• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Żyd...

Nawigacja

Żydzi w Europie



Żydzi w Europie


Historia Żydw, chodź etnicznie należących do kultury bliskiego wschodu, znacznie bardziej powiązana jest z dziejami Europy. Mimo znacznego wkładu w dzieje Starego Kontynentu, nigdy do końca się nie zasymilowali ani nie zostali zaakceptowani. Nie zmienia to faktu, że bez ich udziału dzieje Europy nie potoczyłyby się tak samo.

Poszukiwanie Ojczyzny…

Około II w n.e., po dwch kolejnych powstaniach żydowskich. Rzymianie zdziesiątkowali ludność Żydowską i zlikwidowali niepodległe krlestwo. Od tej pory do czasw państwa Izrael przeważająca większość Narodu Wybranego żyła poza Palestyną.

Pomimo rozproszenia i częstej wrogości Żydzi zachowali swoją kulturę przez blisko dwa tysiące lat. Elementem łączącym Żydw rozsianych po całym świecie była religia –judaizm, ktrego przykazania obejmowały nie tylko kwestie wiary, lecz szczegłowo regulowały wszystkie aspekty życia codziennego. Stanowił podstawę świadomości narodowej i wyznacznik żydowskości - w przypadku Żydw wyznanie ściśle pokryło się z narodowością.

Diaspora żydowska rozproszyła się po całym znanym wwczas świecie. Kolonie żydowskie powstały w całej Europie, w nieprzyjaznym Rzymianom Imperium Perskim, na Kaukazie, w zachodnich Chinach, w Etiopii, w Arabii, w Afryce. Nauki Mahometa wykazują wpływ teologii żydowskiej.

Już od średniowiecza najliczniejsza była diaspora europejska. Pierwszym wielkim ośrodkiem osadnictwa żydowskiego była Andaluzja- muzułmańska Hiszpania, gdzie warunki dla Żydw były tak korzystne, że często sprawowali najważniejsze funkcje państwowe. Jednak pod koniec od XIII wieku nastąpiła zmiana. Rozpoczęła się potężna fala prześladowań kierowana głwnie rękami kościoła katolickiego, ktry czynił wszystko w celu odcięcia ich od reszty ludności i napiętnowania. Byli między innymi zmuszani nosić odrębną odzież i mieszkać w osobnych dzielnicach. Chrześcijanie mieli zakaz wszelkiej wsplnoty z Żydami. Nawet kara śmierci dla Żydw była wykonywana inaczej! Do XVI wiek

u wieszano ich głową w dł między dwoma psami. Wolno było konfiskować ich majątki, jak to uzasadnił św. Tomasz z Akwinu: Rwnież w tym, że trzymamy pieczę nad majątkiem Żydw,

Kościł nie popełnia bezprawia, jako że Żydzi są jego niewolnikami.

(św. Tomasz z Akwinu, 1225–1274)

W roku 1390 mieszkańcy Sewilli, podburzeni kazaniem głośnego Hernanda Martineza, rzucili się na dzielnice żydowskie, mordując 4000 Żydw. W Walencji, Kordobie, Burgos, Toledo, Barcelonie św. Wincenty podburzał tłumy do mordowania Żydw.

Żydzi skazani na wygnanie sprzedawali chrześcijanom winnice za osła; domy i posiadłości za muła. Początkowo, w zamian za wdzięczność wyrażoną w monetach, otrzymali schronienie w Portugali. Jednak i tutaj niedługo cieszyli się swobodą i poczuciem bezpieczeństwa. Chrześcijanie zaczęli zabierać im dzieci, aby je wychować na chrześcijan. Zjawisko dzieciobjstwa przybrało ogromne rozmiary: matki wrzucały swoje dzieci do studzien, aby tylko nie dostały się w ręce chrześcijan. Kobiety i dzieci żydowskie miały szczęście, gdy wzięto je do niewoli i chrzczono przemocą. Bywało, że mordowano nawet nawrconych Żydw. Ostatecznie diaspora andaluzyjska uległa rozproszeniu po reszcie Europy i po Bliskim Wschodzie w latach 1492-1497. Wtedy największym ośrodkiem osadnictwa żydowskiego stały się kraje niemieckie.

Nard wybrany zdecydował się na ten kraj mimo mających tu wcześniej miejsce pogromw. W czasie Pierwszej Wyprawy Krzyżowej, w Trewirze, Wormacji, Moguncji, Kolonii i Ratyzbonie Żydzi musieli wybierać pomiędzy chrztem a śmiercią. Liczba ofiar miała wynosić około 12.000 straconych za trwanie przy wierze ojcw. Podobnie było w okresie drugiej wyprawy krzyżowej.

Nie było im dane na stałe zasiedlić tych terenw. Do kolejnej emigracji, nard Abrahama został zmuszony w wyniku kontrreformacji i związanych z nią prześladowań. Żydzi stali się obiektem atakw zarwno, chrześcijan, luteran, jak i kalwinw. Paweł IV upowszechnił (1555) system gett w miastach papieskich, uznając judaizm za śmiertelne zagrożenie chrześcijaństwa. Uciekając przed stosami, większość Żydw trafiła do jedynego europejskiego kraju, ktry w tym okresie ustawowo gwarantował tolerancje religijną, do Rzeczpospolitej Polski. Kolejne wielkie migracje spowoduje dopiero dojście do władzy Hitlera i wybuch II Wojny Światowej.

Pomiędzy Europejczykami…

W krajach feudalnej Europy chrześcijańskiej Żydzi stanowili odrębną grupę ludności, w istocie odrębny stan- rządzili się własnymi prawami, mieli własne sądy, władze samorządowe, zwykle cieszyli się ochroną panującego, ponieważ jako "słudzy Skarbu" (servici camerae) zapewniali mu dopływ gotwki z podatkw. Skupiali się w miastach, gdzie osiedlali się w gettach- odrębnych dzielnicach, nieraz z własnymi murami i władzami.

W diasporze częste były akty wrogości wobec Żydw, szczeglnie w okresach klęsk żywiołowych, za ktre ich winiono. Przybierały one zwykle formę pogromw -ruchawek tłumu, mordującego Żydw i rabującego dzielnice żydowskie. Ponadto oskarżano Żydw o mordy rytualne i profanacje.

Zdecydowana poprawa ich położenia nastąpiła w XVIII w., co wiązało się m.in. z przekształceniami gospodarczymi o charakterze kapitalistycznym i oddziaływaniem idei oświecenia. Życie żydowskie koncentrowało się nadal w gettach, zwłaszcza we wschodniej Europie. Jednocześnie kolejne państwa zaczęły znosić ograniczenia (m.in. 1786 Szwecja).

Wśrd Żydw europejskich powstały dwie przeciwstawne koncepcje: dążenie do asymilacji w miejscu zamieszkania oraz odrodzenia więzi narodowych i utworzenia własnego państwa (syjonizm).Jako przykład syjonizmu warto przedstawić propozycję, jaka została złożona Jzefowi Piłsudskiemu przez przedstawiciela polskiej diaspory. Ceną za poparcie na arenie międzynarodowej polskich dążeń niepodległościowych miało być utworzenie Judeo – Polonii. Pomysł ten został odrzucony. Inni Żydzi, jak np. Rża Luksemburg, przyłączali się do ruchw komunistycznych propagujących ideę rewolucji oglnoeuropejskiej i likwidacji granic. W ten sposb wyznawcy Jahwe nie byliby już pozbawieni swojej ziemi, a staliby się po prostu jednym z wielu narodw zamieszkujących Europę.

Część społeczeństwa żydowskiego (zachodnia i środkowa Europa), inicjując ruch asymilacyjny, zdecydowała się uczestniczyć w życiu kulturalnym krajw osiedlenia (haskala). Rewolucja francuska 1789, a następnie kodyfikacje napoleońskie, przyczyniły się do upowszechnienia idei rwnouprawnienia Żydw, ktrzy w XIX w. w środkowej i zachodniej Europie otrzymali pełnię praw obywatelskich (Francja 1791, Belgia 1830, Włochy 1870, Niemcy 1871, Szwajcaria 1874).

Wyemancypowani Żydzi stanowili jednak niewielki odsetek ich społeczności. W XIX w. w Europie żyło ok. 7 mionw Żydw. Większość, mieszkająca w Rosji ( głwnie na dawnych ziemiach polskich wcielonych do Rosji po rozbiorach), mogła zamieszkiwać jedynie w tzw. strefach osiedlenia. Podlegała nadal dyskryminacji prawnej i prześladowaniom (pogromy). Przyczyniło się to do przyczyniło się emigracji (od 1881). Żydzi wyjeżdżali głwnie do Stanw Zjednoczonych (społeczność żydowska wzrosła tam z 250 tysięcy w 1879 do ponad 3 milionw w okresie I wojny światowej), a także do Palestyny.

W zachodniej Europie emancypacja znacznej części ludności żydowskiej szła w parze z konwersją religijną i asymilacją narodowo- kulturową. We wschodniej i środkowej Europie dominowali głwnie zwolennicy judaizmu, spierający się m.in. o kwestię wyboru języka (jidysz, hebr. czy język kraju osiedlenia), w jakim rozwijająca się bujnie w XIX wieku kultura żydowska miała wyrażać swe istnienie. W sferze politycznej dążenie Żydw do uzyskania statusu odrębnego narodu wyraziło się w powstaniu ruchu syjonistycznego; aktywizacji i ich nasilającej się obecności w życiu politycznym oraz we wszystkich dziedzinach kultury, sztuki i nauki. Nurtowi towarzyszył jednocześnie rozwj antysemityzmu.



I wojna światowa dotkliwie zakłciła Żydom egzystencję: setki tysięcy przesiedliły władze rosyjskie, a w latach 1917–20 stali się obiektem krwawych prześladowań na ogarniętych działaniami wojennymi ziemiach Ukrainy, Polski i Białorusi (na Ukrainie 1917 zamordowano ok. 70 tys. Żydw). Po zwycięstwie rewolucji październikowej Żydzi rosyjscy uzyskali rwnouprawnienie, a 1934 władze sowieckie ustanowiły w południowo -zachodniej części Kraju Chabarowskiego Żydowski Obwd Autonomiczny. Otrzymane prawa nie dotyczyły jednak praktykowania religii oraz swobody wyrażania aspiracji narodowych.



Żydzi uchodzili za zwolennikw komunizmu. Argumentem na rzecz tej opinii był udział działaczy pochodzenia żydowskiego wśrd przywdcw rewolucji rosyjskiej, a następnie w aparacie władzy ZSRR, choć jednocześnie system stalinowski niejednokrotnie zajmował postawę antysemicką. Judaistą był min Lew Trocki. Pod wrażeniem rozwoju nastrojw nacjonalistycznych we wschodniej i środkowej Europie reprezentacja żydowska na konferencji pokojowej w Paryżu (1919) przeforsowała projekt międzynarodowej ochrony praw mniejszości narodowej (tzw. Mały Traktat Wersalski), co jednak nie zapobiegło aktom dyskryminacji i pogromom Żydw.



Zagłada…

Od 1933 roku głwnym źrdłem rasistowskiego antysemityzmu stała się III Rzesza, w ktrej Żydzi, w większości zasymilowani, stanowili ok. 0,6% ludności kraju (w tym okresie oglna liczba Żydw wynosiła ok. 18 milionw). Za przykładem Niemiec ustawy antyżydowskie wprowadzono rwnież m.in. w Rumunii (1937), we Włoszech (1938), na Węgrzech (1938), a także w Austrii po Anschlussie (1938) oraz w Protektoracie Czech i Moraw (1939), Słowacji (1940) i innych państwach. Pogarszanie się sytuacji Żydw w Europie umocniło determinację ruchu syjonistycznego, ktry 1917 uzyskał od Wielkiej Brytanii obietnicę utworzenia w Palestynie żydowskiej siedziby narodowej (tzw. deklaracja Balfoura.

Prześladowania Żydw w Niemczech, zapowiadane przez Hitlera w Mein Kampf (1925, 1926), rozpoczęły się zaraz po objęciu przez niego władzy: rozbudzano antysemityzm, organizowano pogromy i bojkot żydowskich przedsiębiorstw; usunięto Żydw z urzędw państwowych (1933), odebrano im prawa obywatelskie (norymberskie ustawy 1935), konfiskowano mienie, narzucano dodatkowe świadczenia pieniężne, zabraniano wykonywania większości zawodw i wstępu na wyższe uczelnie. Starano się wymusić na nich emigrację, jednakże pozbawieni środkw do życia nie mieli, dokąd się udać. Na poświęconej tej sprawie konferencji w vian-les-Bains (VII 1938) 31 państw Europy, Ameryki i Australia zamknęło przed Żydami granice. Jedynie Stany Zjednoczone ustaliły minimalne roczne limity imigrantw. Mimo trudności, spośrd 540 tys. niemieckich Żydw (1933) do wybuchu wojny wyemigrowało ponad 200 tysięcy.



Gwałty lat 30. osiągnęły szczyt XI 1938 w czasie pogromu zwanego kryształowa nocą. Zniszczono wwczas 191 synagog i większość sklepw żydowskich w Niemczech i Austrii. Około 30 tysięcy osb osadzono w obozach koncentracyjnych. 28 XI Niemcy deportowali do wschodniego pasa granicznego około 17 tysięcy żydowskich rodzin przybyłych z Polski. Około 6 tysięcy spośrd nich władze polskie internowały w pogranicznym Zbąszyniu. W I 1939 Hitler oświadczył w Reichstagu, że ewentualna wojna światowa spowoduje zniknięcie rasy żydowskiej z Europy.



W latach 30. wzrosły nastroje antysemickie rwnież w środkowej i wschodniej Europie, także w Polsce. W 1938 we Włoszech, na Węgrzech i w Rumunii prawa obywatelskie Żydw zostały drastycznie ograniczone. W czasie inwazji Niemiec na Polskę rozpoczęły się na okupowanym terenie prześladowania Żydw: masowe wysiedlenia i egzekucje (do końca 1939 zginęło 7 tysięcy Żydw), palenie synagog, bezczeszczenie przedmiotw kultu itp. Ziemie polskie stały się terenem najostrzejszych w Europie i najwcześniej wprowadzanych zarządzeń antyżydowskich. Obciążano Żydw kontrybucjami, ograniczano ich swobodę poruszania się, odebrano im wszelką własność i usunięto ze wszystkich przedsiębiorstw. Od jesieni 1939 byli zmuszani do noszenia oznak z gwiazdą Dawida — w III Rzeszy oznaki te obowiązywały dopiero od jesieni 1941, w okupowanej zachodniej Europie — od wiosny 1942. Wprowadzane tam rwnież przez Niemcw 1941/42 (we Francji przez rząd Vichy jesienią 1940) ograniczenia swobd obywatelskich i działalności gospodarczej były mniej dotkliwe.



Od XI 1939 w polskich miastach zaczęto tworzyć Judenraty (żydowskie rady starszych), będące teoretycznie samorządami, faktycznie zaś instytucjami mającymi egzekwować niemieckie zarządzenia. Także od jesieni 1939 zakładano getta. Początkowo powstawały tylko na ziemiach polskich (ok. 400), a od 1941 także na Łotwie, Litwie, Białorusi i Ukrainie oraz jedno na ziemiach czeskich (w Tereznie). Mniejsze getta stopniowo włączano do większych. Na skutek tragicznych warunkw — ciasnoty, głodu, zimna, nieleczonych chorb i epidemii — śmiertelność w wielu z nich rosła niebywale. Prby opuszczania gett Niemcy karali śmiercią.



W celu rozwiązania kwestii Żydw niemieckich i austriackich, w latach 1939–1941 Niemcy planowali założenie rezerwatu, kolejno: na Lubelszczyźnie, na Madagaskarze, na Syberii. Projekty te wkrtce zostały zaniechane. Od jesieni 1941 część Żydw niemieckich i austriackich deportowano do gett Warszawy, Łodzi, Rygi, Kowna i Mińska. Na ziemiach polskich utworzono też ponad 400 obozw pracy przymusowej dla Żydw (w niektrych zginęło ponad 50% więźniw).



Na skutek podbojw 1940–41 Niemcy i ich satelici sprawowali władzę nad około 7,8 milionw Żydw, zamieszkujących kraje od Oceanu Atlantyckiego po Wołgę i od Norwegii po Grecję. Około 38% tej liczby stanowili Żydzi polscy (ok. 3 milionw).



Inwazja Niemiec na ZSRR (VI 1941) stała się kolejnym przełomem w dziejach Żydw europejskich, początkiem ostatecznej ich eksterminacji. Wehrmacht, a zwłaszcza Einsatzgruppen do końca 1941 wymordowały na zajmowanych terenach około 500 tysięcy Żydw (najwięcej w Wilnie i Kijowie — po 33 tysiące, oraz w Odessie — 25 tysięcy). Jednocześnie trwały prace nad ostatecznym rozwiązaniem kwestii żydowskiej (niem. Endlsung). W XII 1941 po raz pierwszy w obozie zagłady w Chełmnie zastosowano do zabijania Żydw gaz spalinowy. W I 1942 na zwołanej przez R. Heydricha konferencji w Wannsee ustalono zasady organizacji dalszych działań. Ich koordynacją w zachodniej Europie i na Węgrzech kierował A. Eichmann, w Generalnej Guberni — O. Globocnik (Reinhard Aktion). Niemcy zakładali ośrodki zagłady wyłącznie na terenie Polski, co zmniejszało obciążenie transportu. Eksterminację ułatwiała tu rwnież największa w krajach okupowanych liczebność aparatu przemocy oraz całkowita likwidacja polskiej administracji. Odcięcie Polski od Zachodu ułatwiało utrzymanie tajemnicy. W lutym i maju 1942 roku uruchomiono ośrodki zagłady w Bełżcu i Sobiborze, w lipcu — w Treblince. W każdym z nich liczba ofiar dochodziła do 6–8 tysięcy dziennie. Wiosną 1942 uruchomiono ośrodek zagłady na terenie Brzezinki (Auschwitz), jesienią 1942 roku na terenie Majdanka. Do ośrodkw zagłady przywożono w pierwszej kolejności Żydw polskich — z Łodzi, Lublina i Krakowa. Latem 1942 nastąpiła wielka akcja deportacyjna z getta z Warszawy — ponad 300 tysięcy Żydw wywieziono do Treblinki i natychmiast zgładzono. Deportacje odbywały się w sposb niesłychanie brutalny, połączony z biciem, rozdzielaniem rodzin, zabijaniem osb starych i chorych. W obozach koncentracyjnych, w latach 1942–44 ginęli też masowo Żydzi przywożeni z Niemiec, Austrii oraz wszystkich krajw okupowanych, zwłaszcza z Belgii, Francji, Holandii, Norwegii, Czech i Grecji. Łagodniejszy dotąd system okupacyjny nie ratował ich od akcji Endlsung. Wśrd krajw sprzymierzonych i satelickich Włochy i Węgry przeciwstawiały się eksterminacji Żydw. Uległy dopiero po okupowaniu ich ziem przez wojska niemieckie (1943, 1944). Słowacja wspłpracowała w dziele zagłady. Eksterminacji Żydw przeciwstawiała się do końca Bułgaria, a w ostatnim okresie także Rumunia, aczkolwiek uprzednio oba te kraje akceptowały zagładę ludności żydowskiej na okupowanych przez nie terenach Jugosławii, Grecji i ZSRR. W ośrodkach zagłady zginęły około 4 miliony Żydw europejskich. Akcją objęci byli wszyscy Żydzi i osoby pochodzenia żydowskiego (liczono do trzech pokoleń wstecz). Podlegali jej dorośli, starcy i dzieci, ludzie wszystkich warstw społecznych, w tym rwnież wybitni uczeni, pisarze i artyści. Z ich śmiercią kultura europejska, a zwłaszcza polska, poniosła ogromne straty.



Pomimo ciężkich warunkw panujących w gettach, w wielu z nich istniał opr cywilny (organizowano opiekę społeczną i tajne nauczanie, wydawano pisma konspiracyjne). Podobne działania podejmowały rwnież niektre środowiska Żydw w zachodniej Europie. W obliczu eksterminacji ruch ten nieraz przekształcał się w opr zbrojny. W kilkunastu gettach doszło do samoobrony grup młodzieży żydowskiej. W Warszawie i Białymstoku osiągnęła ona rozmiary kilkusetosobowych powstań (1943). W Treblince i Sobiborze (1943) oraz w Auschwitz (1944) wybuchły bunty więźniw. W rżnych krajach Żydzi włączali się do miejscowego ruchu oporu zbrojnego lub tworzyli własną partyzantkę.



Ukrywanie Żydw i udzielanie im pomocy było niebezpieczne i trudne, uzależnione w znacznym stopniu od integracji z miejscową ludnością, od nasilenia antysemityzmu — także od terroru, ktremu ona podlegała. Polska była jedynym krajem w Europie, w ktrym osobom (i ich rodzinom) pomagającym Żydom groziła kara śmierci (za pomoc Żydom zginęło w Polsce, co najmniej 800 osb). Prześladowanych Żydw prbowały ratować osoby indywidualne i niektre tajne organizacje (Rada Pomocy Żydom).

Ogłem hitlerowcy wymordowali około 6 milionw Żydw europejskich. proporcjonalnie najmniejsze straty ponieśli Żydzi w krajach sojuszniczych, kolaborujących lub poddanych łagodnemu reżimowi okupacyjnemu, zwłaszcza gdy stanowili niewielki odsetek ich ludności (m.in. w Bułgarii, Finlandii, Danii — zginęło poniżej 1%, we Włoszech ok. 17%, we Francji 22%, w Niemczech i Austrii poniżej 30% — głwnie ze względu na liczną emigrację) Największe straty były na okupowanych terenach ZSRR (ok. 99%) i w Polsce (ok. 89%).

Pod wpływem tragedii Holocaustu ONZ uchwaliła rezolucję o podziale Palestyny, umożliwiając utworzenie 1948 państwa Izrael. Palestyna przekształciła się ponownie, po ponad dwch tysiącach lat, w centrum polityczne i kulturalne życia żydowskiego, choć ponad 70% tej społeczności zamieszkuje nadal inne rejony świata. W 1993 na oglną liczbę ponad 13 milionw Żydw w Ameryce znajdowało się ok. 6,5 miliona (w USA ok. 5,8 miliona), w samym Izraelu — 4,3 miliona; W 1989roku w ZSRR było 1,4 miliona Żydw.

Wpływ na dzieje Europy…

Mimo iż Żydzi nie posiadali w własnego kraju, odcisnęli znaczący wpływ na dzieje Starego Kontynentu. Warto zaprezentować kilku niezwykłych ludzi, bez ktrych historia Europy nie potoczyłaby się tak samo…

Lew Dawidowicz Trocki, właściwie Lejba Bronstein. (Urodził się 26 października 1879- zmarł 21 sierpnia 1940). Był rosyjskim rewolucjonistą, jednym z twrcw i przywdcw Rosji Radzieckiej. Bliski wspłpracownik Włodzimierza Lenina, uczestnik rewolucji 1905-1907. Po jej upadku przebywał na emigracji do wybuchu Rewolucji Lutowej.

Podczas Rewolucji Październikowej został ludowym komisarzem spraw zagranicznych, negocjował brzeski traktat pokojowy (pokj brzeski).

Po śmierci Lenina (1924) i przegranej ze Stalinem od 1924 roku był kolejno usuwany ze stanowisk państwowych i partyjnych, a w 1927 roku ostatecznie usunięto z partii.

W 1929 roku został wyrzucony przez Stalina z ZSRR, a w 1932 pozbawiony obywatelstwa. Przebywał na emigracji w Turcji, Francji, Norwegii i w Meksyku. Z zagranicy toczył walkę ze Stalinem. W 1938 roku utworzył IV Międzynarodwkę. Krytykował dyktaturę Stalina jako zdradę ideałw rewolucji i wynaturzenie istoty państwa radzieckiego. W roku 1940 został zamordowany na rozkaz Stalina w Meksyku przez agenta NKWD.

Rża Luksemburg (pseudonimy Rża Kruszyńska, Maciej Rzga, Spartakus) urodziła się 5 marca 1871 w Zamościu - zmarła 15 stycznia 1919 w Berlinie. Była działaczką i ideologiem polskiego i niemieckiego ruchu robotniczego







Rża Luksemburg była przedstawicielką lewego, rewolucyjnego skrzydła II Międzynarodwki, a zarazem ostrym krytykiem Lenina i partii bolszewickiej. Była gorącą obrończynią pluralizmu, wolności poglądw i prasy. Bolszewikom zarzucała brak poszanowania dla demokracji i elitarystyczną koncepcję roli partii w procesie rewolucyjnym. Z okresu rewolucji bolszewickiej pochodzi jej znany aforyzm: "Nie ma prawdziwego socjalizmu bez demokracji, tak jak nie ma prawdziwej demokracji bez socjalizmu".

Prowadząc w czasie I wojny światowej agitację pacyfistyczną Luksemburg skłaniała się w stronę socjaldemokracji niemieckiej. Dlatego też w Niemczech właśnie w roku 1916 założyła razem z Karlem Liebknechtem Związek Spartakusa, organizację młodzieżową, stanowiącą trzon zorganizowanej dwa lata pźniej Niemieckiej Partii Komunistycznej. Działania prowadzone przez nią w Berlinie w styczniu 1919 roku po abdykacji cesarza Wilhelma II zmierzające do przejęcia władzy przez komunistw spowodowały wprowadzenie stanu wyjątkowego. Rża Luksemburg zginęła 15 stycznia tegoż roku zamordowana przez młodzieżową bojwkę niemiecką. Zabjstwo zostało w roku 1962 uznane przez wczesna władze Republiki Federalnej Niemiec za egzekucję zgodną z prawami stanu wyjątkowego ze stycznia 1919 roku

Była feministką i pacyfistką. Krytykowała I wojnę światową jako służącą interesom klasy kapitalistw.

William Herschel urodził się 15 listopada 1738 r. w Hanowerze (Niemcy). Zmarł 25 sierpnia 1822 r. w Windsorze. Syn Izaaka i Anny Herschel, był astronomem i kompozytorem. Znany jest z wielu odkryć astronomicznych, a szczeglnie z odkrycia Urana.

Od najmłodszych lat uczył się gry na skrzypcach i oboju. W wieku 15 lat wstąpił do orkiestry pułku gwardii hanowerskiej, a w 1753 roku wyjechał z bratem do Anglii, gdzie pracował jako muzyk. Tam w roku 1793 otrzymał obywatelstwo angielskie i przyjął imię William, ktrego odtąd używał jako jedynego.

Cały czas rozwijał swoje astronomiczne zainteresowania i od 1773 roku zaczął kupować i konstruować teleskopy. W 1772 roku do Anglii przybyła Karolina, jego siostra, ktra pomagała mu w pracach astronomicznych (samodzielnie odkryła 8 komet m.in. kometę Enckego). Od 1774 roku wszystkie noce poświęcił na obserwacje nieba. Za pomocą własnych urządzeń 13 marca 1781 roku odkrył planetę Uran, ktrą na cześć krla Anglii - Jerzego III, nazwał Georgium Sidus. Była to pierwsza nowa planeta odkryta od czasw starożytnych.

Jego zaawansowane technicznie teleskopu umożliwiły mu odkrycie szstego księżyca Saturna oraz obliczenie wysokości gr na Księżycu. Stworzył i wydał listę gwiazd podwjnych i wielokrotnych oraz opublikował pierwszy katalog mgławic.

Pod koniec swojego życiowa otrzymał rwnież tytuł szlachecki.

Jego syn, John Herschel także został sławnym astronomem.

Helena Rubinstein urodziła się 25.12.1870 roku w Krakowie.Była najstarszym z ośmiorga dzieci Augusty i Horacego Rubinsteinw. Krtko studiowała medycynę w Szwajcarii, po czym wyjechała w 1902 roku do Australii. Tam zauważyła, że jej krem do twarzy jest idealny w warunkach miejscowego klimatu. Otworzyła sklep kosmetyczny w Melbourne, gdzie sprzedawała swj "Creme Valaze" i osobiście udzielała instrukcji kobietom, jak go używać.

Dzięki jej ciężkiej pracy, sklep znakomicie prosperował i zdobywał renomę. W 1908 roku dołączyła do niej siostra Czesława, zając się zarządzaniem butiku, podczas gdy Helenę wyruszyła ze 100 000 dolarw do Londynu, by rozpocząć międzynarodową karierę. W Wielkiej Brytanii poznała męża, z ktrym po wybuchy Pierwszej Wojny Światowej przeniosła się do USA. Tu otworzyła kolejne sklepy. W 1917 roku, w większości większych miast świata można było się udać do jej salonw piękności. Otwierała rwnież laboratoria.

Helena Rubensten swj sukces zawdzięcza zrozumieniu kobiet oraz żyłce do interesw. Promocje takie jak Dzień Piękności, porady i rozmowa zamiast suchej konwersacji, jaka zazwyczaj odbywa się między ekspedientką a klientką przyciągały kobiety i doprowadziły do międzynarodowego sukcesu Żydwki z Krakowa. Dziś uważanej za jedną z najbogatszych kobiet w historii świata.

Zmarła w Nowym Yorku w kwietniu 1965 roku













Artur Rubinstein (1887-1986),kuzyn Heleny. Urodził się w Łodzi, studiował w Warszawie, Paryżu i Berlinie. Debiutował w 1900 w Berlinie. W 1906 występował w Carnegie Hall w Nowym Jorku.

W wieku 6 lat wyjechał do Berlina, gdzie zaczął pobierać lekcje gry na fortepianie.Przyjaciel m.in. Karola Szymanowskiego, Pabla Picasso, Grzegorza Fitelberga. Potem występuje na całym świecie. W 1946 otrzymuje obywatelstwo USA.

W 1960 był prezesem honorowym Jury na VI Międzynarodowym Konkursie Pianistycznym im. Fryderyka Chopina. Podczas otwarcia konkursu wykonał Koncert fortepianowy f-Moll Fryderyka Chopina z udziałem Orkiestry Filharmonii Narodowej pod dyrekcją Witolda Rowickiego.

Ostatni raz odwiedził Polskę w tym Warszawę w 1979. W słynnej cukierni Bliklego przy ul. Nowy Świat znajdują się zdjęcia pamiątkowe z wizyty artysty. Wtedy Polskie Nagrania Muaza wydały płytę z pamiętnego koncertu z 1960.

Jest patronem Zespołu Szkł Muzycznych w Bydgoszczy na ul.A.Szwalbego 1



Zmarł w Genewie. Znany był jako doskonały wirtuoz i odtwrca muzyki Chopina, Brahmsa, Schuberta, Schumanna, Dworzaka i Szymanowskiego.



Albert Einstein –Fizyk, twrca teorii względności, jeden z twrcw teorii kwantw i fizyki statystycznej. Urodził się w Ulm (Niemcy) w rodzinie żydowskiej, studiował w szkole politechnicznej w Zurychu. Pracując na podrzędnym stanowisku w federalnym biurze patentowym w Bernie, 1905 opublikował pracę zawierającą podstawowe idee szczeglnej teorii względności. W pracy tej wysunął nowe koncepcje czasu i przestrzeni, zerwał z pojęciem czasu absolutnego, łącząc przestrzeń i czas w czterowymiarową czasoprzestrzeń. W tym samym roku opublikował wyniki prac nad ruchami Browna, korpuskularną teorią światła i zależnością pomiędzy masą i energią.

Prace te przyniosły mu duże uznanie. Od 1909 był profesorem uniwersytetu w Zurychu, 1911 — uniwersytetu w Pradze. W 1914 przenisł się do Berlina, gdzie został dyrektorem specjalnie utworzonego Instytutu Fizyki. Podczas pobytu w Berlinie pracował nad relatywistyczną teorią grawitacji, poddając gruntownej analizie (po raz pierwszy od czasw I. Newtona) prawa grawitacji. W 1916 opublikował wyniki badań, tworząc oglną teorię względności. Teoria ta, stanowiąca uoglnienie teorii grawitacji Newtona, przewidywała wiele nowych efektw. W tym czasie rozwinął także kwantową teorię promieniowania. W 1921 otrzymał Nagrodę Nobla. Zmuszony 1933 do opuszczenia Niemiec, objął stanowisko prof. w Institute f or Advanced Study w Princeton (USA).

Do końca życia pracował nad prbą połączenia w jedną unitarną całość teorii grawitacji z innymi teoriami pola, jak np. z teorią pola elektromagnetycznego, jednak prace te nie zostały uwieńczone sukcesem.

Einstein brał czynny udział w życiu politycznym. W czasie I wojny światowej głosił idee pacyfistyczne, ktre w latach następnych — w obliczu nazistowskiego zagrożenia i rosnącej potęgi hitlerowskich Niemiec — zarzucił. Jednocześnie rosnące objawy antysemityzmu spowodowały, że stał się zdecydowanym orędownikiem syjonizmu. W czasie II wojny światowej popierał prace zmierzające do budowy bomby jądrowej, jednak po wojnie uznał, że dalsza rozbudowa arsenału jądrowego zagraża istnieniu ludzkości, przed czym nieraz publicznie ostrzegał. W dowd uznania za poparcie dla syjonizmu 1952 zaproponowano Einsteinowi prezydenturę Izraela, ktrej nie przyjął

Zmarł 15 kwietnia 1955 roku w USA.

August Strindberg urodził się 22 stycznia 1849. Zmarł 14 maja 1912 roku jako szwedzki Żyd. Twrca dramatw, powieści, esejw i utworw poetyckich, malarz i fotograf. Uznawany za ojca wspłczesnego teatru. Przedstawiciel naturalizmu i prekursor ekspresjonizmu.

Po studiach w Uppsali, ktre musiał przerwać z braku pieniędzy, i krtkich epizodach jako aktor i dziennikarz, w 1874 r. został zatrudniony w Bibliotece Krlewskiej w Sztokholmie. W 1872 r. napisał swj pierwszy dojrzały dramat Mistrz Olof. Strindberg był bywalcem Czerwonego Pokoju w restauracji Bernsa, gdzie spotyka się środowisko artystyczno-literackie. Taki tytuł, Czerwony Pokj, nosi jego powieść wydana w 1879 r., ktra okazała się przełomowa i dla kariery pisarskiej Strindberga, i dla literatury szwedzkiej.

W 1875 r. Strindberg poznał Siri von Essen. Burzliwe, trwające 14 lat małżeństwo stało się inspiracją do powstania powieści Spowiedź szaleńca (1888).

W 1883 r. Strindberg z rodziną wskutek nagonki po wydaniu zbioru publicystyki Nowe państwo (1882) opuścił Szwecję, wyjeżdżając najpierw do Francji, a potem do Szwajcarii. Na kolejne kłopoty naraził się, wydając pierwszy tom opowiadań pt. Małżeństwa (1884). Nakład został skonfiskowany, a Strindberg oskarżony o obrazę religii. Ostateczniej w procesie zapadł wyrok uniewinniający.

Nadal na dobrowolnym wygnaniu, tym razem w Niemczech i Danii, Strindberg napisał najważniejsze ze swoich utworw: autobiografię Syn służącej (1886), powieść Mieszkańcy Hems (1887) oraz naturalistyczne dramaty pt. Ojciec (1887) i Panna Julia (1888). Na krtko powrcił do Szwecji, gdzie stworzył powieść pt. Na pełnym morzu (1890). Po rozwodzie z pierwszą żoną zdecydował się ponownie opuścić Szwecję i wyjechać do Berlina. Poznał Fridę Uhl, austriacką dziennikarkę, ktra na bardzo krtko zostaje jego żoną.

Po rozpadzie swego drugiego małżeństwa Strindberg, wyjechawszy do Paryża, popadł w głęboką depresję i przechodził długotrwały kryzys psychiczny zwany kryzysem Inferna. W 1898 r. pisarz powrcił do Szwecji, gdzie pozostał już do końca życia.

Wokł Augusta Strindberga narosło wiele mitw i obiegowych poglądw (o chorobie psychicznej, mizoginizmie) wynikłych z błędnego odczytywania jego utworw jako czysto autobiograficznych. Wspłcześni badacze wskazują, że Strindberg swj życiorys często wzbogacał i zmieniał na potrzeby swych dzieł.



Siergiej Michajłowicz urodził się 23 stycznia 1898 roku w zasymilowanej rodzinie żydowskiej w Rydze. Zmarł 11 lutego 1948 roku. Był wybitnym radziecki filmowcem. Reżyser, scenarzysta, montażysta, operator filmowy, scenograf filmowy i teatralny oraz teoretyk filmu. Czołowy przedstawiciel socrealizmu w filmie. Jego twrczość wywarła wielki wpływ na reżyserw wielu pokoleń - zwłaszcza film Pancernik Potiomkin uznany za jedno z arcydzieł kina światowego. Montaż traktował jako najważniejszy środek ekspresji.

Mwił płynnie po francusku, niemiecku i angielsku. Pod wpływem ojca zdecydował się także na studia architektoniczne w petersburskim Instytucie Inżynierii, co przyszło mu bez trudu, gdyż już w dzieciństwie ujawnił się jego duży talent plastyczny. Po trzech latach Siergiej przerwał jednak naukę. Był rok 1918 i w kraju szalała wojna domowa. Dwudziestoletni Eisenstein wstąpił w szeregi Armii Czerwonej i tam, na froncie, odkrył swoją wielką pasję - teatr. Wwczas frontowy teatr agitacyjny.

W naturalny sposb poglądy Eisensteina zbliżyły go do filmu (zwanego zresztą przez Lenina "najważniejszą ze sztuk"). W 1924 roku zrealizował na zamwienie partii komunistycznej swj debiutancki obraz Strajk - historię krwawo stłumionego robotniczego protestu. Tu reżyser zastosował swoją eksperymentalną metodę "montażu atrakcji", m.in. przeciwstawiając sceny z robotniczej masakry ujęciami z rzeźni. Wrażenie było piorunujące, a skojarzenia, ktre to zestawienie ze sobą niosło, dawały czytelny przekaz ideologiczny.

w "montaż atrakcji" do perfekcji twrca doprowadził w swoim kolejnym obrazie - Pancerniku Potiomkinie. Film z 1925 powstał dla uczczenia rewolucji roku 1905 i przedstawiał bunt marynarzy na tytułowym pancerniku. Eisenstein z jednej strony zastosował w praktyce nowatorskie rozwiązania formalne, z drugiej zaś trzymał się rygorw klasycznej narracji. Dzięki temu powstało dzieło poruszające i fascynujące, ktre łączyło w sobie rwnie silnie emocjonalne i propagandowe oddziaływanie. Zachwycały znakomite, niemal paradokumentalne zdjęcia Eduarda Tisse; świetne prowadzenie naturszczykw, ktrym Eisenstein powierzył wszystkie role. No i przede wszystkim historyczna już dziś sekwencja schodw odeskich, podczas ktrej białogwardziści masakrują ludność cywilną. Reżyser zastosował tu zabieg rozciągnięcia w czasie, potęgując nie tylko czysto filmowe napięcie, ale i autentyczny dramatyzm sytuacji.

Jego osobowość, erudycja i zainteresowania wykraczały poza socrealistyczną doktrynę, w ktrej przyszło mu tworzyć. Chociaż gdyby nie rewolucja i możliwość artystycznego rozwoju, ktrą stworzyło w pierwszych latach swego istnienia państwo radzieckie, to rwnież teoria filmu Eisensteina nie miałaby prawdopodobnie szansy zaistnieć (także na ekranie). Historia kina zna wielu twrcw pracujących w służbie ideologii, niewielu jednak było w stanie wznieść swoje dzieła na poziom sztuki filmowej. Siergiej Eisenstein był artystą, ktry wierzył w rewolucję - stąd jego sukces.



Ludwik Zamenhof (1859-1917) Urodził się 15 XII 1859 roku w Białymstoku, zmarł 14 IV 1917 roku w Warszawie, był wybitnym poliglotą, twrcą międzynarodowego języka esperanto.

Pochodził z żydowskiej rodziny nauczyciela językw obcych. Po ukończeniu gimnazjum w Warszawie studiował medycynę w Moskwie i w Wiedniu, a następnie specjalizował się w Warszawie jako okulista.

Od najmłodszych lat interesował się językoznawstwem. W wieku czternastu lat władał już sześcioma językami. Żyjąc w wielonarodowym mieście Białymstoku obserwował, że mieszkający tam Polacy, Rosjanie, Żydzi, Białorusini i Niemcy nie lubią się i nie rozumieją. Sądził, że jednym z powodw tego stanu rzeczy jest rżnorodność językw, ktra dzieli ludzi i zmienia we wrogw.

Dlatego rozpoczął pracę nad tworzeniem nowego języka międzynarodowego "lingwe uniwersala". Praca ta była długa i stała się pasją życia Ludwika Zamenhofa. W 1887r. wydano pierwsze polskie podręczniki nowego języka w wersji rosyjskiej i polskiej podpisane pseudonimem dr Esperanto - "mający nadzieję". Pźniej, od pseudonimu twrcy nowy język zaczęto nazywać "esperanto".

Twrca zostawił bogatą spuściznę piśmienniczą, w skład ktrej wchodzą poematy, przemwienia i artykuły, a także liczne tłumaczenia na esperanto dzieł Szekspira, Goethego, Heinego, Moliera, Gogola, Andersena oraz przekład Starego Testamentu



Jako, że do czasu wybuchu II wojny światowej Polska była głwnym skupiskiem Żydw w Europie warto też wspomnieć kilku Izraelitw urodzonych na ziemiach Polskich i mających nieodzowny wpływ na naszą kulturę.













Jakub Mortkowicz (1879-1931. Księgarz i wydawca. W 1912 przejął księgarnię nakładową Gabriela Centnerszwera. Od 1913 wyłączny wydawca dzieł Stefana Żeromskiego, ktre od 1930 ukazały się w 21 tomach oraz większości dzieł Marii Dąbrowskiej, Janusza Korczaka, Marii Kuncewiczowej Wacława Berenta, a także Skamandrytw. Był jednym z założycieli Domu Książki Polskiej.







Ester Rachel Kamińska z crką Idą, wybitne aktorki teatralne. Historia Teatru Żydowskiego w Warszawie jest nierozerwalnie związana z dziejami rodziny Kamińskich

Sięga drugiej połowy XIX wieku, kiedy wśrd żydowskiej publiczności polskich teatrw zaczęło rosnąć zapotrzebowanie na sztuki w języku jidysz. Ester Rachel Kamińska - biedna, niewykształcona służąca i robotnica - dzięki przyciągającej wzrok urodzie, niezwykłemu głosowi, talentowi i intuicji stała się prekursorką realistycznego aktorstwa.

Ida - crka Ester i Abrahama, debiutowała na scenie w 1915 roku (...). Po wojnie została dyrektorem Państwowego Teatru Żydowskiego w Warszawie, ktry powstał z połączenia zespołw działających wcześniej w Łodzi i Wrocławiu.





















Janusz Korczak, właśc. Henryk Goldszmit (1878-1942), lekarz i wybitny pedagog, ktry propagował oparte na miłości oraz dziecięcej demokracji wzorce wychowania. Autor wielu książek dla dzieci (m.in.: Krl Maciuś Pierwszy, Bankructwo Małego Dżeka). Jako kierownik żydowskiego Domu Sierot w getcie warszawskim nie chciał opuścić swoich wychowankw i dobrowolnie poszedł z nimi na śmierć do obozu w Treblince.















We wspłczesnej Europie Żydw praktycznie nie ma. Po wiekach wygnania historia zatoczyła koło i w większości powrcili do swojej Ziemi Obiecanej. Jednak nic nie jest w stanie zatrzeć śladw ich wpływu na budowę i dzieje Starego Kontynentu. Chodzby nie materialnie, zawsze będą częścią Europejskiej kultury.





Przykadowe prace

Pragmatyzm

Pragmatyzm Pragmatyzm rozwinął się pod koniec XIX wieku w Ameryce, jako sprzeciw wobec tradycji metafizycznej kwitnącej wwczas w Europie, a także jałowości filozoficznej, podtrzymywanej na amerykańskich uczelniach. Pragmatyzm przyjął koncepcję, że prawdziwe i warto&#...

List Do Koleżanki zeby nie robila sobie tatuaża

List Do Koleżanki zeby nie robila sobie tatuaża Liebe Freundin! Bei mir ist alles in Ordnung. Momentan muss ich viel lernen, weil ich mein Abitur habe. Ich treffe mich nich so oft mit Freunden und ich habe nicht so viel Zeit fuer mich selber. Das macht aber nichts. Bei dir gibt es aber Neuigkeiten. Du hast mir ges...

Walka, opr, przetrwanie czy wspłpraca? Elity społeczeństwa polskiego wobec władzy w latach 1945-1989. Dokonaj charakterystyki epoki.

Walka, opr, przetrwanie czy wspłpraca? Elity społeczeństwa polskiego wobec władzy w latach 1945-1989. Dokonaj charakterystyki epoki. Polska po II wojnie światowej była pod względem politycznym, gospodarczym i strategicznym uzależniona od ZSRR. Konferencja w Jałcie na Krymie (od 4-11...

Scharakteryzuj poszczeglne rodzaje papierw wartościowych

Scharakteryzuj poszczeglne rodzaje papierw wartościowych W dobie dzisiejszej gospodarki rynkowej decydującą wartość posiada umiejętne gospodarowania pieniądzem, korzystne lokowanie oraz udane inwestycje. Powyższe działania określa rynek kapitałowy obejmujący transak...

Prawo handlowe ściąga

Prawo handlowe ściąga indos - jest to oświadczenie woli zbywcy weksla lub czeku o przeniesieniu weksla (czeku). Osoba przenosząca weksel (czek) przez indos to indosant, zaś osoba, na rzecz ktrej następuje przeniesienie to indosatariusz. Indos musi być bezwarunkowy (warunki, od ktrych u...

Koncepcja miłości w poznanych utworach literackich

Koncepcja miłości w poznanych utworach literackich Miłość jest nieodrywalną częścią naszego istnienia już od prawiekw... Każdy z nas kiedyś kochał, kocha, bądź dopiero będzie kochał, lecz nadal nie potrafimy określić, czym dokład...

Antyk i wsplczesnosc w "Odprawie poslw greckich"

Antyk i wsplczesnosc w "Odprawie poslw greckich" Jest to pierwsza i jedyna w polskiej literaturze oryginalna tragedia renesansowa w duchu antycznym. Napisana została wierszem sylabonicznym, w większości białym, używanym przez tragikw greckich. Utwr ten podejmuje ambitnie starożytny watek upomina...

100 dni rządw Kazimierza Marcinkiewicza

100 dni rządw Kazimierza Marcinkiewicza Opisywanie 100 pierwszych dni naszego wspaniałego rządu jest myślę dla przeciętnego zjadacza chleba nie lada wyzwaniem. Wyzwaniem, gdyż lud, ktry w rząd wybrał(oczywiście nie wszyscy, ale ta opozycja jest pki co przyćmiona przez bl...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry