• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Śro...

Nawigacja

Środki stylistyczne



Środki stylistyczne


Rodzaje środkw stylistycznych

Każdy wiersz może obfitować w rozmaite środki stylistyczne, może być ich rwnież prawie całkowicie pozbawiony. Czasem już pobieżna analiza tekstu wystarczy, by określić, co jest w nim dominantą stylistyczną (nagromadzenie anafor, instrumentacji głoskowych, a może kontrast?)

Wyrżniamy cztery rodzaje środkw stylistycznych: fonetyczne, morfologiczne, składniowe i leksykalne.



I. FONETYCZNE

Eufonia (gr. euphonia - piękne brzmienie) - inaczej instrumentacja głoskowa - nazwa pochodzi z greckiego i oznacza "dobre/piękne brzmienie".

Celem eufonii jest sprawienie, by utwr pięknie brzmiał przez m.in.:

• celowe powtarzanie tych samych głosek w bliskim sąsiedztwie (konsonanse - gdy powtarzane są spłgłoski i asonanse - gdy samogłoski), Np. w wierszu "Epitafium Rzymowi" Mikołaja Sępa Szarzyńskiego: "Ty, co Rzym wpośrd Rzyma chcąc baczyć pielgrzymie,/ a wżdy baczyć nie możesz w samym Rzyma Rzymie,/ patrzaj na okrąg murw i w rum obrcone (...)"

• aliterację, czyli powtarzanie się tych samych głosek lub zespołw głoskowych na początku kolejnych wyrazw tworzących wers, Np. "Wierzbowa wodo, wonna wikliną" (J. Iwaszkiewicz, "Ikwa i ja") ".

• eliminowanie trudnych do wymwienia połączeń fonetycznych poprzez rozbijanie ich za pomocą innych głosek (zestarzeć się, we wnętrzu)

Eufonią nazywa się też dział poetyki obejmujący wiedzę o harmonijnym doborze dźwiękw mowy.



Onomatopeja czyli dźwiękonaśladownictwo to używany w poezji środek artystyczny polegający na takim dobieraniu wyrazw (istniejących w mowie lub wymyślonych), że naśladują swym brzmieniem opisywane zjawisko lub dźwięki wydawane przez opisywany przedmiot. Dobrym przykładem jest "Lokomotywa" Juliana Tuwima:

(...)

I dudni, i stuka, łomocze i pędzi,

A dokąd? A dokąd? A dokąd? Na wprost!

(...)

Do taktu turkoce i puka, i stuka to:

Tak to to, tak to to, tak to to, tak to to.

(...)

Że pędzi, że wali, że bucha buch, buch?

To para gorąca wprawiła to w ruch,

(...)

I koła turkocą, i puka, i stuka to:

Tak to to, tak to to, tak to to, tak to to!

(...)

Onomatopeja to wyraz naśladujący dźwięki i odgłosy naturalne, w tym dźwięki wydawane przez zwierzęta. W języku polskim (i nie tylko) onomatopeja jest rdzeniem wielu wyrazw, rwnież czasownikw i rzeczownikw (Np: buczeć, buczenie, szumieć, szum).



Rym – powtrzenie jednakowych lub podobnych układw brzmieniowych w zakończeniach wyrazw zajmujących ustaloną pozycję w obrębie wersu (w poezji) lub zdania (w prozie). Rym pełni funkcję wierszotwrczą, instrumentacyjną i semantyczną (znaczeniową). W poezji wspłczesnej rymy mają mniejsze znaczenie niż w tradycjonalnej, w wielu zaś jej przejawach zupełnie nie występują.

Rodzaje rymw:

• żeńskie – posługujące się akcentem paroksytonicznym, nieodłączne od wiersza sylabicznego, Np. "woda – uroda"

• męskie – oparte na akcencie oksytonicznym, właściwe wierszowi sylabotonicznemu, jak "zew – krew"

• daktyliczne – w języku polskim rzadkie, związane z akcentem proparoksytonicznym: "zakochać się – rozszlochać się"

• bogate – obejmujące wiele wspłbrzmień głoskowych, Np. "piąstkom – cząstkom"

• głębokie – wychodzące poza granice ustalone przez miejsce akcentowanej samogłoski, jak: "łabędzie – to będzie", "głębie – gołębie"

• dokładne (pełne, ścisłe) – cechują się zupełną identycznością głoskową (dopuszczalne są jedynie niewielkie odchylenia)

• niedokładne (przybliżone) – oparte na powtarzalności tylko niektrych głosek, jak asonanse (podobieństwo samogłosek, Np. "powrz – gotw") oraz konsonanse (podobieństwo spłgłosek, Np. "gong – gang"

• gramatyczne – takie same końcwki gramatyczne wyrazw, np. "rżami – dziewczynami"

• niegramatyczne – wyrazy rżniące się formą gramatyczną, jak "cały – chwały"

• banalne – tzw. "częstochowskie", zbyt często używane, np. "dal – żal"

• rzadkie, wyszukane, trudne i egzotyczne

Rodzaje układw rymw:

• końcowe – w zakończeniu wersu

• wewnętrzne

• parzyste – dwa kolejne wersy mają ten sam rym (aabb)

• przeplatane (krzyżowe) – rymy występują naprzemiennie (a-b a-b)

• okalające – identyczne rymy na początku i końcu zwrotki (abba)





Rytm to jeden z trzech, obok melodii i harmonii , głwnych elementw muzyki. Rytm jest zorganizowanym ruchem dźwiękw. Dźwięki o rżnej długości trwania następują po sobie tworząc szereg ruchowy, ktrego elementy wiążą się w całość według zasady podziału czasowego. Ważną cechą rytmu muzycznego jest zrżnicowanie dźwiękw pod względem długości. Dźwięki ważniejsze są akcentowane, te mniej istotne pozbawione akcentw. Po dźwięku mocnym tradycyjnie następuje jeden lub dwa dźwięki słabsze. Następnie cykl się powtarza. Grupy dźwiękw tak skonstruowane tworzą grupy metryczne.

W muzyce spotyka się dwa rodzaje rytmw:

• Rytm swobodny lub ataktowy,

w ktrym grupy metryczne następują po sobie bez zachowania nadrzędnej zasady

• Rytm wiązany lub taktowy,

w ktrym grupy metryczne są związane w struktury (takty) i powtarzają się niezmienione przez cały utwr.

Rozkład akcentw w grupach metrycznych nie wymaga żadnych oznaczeń w zapisie w notacji muzycznej. Rozkład ten jest naturalną częścią ekspresji muzycznej.

Rytm jest porządkowany i opisywany przez metrum.



II. MORFOLOGICZNE

Neologizm (z gr. ???? + ????? - nowe słowo) to znak językowy tworzony najczęściej z potrzeby nazwania rzeczy lub zjawisk dotąd niewystępujących w rzeczywistości danego języka.

W niektrych państwach 'neologizmy' powstają w wysokich gremiach rad językowych, ktre w trosce o czystość własnego języka szukają nowych terminw, by uniknąć zapożyczeń z językw obcych. Z takiego postępowania szczeglnie znana jest Francja. Bardziej naturalna jest jednak sytuacja, kiedy wchodzą one do użycia poprzez zapożyczenie z innego języka. Tak działo się od zawsze, stąd w polszczyźnie dawniejsze makaronizmy dzisiaj uważane są już za zwykłe słowa, bez ktrych nie można się obejść na co dzień.

Inaczej rzecz ma się z 'neologizmami' powstałymi na nazwanie rzeczy istniejących w fikcji literackiej. Wielu literatw tworzy takie słowa niejako udowadniając sobie i czytelnikom, jak łatwo panują nad plastyczną materią języka. Szczeglnie warto tu przywołać takich polskich pisarzy jak Miron Białoszewski czy Stanisław Lem.



Zdrobnienie (deminutivum) - wyraz utworzony za pomocą odpowiedniego formantu oznaczającego rzecz albo osobę mniejszą od nazywanej wyrazem podstawowym. Zdrobnienie oznaczać może też pozytywny (lub pogardliwy) stosunek do omawianego obiektu.

Zdrobnienia są także środkiem poetyckim, rodzajem leksykalnego środka stylistycznego i mają często mocne zabarwienie emocjonalne (przeważnie pozytywne, czasem ironiczne).

W wielu językach (w tym w języku polskim) zdrobnienie można utworzyć z prawie każdego rzeczownika, ale Np. w języku angielskim tylko niektre rzeczowniki mają zdrobnione formy.

Przykłady:

• Kasia miała ładną laleczkę.

• Maciek bądź dla niej milutki.

• Mama kupiła Ani lizaczka.

W języku polskim zdrobnienia tworzy się za pomocą przyrostkw -ek, -ik, -yk (rodzaj męski), -ka (rodzaj żeński), -ko (rodzaj nijaki).

Przykłady:

• wielkość: kot › kotek

• stosunek pozytywny: usta › usteczka

• stosunek pogardliwy: bunt › buncik





Zgrubienie (augumentativium) - wyraz utworzony za pomocą odpowiedniego formantu oznaczającego rzecz albo osobę większą od nazywanej wyrazem podstawowym. Zgrubienie może oznaczać pogardliwy stosunek do omawianego obiektu. Także środek poetycki.

Przykłady:

• wielkość: pies › psisko

• stosunek pogardliwy: nos › nochal



III. SKŁADNIOWE



Anafora - powtrzenie tego samego słowa lub zwrotu na początku kolejnych segmentw wypowiedzi. Stosowana w poezji i oratorstwie. Np: Szybko zbudź się, szybko wstawaj.

Apostrofa - bezpośredni, patetyczny zwrot do osoby, bstwa, personifikowanie idei lub przedmiotu, występujący najczęściej w przemwieniu lub uroczystym utworze poetyckim, np. odzie, a kreujący postać fikcyjnego adresata, zazwyczaj wyraziście odmiennego od rzeczywistego. Zaliczana do figur retorycznych.

Na przykład:

• "Litwo, Ojczyzno moja" (Adam Mickiewicz)

• "Czego chcesz od nas, Panie". (Jan Kochanowski)



Elipsa - opuszczenie elementu zdania oczywistego ze względu na kontekst wypowiedzi (elipsa kontekstowa) lub ze względu na sytuację wypowiedzi (elipsa sytuacyjna). Najczęściej używana w mowie potocznej (skrt myślowy), a także jako środek artystyczny, umożliwiający kondensację treści i dynamizowanie wypowiedzi literackiej.

Epifora (epistrofa, conversio) to w literaturze powtrzenie tego samego słowa lub zwrotu na końcu kolejnych segmentw wypowiedzi.

Powtrzenia - repetitio , figura retoryczna, zabieg stylistyczny polegający na wielokrotnym użyciu tego samego elementu językowego (wyrazu, zespołu wyrazw, wersw lub zwrotek) celem uzyskania rytmizacji, podkreślenia znaczenia, zwiększenia ekspresji.

Przykład: "Zieleń, zieleń, coraz więcej zieleni i przestrzeni".

Przerzutnia - przeskocznia, zazębienie, zwarcie międzywersowe, enjambement) - przeniesienie części zdania lub wyrazu do następnego wersu (lub strofy) w celu zaakcentowania wypowiedzi bądź zwiększenia dynamiki.



Gdy się człowiek robi starszy

Wszystko w nim po trochu parszy-

wieje;

Ceni sobie spokj miły

I czeka, aż całkiem wyły-

sieje;

Pytanie retoryczne - pytanie zadane nie w celu uzyskania odpowiedzi, lecz w celu skłonienia odbiorcy do przemyśleń na określony temat, podkreślenia wagi problemu, lub po prostu w celu podkreślenia ważkości całej wypowiedzi czy problemu. Pytania retoryczne, pojawiające się co jakiś czas w wypowiedzi, mogą też być rodzajem przerywnika, nagłwka, oddzielającego poszczeglne części i tematy, ktre nadawca porusza. Mwca może więc zadać takie pytanie, dać słuchaczom czas na refleksję, a następnie samemu na pytanie odpowiedzieć. Dzięki temu zabiegowi odbiorcy nawiązują lepszy kontakt z nadawcą, ktry stara się o stworzenie "wsplnej płaszczyzny" z odbiorcami. "Cż możemy w tej sytuacji zrobić?" pyta mwca. Odbiorcy nie wiedzą, ale przeczuwają, że mwca zna odpowiedź. I rzeczywiście, po chwili słyszą odpowiedź na ich bolączki.

Fragment przemwienia radiowego Jzefa Stalina (1941): [...] Czy naprawdę niemieccy żołnierze są niezwyciężeni, jak bezustannie trąbi dumna faszystowska propaganda? (przerwa) OCZYWIŚCIE NIE! Historia pokazuje, że nie ma niezwyciężonych armii, i nigdy ich nie było. Armia napoleona była uważana za niepokonaną, ale w końcu została pokonana... [...]

W życiu codziennym pytania retoryczne używane są w celu zdyskredytowania rozmwcy. Pytanie: "I po co to wszystko?" w rzeczywistości wyraża lekceważenie bądź niskie mniemanie pytającego względem osoby pytanej.



Szyk przestawny - przestawnia, przestawka, przekładnia, inwersja, hiperteza, metateza to figura retoryczna polegająca na zmianie kolejności wyrazw pozostających w zależności składniowej lub wtrąceniu do jednolitej grupy składniowej wyrazw nie należących do niej; szyk zdania odbiegający od norm składniowych języka.

Refren - w pieśni lub piosence powtarzająca się melodia i związany z nią tekst, występujący zwykle po zakończeniu zwrotki. W jazzie i w rocku często ma zadanie oddzielenia poszczeglnych części solowych i grany jest przez cały zespł. Refren zwykle zawiera w pełni rozbudowaną melodię, niekiedy jednak sprowadzony jest do jednego, krtkiego motywu. Na przykład w pieśniach religijnych może się sprowadzać do wyśpiewywanego przez zgromadzenie słowa Amen w odpowiedzi na śpiew kantora. Podobną rolę w hiszpańskich piosenkach ludowych odgrywa refren Ole!.



IV. LEKSYKALNE

Animizacja (łac. animalis - zwierzęcy) inaczej ożywienie, literacki środek stylistyczny polegający na nadaniu przedmiotom nieożywionym lub pojęciom abstrakcyjnym cech istot żywych, Np. morze ryczy.

Odmianą animizacji jest antropomorfizacja



Epitet to tyle, co określenie. Ma on wpływ na znaczenie wyrazu, do ktrego się odnosi: poszerza je bądź zacieśnia, czasami nadaje inny nieco odcień lub określa stosunek wypowiadającego do danego przedmiotu lub zjawiska. Swoistym zjawiskiem jest tzw. epitet stały, tzn. określenie zawsze odnoszone do tego samego zjawiska. Ten rodzaj epitetu występował przede wszystkim w poezji antycznej (Np. "szybkonogi Achilles"). Specyficznym rodzajem epitetu jest tzw. epitet metaforyczny. Użyty w tej funkcji wyraz określający traci swe podstawowe znaczenie, przybiera zaś inne. Inne typy epitetw: dynamiczny (np. uciekający kot), malowniczy (żłty kapelusz), parzysty (wiek durny, bzdurny), złożony (szybkonogi maratończyk).

Potocznie epitet to przezwisko.



Eufemizm (z gr. - euphemismos, od Eu dobrze i phemi mwić) - wyraz lub zwrot, ktry zastępuje inne wyrazy, ktre z rżnych powodw wydają się być zbyt dosadne lub nieprzyzwoite.

Przykłady eufemizmw:

• odszedł, zasnął w Panu zamiast umarł;

• niewidomy zamiast ślepy;

• kobieta lekkich obyczajw, cra Koryntu zamiast prostytutka, dziwka;



Odmianą jest peryfraza, czyli omwienie, opis, charakterystyka - polega na zastąpieniu słowa oznaczającego dany przedmiot, czynność lub cechę przez ich rozbudowany opis, metaforę lub charakterystykę Np. zamiast Fryderyk Chopin - najwybitniejszy polski kompozytor, zamiast Henryk Sienkiewicz - autor "Trylogii".





Oksymoron (z gr. oksmoron, od okss ostry i moros głupi), środek stylistyczny. Tworzy się go poprzez zestawienie wyrazw o przeciwstawnych, kłcących ze sobą znaczeniach. Najczęściej składa się rzeczownika i określającego go epitetu (Np. "gorący ld", "żywy trup") albo z czasownika i określającego go przysłwka (Np. "spieszyć się powoli"). Oksymoron jest odmianą paradoksu.



Paradoks to zdanie, ktre zdaje się prowadzić do logicznej sprzeczności lub sytuacji przeczącej zdrowemu rozsądkowi. Rozpoznanie paradoksu opartego na pozornie prostych i rozsądnych pomysłach prowadziło często do znaczących postępw w nauce i filozofii.

Znane paradoksy:

• paradoksy filozoficzne

o paradoksy Zenona z Elei - żłw i Achilles, strzała i powietrze

o paradoks strzelby i służącego - inaczej paradoks związku przyczynowo-skutkowego (David Hume)

o paradoks Epimenidesa (paradoks kłamcy, paradoks Berry'ego)

o paradoks omnipotencji - czy Bg może stworzyć tak ciężki kamień, żeby go sam nie mgł unieść?

o paradoks skazanego - skoro dzień egzekucji ma być niespodzianką dla wieszanego, to zdarzenie to nigdy nie nastąpi

o paradoks Curry'ego - wszystko jest prawdą

o paradoks ciotki - ktra lubi tych, co nie lubią siebie.

o paradoks Protagoras przeciwko Euathlosowi - obaj sobie przypisują rację, a kto ją ma?



Metafora, inaczej przenośnia - językowy środek stylistyczny, w ktrej obce znaczeniowo wyrazy są ze sobą składniowo zestawione po to aby pokazać ich podobieństwo lub analogię.

W oglniejszym sensie, w rozumieniu nurtu myślenia zwanego strukturalizmem, metafora to zgrupowanie pojęć, przedmiotw według podobieństwa, Np.

• zbiory części mowy, Np. zbir przysłwkw

• zbir części garderoby, Np. zbir koszul

• podobieństwo melodii granej przez rżne instrumenty

Pojęciem dopełniającym jest metonimia. Dualizm metafora-metonimia po raz pierwszy został zaproponowany przez neuropsychologa Romana Jacobsona w 1956, a w tak oglnym znaczeniu spopularyzowany przez antropologa Claude Lvi-Straussa.



Hiperbola (hiperbolizacja, wyolbrzymienie) - określenie z dziedziny teorii literatury, stosowane także w innych rodzajach sztuki. Hiperbola jest środkiem stylistycznym, rodzajem przenośni, w ktrej dana rzecz opisywana jest celowo i jawnie w sposb wyolbrzymiony.

Służy do wywołania odpowiedniego nastroju, nacechowania danego wyrazu, zwrotu lub wypowiedzi dużą ilością emocji oraz do zwiększenia jego znaczenia i nadania odpowiedniego wydźwięku (zazwyczaj negatywnego).

Przykłady hiperboli: morze łez (zamiast dużo łez), oszalały z gniewu (zamiast zdenerwowany), szatański pomiot (zamiast zły człowiek).



Metonimia (zamiennia) to w literaturze środek stylistyczny mająca na celu zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą innego, pozostającego z nim w uchwytnej zależności. Jednak z figury tej korzysta się także często w codziennym języku (patrz przykłady).

Rodzaje metonimii:

1. metonimia przyczyny Np. czytam Słowackiego zamiast czytam utwory Słowackiego

2. metonimia skutku Np. pot zamiast wysiłek

3. metonimia miejsca Np. Biały Dom ogłosił... zamiast Prezydent USA ogłosił...

4. metonimia narzędzia Np. najlepsza trąbka w historii zamiast najlepszy trębacz w historii

5. metonimia zawartości Np. kufel zamiast piwo

6. metonimia oznaki Np. berło zamiast krl

7. metonimia konkretu Np. głowa zamiast rozum



Metonimia dosyć często bywa mylona z synekdochą i metaforą.



Personifikacja (inaczej uosobienie) to zabieg literacki polegający na metaforycznym przypisaniu cech ludzkich czemuś, co człowiekiem nie jest (przedmiotom, zjawiskom, roślinom, zwierzętom, czy pojęciom abstrakcyjnym): Np dumny kościł.







Przykadowe prace

Zamek Karpień

Zamek Karpień I – Lokalizacja i opis zamku. II - Historia. III - Legendy, ktre krążą o zamku Karpień. Rozdział I Zamek został wzniesiony na Karpowskiej grze, ktrej szczyt wynosi 775 m. Zamek leży w dawnej wsi Karpno na wschd od Lądka...

Matura ustna pytania i odpowiedzi

Matura ustna pytania i odpowiedzi 1. Horacjański ideał życia W odzie O co poeta prosi Apollina zaprezentował swoją postawę filozoficzną. Swoje poglądy oparł na dwch szkołach filozoficznych: epikurejczykach (szukali szczęścia i celu życia w zaspokajaniu przy...

PRZEDMIOT, CEL, ZAKRES I METODY BADAŃ SOCJOLOGICZNYCH

PRZEDMIOT, CEL, ZAKRES I METODY BADAŃ SOCJOLOGICZNYCH Socjologia to nauka o zbiorowościach ludzkich, ktrej przedmiotem badania są: zjawiska i procesy tworzenia się rżnych form życia zbiorowego ludzi, struktury tych zbiorowości, zjawiska i procesy, zachodzące w tych zbiorowoś...

La pollution d'environement - Zanieczyszczenia środowiska- krtka wypowiedź

La pollution d'environement - Zanieczyszczenia środowiska- krtka wypowiedź Notre environement est poluee par les voitures, les ordures et les dechets. Gaz d'echappement emis par les voitures peut provoquer un effet de serre et des problemes aves notre sante. Il faut, que nous trouvions carburant propre ou fassions du...

Czy teza senatora Kazimierza Kuca, iż Aby zrobić coś dla Śląska trzeba z niego"

Czy teza senatora Kazimierza Kuca, iż Aby zrobić coś dla Śląska trzeba z niego" Nie potrafię zgodzić się z stwierdzeniem senatora, ponieważ nie jest to prawda. Komu przeszkadza działanie na Śląsku? Gdy cofniemy się w czasie i spojrzymy na dzisiejszy Śląsk...

Struktury rynkowe,mechanizm rynkowy

Struktury rynkowe,mechanizm rynkowy W gospodarce rynkowej wyrżnia się cztery struktury rynkowe: I. KONKURENCJA DOSKONAŁA - reprezentuje idealny stopień konkurencji Cechy konkurencji doskonałej: ? wielu kupujących -są oni ceno biorcami ? wielu sprzedających ? identycz...

Głwne problemy makroekonomiczne

Głwne problemy makroekonomiczne Wiemy juz, ze makroekonomia zajmuje sie gospodarką jako calością, koncentruje sie wiec na calym jej obrazie. W szczegolnosci makroekonomisci wyrozniaja trzy pola swoich zainteresowan, ktore po krotce przedstawiam: 1) pełne zatrudnienie Problemem gospodarczym, a jednoczesni...

Broń palna w prawie karnym

Broń palna w prawie karnym BROŃ PALNA POJECIE BRONI PALNEJ Pojęcie broni palnej od momentu podjęcia prb zdefiniowania go przez ustawodawcę na użytek rżnych dziedzin prawa budzi kontrowersje zarwno w orzecznictwie, jak i doktrynie. Trudno jest trafnie zredagowa&#...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry