• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Architek...

Nawigacja

Architektura gotyku w Polsce



Architektura gotyku w Polsce




Osobne miejsce w architekturze gotyckiej miał nurt ceglany dominujący w płnocnej części Europy z wielobarwną dekoracją ceglaną i ażurowymi szczytami - katedra w Lubece 1261-1263, kościł św. Mikołaja w Stralsundzie.

W Polsce początki architektury gotyckiej wiążą się z działalnością budowlaną cystersw (Jędrzejw, Wąchock, Koprzywnica, Sulejw) tworzące grupę małopolską opartą na wzorach burgundzkich. Pełne zastosowanie systemu gotyckiego nastąpiło w cysterskich kościołach na Śląsku: Lubiąż, Trzebnica.

Na południu w XIV w. łączono użycie cegły i kamienia dla elementw konstrukcyjnych oraz detalu, odrębność ta została zapoczątkowana budową katedry na Wawelu w 1320. Obok katedry w sylwecie średniowiecznego miasta zaznaczała się wieża ratuszowa, fortyfikacje z barbakanem (Carcassonne, Krakw), miejskie rezydencje rycerskie, sukiennice.







Gotyk. Architektura. Gotyk pojawił się w P. w pocz. XIII w. Okresem największego rozkwitu byty czasy Kazimierza W. i Kazimierza Jagiellończyka, ktre należą do najświetniejszych w sztuce polskiej. Sztukę popierał krl, duchowieństwo (J. Długosz, Jakub z Sienna i in.), szlachta i patrycjat miejski. W ciągu XIV w. obok sztuki dworskiej ukształtowała się sztuka mieszczańska, ktrej rozkwit był związany z rozwojem miast. Najżywszy ruch artystyczny ogarnął Małopolskę z Krakowem i Śląsk. W poszczeglnych regionach P. gotyk przybierał lokalne formy, co się zaznaczyło np. w stosowaniu rżnych materiałw; na Śląsku i w Małopolsce budowano z cegły (stosując kamień w częściach konstrukcyjnych i dekoracyjnych), a czasem z kamienia (Strzegom); na Mazowszu, Pomorzu i w Wielkopolsce używano prawie wyłącznie cegły. Formy gotyckie rozpowszechniały od ok. poł. XIII w. zakony żebrzące, związane z miastami. Wznoszone przez nie ceglane kościoły miały plany krzyżowo-centralne (franciszkański w Krakowie), częściej zaś wydłużone dzięki jednonawowym korpusom i prostokątnym prezbiteriom (Nowy Korczyn, Zawichost, pierwotny kościł Dominikanw w Krakowie). Duże znaczenie dla rozwoju architektury pol. miał Śląsk. W XIII (od 1244) i XIV w. wzniesiono nową katedrę wrocławską, o trjnawowym korpusie bazylikowym z 2-wieżową fasadą i prostokątnym prezbiterium z ambitem. Rozpowszechniły się także kościoły halowe, ktrych najstarszym przykładem jest dwunawowy kościł w Ziębicach z XIII w. Trjnawowe kościoły halowe wznoszono w ciągu XIII w. w Małopolsce i Wielkopolsce, ale przeważały bazyliki oraz prowincjonalne budowle jednonawowe.

W ciągu XIV w. skrystalizował się krakowski system konstrukcyjny zwany filarowo- skarpowym ( przyporowy system), występujący gł. w kościołach Krakowa: Mariackim, Bożego Ciała, św. Katarzyny i w katedrze wawelskiej. Do katedry wawelskiej, rozpoczętej 1322 i wzorowanej na wrocławskiej, dobudowano od wsch. strony kaplicę Mariacką ze sklepieniem trjdzielnym. Sklepienie takie wcześniej przyjęło się na Śląsku (Wrocław), a w Małopolsce stosowano je także w kościołach dwunawowych (Chybice, Kurzelw, Wiślica). Kościoły typu krakowskiego, zazwyczaj wieżowe, miały trjnawowy korpus bazylikowy i wydłużone, trjbocznie zamknięte prezbiterium. Obok takich kościołw powstawały kościoły halowe (Olkusz, Sandomierz, katedra lwowska), wieżowe lub bezwieżowe. Wznoszono też budowle sakralne i świeckie ze sklepieniem wspartym na centralnym filarze (zamek na Wawelu, krakowski kościł Św. Krzyża, kaplica zamkowa w Lublinie). Okazałe bazyliki śląski (św. Marii Magdaleny, św. Elżbiety i Bożego Ciała we Wrocławiu, kościoły w Strzegomiu, Głogowie, Kłodzku, Jeleniej Grze, Legnicy) oraz kościoły halowe (we Wrocławiu: NMP na Piasku, św. Doroty, Św. Krzyża, kościł w Świdnicy) miały wnętrza prostsze od krakowskich. Budowano też kościoły z nie wyodrębnionym prezbiterium (NMP na Piasku) i jeszcze bardziej jednolite wnętrza halowe z obejściem (Nysa). W budownictwie Wielkopolski, łączącym wpływy południowej i płnocnej P., występowały budowle bazylikowe i halowe, z dekoracją ceramiczną. Katedra gnieźnieńska (po 1342) otrzymała wielobocznie zamknięty chr z obejściem, gł. zaś cechą katedry poznańskiej stało się otoczenie kaplicami naw i chru (z ambitem) oraz ażurowe triforia. Wiek XIV był okresem rozkwitu architektury na Pomorzu Zach., gdzie powstały kościoły o masywnych, gładkich fasadach jedno- lub dwuwieżowych i bogatej dekoracji ceramicznej (Kołobrzeg, Kamień Pomorski, Szczecin, Stargard, Słupsk). Na wsch. Pomorzu oraz na Warmii budowano ceglane kościoły gł. halowe (Toruń, Gdańsk, Frombork), a także bazyliki (NMP w Stargardzie, św. Jakuba w Toruniu, Cystersw w Pelplinie), zbliżone często do układu halowego i zdobione gotyckimi attykami (Orneta). Charakterystycznym ukształtowaniem ,,oznaczają się niektre kościoły Torunia i Gdańska, o masywnej jednowieżowej bryle, wzmacniane skarpami wewn., dzięki czemu mury zewn. stanowią gładkie, jednolite płaszczyzny, wnętrza zaś zyskują jakby szeregi kaplic. Największym kościołem Pomorza, rozbudowanym już w XV w., jest kościł NMP w Gdańsku, Zwartą grupę tworzą liczne kościoły Warmii - trjnawowe hale bez wydzielonego prezbiterium, z wieżą od ruch. i szczytem wsch. (Olsztyn, Dobre Miast,Barczewo, Lidzbark).

W XV w. rozwijała się gł. architektura ceglana. Przed połową wieku powstał niewielki halowi kościł NMP w Poznaniu; kościoły halowe budowano w całej Wielkopolsce(Świebodzin, Bydgoszcz, Łekno. Gostyń itd.) i w płnocnej P.; powstawały one jeszcze w XVI w. (Biecz). Z nielicznych jednofilarowych budowli centralnych wyrżnia się kościł w Gosławicach. W Małopolsce (Raciborowiec, Szczepanw) powstała grupa niewielkich, gł. ceglanych kościołw ze schodkowatymi portalami kamiennymi; podobne portale zachowały się także w budowlach świeckich oraz stały się zjawiskiem w Małopolsce powszechnym. W pźnym okresie gotyku rozwinęła się architektura Mazowsza; wznoszono tu ceglane, zwykle wieżowe bazyliki i kościoły halowe z trjbocznie zamkniętym prezbiterium, kryte sklepieniami sieciowymi lub kryształowymi, o charakterystycznych szczytach z wnękami i sterczynami, zdobione fryzami (NMP na Nowym Mieście w Warszawie, Nieszawa, Ciechanw, Będkw, Przasnysz, Ostrołęka, Wizna, Kleczkw). Przy końcu XV i w XVI w. pojawiły się kościoły obronne (Brochw) i cerkwie (Synkowicze, Supraśl, Małomożejkowo). Bardzo pźno, bo .v ciągu XVI w., rozwinęła się ceglana architektura wileńska(ośmioboczne wieżyczki, filary z wałeczkami, Kryształowe sklepienia), ktrej wykwitem jest mały kościł św. Anny, z fasadą o bujnych formach gotyku płomienistego

W okresie gotyku nastąpił rozwj architektury świeckiej. Miasta zakładano na regularnym planie szachownicowym, z rynkiem pośrodku (miasto). Otaczano murami, ktrych obronność potęgowały liczne baszty wieże z bramami (Krakw, Paczkw). W XIV w. ukształtował się typ kamieniczki mieszczańskiej o wąskiej fasadzie (Toruń, Gdańsk). Z publicznych budowli miejskich wyrżniają się krakowskie Sukiennice z XIV w. (przebudowane w XVI w.) i ratusze: w Krakowie (zachowana tylko wieża z XIV-XV w.), we Wrocławiu (rozbudowany 1470-1505), w Toruniu i Gdańsku. Rwnież ok. 1500 zespolono gmachy Akademii Krakowskiej (Collegium Maius) i założono dziedziniec arkadowy.

Wcześniej powstały czworoboczne zamki (dwory, obronne) w Oporowie (1 poł. XV w.) i Dębnie (147080), regularnym ukształtowaniem zapowiadające renesans. W 2 poł XIII i gł. w XIV w. budowano liczne zamki obronne z kamienia lub cegły i kamienia polnego, wyżynne i nizinne. Najwięcej ich przetrwało na Śląsku (Bolkw, Chojnik, Zagrze). Zachowały się ruiny zamkw w Czersku i Ciechanowie (XV w.). W ziemi chełmińskiej, na Pomorzu i Mazurach powstało wiele zamkw zakonu krzyżackiego (Malbork). Do architektury krzyżackiej nawiązywały zamki biskupie w Kwidzyniu i Lidzbarku. Charakterystyczną grupę stanowi łańcuch wyżynnych zamkw z czasw Kazimierza W. (Smoleń, Będzin, Chęciny, Olsztyn, Bobolice, Odrzykońj. Na ziemiach wsch. do najokazalszych należały zamki: w Mirze, Trokach, Kamieńcu Podolskim, Chocimiu.

Z budownictwa drewnianego przetrwały kościoły z końca XV i pocz. XVI w., budowane na tradycyjnym planie dwuczłonowym, kryte wysokim dwuspadowym dachem: zachowały się na Śląsku (Łącza, Księży Las, Pniw, Syrynia), Podhalu (Dębno, Harklowa, Grywałd, pod Wieluniem (Grębień, Łaszew) i w Rzeszowskiem (Haczw). Wyraźna gotycyzacja budownictwa drewnianego nastąpiła w XVI w.; wieże i dzwonnice, zazwyczaj z nadwieszonymi pięterkami, otrzymywały stożkowe i iglicowe hełmy, czasem otoczone niższymi wieżyczkami (kościł z Komorowic-obecnie w Woli Justowskiej).









Zespł miejski w Chełmnie.

Wzorcowy, znakomicie zachowany przykład średniowiecznego założenia urbanistycznego.

W latach 20. XIII w. powstał w Ziemi Chełmińskiej zalążek przyszłego Państwa Krzyżackiego. Dotychczasowy władca tej dzielnicy, książę Konrad Mazowiecki przekazał ją Zakonowi Najświętszej Marii Panny. wczesny wielki mistrz Herman von Salza wybrał na pierwszą stolicę Krzyżakw Chełmno, lokując w 1233 r. w pobliżu piastowskiego jeszcze grodu nowe miasto. Zostało ono obdarzone prawem, nadającym mieszczanom wiele swobd, większych od tych, ktre zawierało powszechnie stosowane prawo magdeburskie. Odtąd tzw. prawo chełmińskie weszło w powszechne użycie w Prusach, na Pomorzu i Mazowszu.

Wytyczony w XIII stuleciu plan urbanistyczny przetrwał do dzisiaj. Regularną szachownicę ulic wymierzono prętem chełmińskim (wzorzec tej miary przechowywano na ratuszu). Zachowało się także sześć z pierwotnie ośmiu świątyń gotyckich, a także fortyfikacje miejskie z Bramą Grudziądzką i 17 basztami. Gotycki początkowo ratusz został w drugiej połowie XVI w. gruntownie przebudowany w stylu niderlandyzującego manieryzmu. Głwną ozdobę stanowi wieńcząca go, bogata attyka.

W złotym okresie architektury krzyżackiej powstał chełmiński kościł parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny (1280–1340). Do potężnej trjnawowej hali dostawiono na przełomie XV i XVI w. dwie wieże, z ktrych ukończono tylko płnocną, grującą nad miastem.

Konkurencja Torunia i Elbląga oraz wzniesienie nowej stolicy w Malborku zahamowało rozwj Chełmna, ktre dzięki temu zachowało tyle gotyckich zabytkw.







Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

Najstarszy zachowany gmach Akademii Krakowskiej, powstały z połączenia kilku gotyckich kamienic mieszczańskich.

Akademię Krakowską powołał do życia Kazimierz III Wielki w 1364 r., ale po jego śmierci uczelnia podupadła. Prawdziwymi fundatorami Akademii stali się jednak dopiero Władysław II Jagiełło i jego pierwsza żona, św. Jadwiga Krlowa, zmarła w 1399 r. Wykonując testament żony Jagiełło odnowił ok. 1400 r. uczelnię, wzbogaconą o wydział teologiczny, co uczyniło z niej prawdziwy uniwersytet. Na potrzeby Akademii nabyto kilka kamienic przy ul. Św. Anny, ktre z czasem połączono. Wsplny dziedziniec obwiedziono arkadowymi gotyckimi krużgankami o kryształowych sklepieniach. W początkach XVI w. mistrz Benedykt ukończył skrzydło biblioteczne. W salach na parterze odbywały się wykłady, tu także mieszkali profesorowie. Na piętrze usytuowano reprezentacyjne sale: Aula Jagiellońska, Stuba Communis (jadalnia), Libraria (biblioteka) — obecnie Sala Senatu. Z biegiem lat Collegium Maius nie wystarczało rozrastającej się uczelni. Powstawały inne kolegia i gmachy. W XIX w. stare Collegium pełniło role biblioteki, dziś mieści się tu Muzeum Uniwersyteckie, a paradnych salach odbywają się podniosłe uroczystości akademickie — wybory rektora, nadanie doktoratu honorowego









Zamek krzyżacki w Golubiu-Dobrzyniu.

Jeden z najlepiej zachowanych przykładw wczesnej architektury obronnej zakonu.

Złączone w XX w. dwa miasta nad Drwęcą Golub i Dobrzyń dzieliła przez kilka stuleci nie tylko rzeka, ale i historia. Pierwsze leżało w krzyżackiej Ziemi Chełmińskiej (Prusach Krlewskich), drugie w kujawskiej (koronnej) Ziemi Dobrzyńskiej. Pograniczna komturia golubska pełniła ważną rolę w krzyżackim systemie obronnym. Na przełomie XIII i XIV w. wokł niewielkiego dziedzińca stanął czteroskrzydłowy zamek, ze wzmocnionym dwiema małymi wieżami południowymi narożnikami (od XV w.). Od 1466 r. Golub był ośrodkiem bardzo bogatego starostwa krlewskiego. Jednym z nich została w 1611 r. siostra Zygmunta III Wazy, szwedzka krlewna Anna. Gospodarna pani przebudowała zamek w stylu pźnego renesansu — stąd charakterystyczne attyki. Ostatnia poważna renowacja nastąpiła za czasw Augusta II Mocnego.

Rządy pruskie (od 1772) przyniosły stopniową ruinę zamku. Po II wojnie światowej gmach odzyskał stopniowo dawną świetność. Za sprawą organizowanych tu turniejw rycerskich Golub-Dobrzyń zyskał światową sławę wśrd miłośnikw dawnej broni i historii.









Ratusz Głwnego Miasta w Gdańsku.

Jedna z najlepiej zachowanych siedzib władz miejskich, łącząca gotycką bryłę z manierystycznymi wnętrzami.

W miejscu, w ktrym najważniejsza z gdańskich ulic — Długa, przekształca się w wydłużony plac — Długi Targ, w pierwszej połowie XIV w. zbudowano gotycki ratusz (1327–36), zastąpiony na przełomie następnego wieku nowym, okazalszym, wzniesionym przez mistrza Henryka Ungeradina. Po powrocie Gdańska do Polski strzeliła śmiało w grę wieża ratuszowa — symbol suwerenności miasta, nadbudowano także drugie piętro, zwieńczone od wschodu pźnogotycką attyką (1465–92). Po pożarze w połowie XVI w. mistrz Dirk Daniels osadził na wieży renesansowy hełm z figurą krla Zygmunta II Augusta. Surowe ceglane mury ozdobiła w XVI w. manierystyczna kamieniarka (projektu Antoniego van Obbergena), a wnętrza otrzymały przebogaty wystrj swoim programem głoszący potęgę miasta i rolę jego związkw z Rzecząpospolitą, zwłaszcza alegoryczny plafon w Wielkiej Sali Obrad. Nad przyozdobieniem siedziby władz najbogatszego miasta Europy Środkowej pracowali Hans Vredeman de Fries, Isaac van den Blocke, Willem van der Meer. W XVIII wieku wierny Rzeczypospolitej patrycjat ufundował barokowy portal wejściowy ze słynnymi Lwami Gdańskimi, podtrzymującymi tarczę herbową, spoglądającymi ku Złotej Bramie, przez ktrą przybywali do Gdańska polscy krlowie.

Z pożogi wojennej ocalały najcenniejsze elementy wyposażenia i wystroju, zdemontowane wcześniej, nim wiosną 1945 r. gmach ratusza spłonął. Wrciły na swoje miejsce po zakończeniu odbudowy gmachu (1946–70).







Ratusz w Poznaniu.

Pomnik architektury renesansowej, najlepiej zachowana nowożytna siedziba władz miejskich na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej.

W połowie XIII w. książę poznański Przemysł I wydał przywilej lokacyjny dla swojej stolicy. Jeszcze w tym samym stuleciu mieszczaństwo poznańskie wzniosło siedzibę swoich władz. W 1536 r. stary gotycki ratusz spłonął, a jego odbudowę w stylu renesansowym przeprowadził włoski architekt Giovanni Battista Quadro. Największą ozdobę gmachu stanowiła trjkondygnacyjna loggia zwieńczona attykową koroną z trzema wieżyczkami, przesłaniająca właściwy gmach. Spoza attyki strzela w grę wysoka wieża, w rdzeniu jeszcze gotycka, w XVIII w. nakryta klasycystycznym hełmem.

Elewacja, jak i wnętrze pokryto dekoracją o bogatym, bardzo przemyślanym programem. Obok wizerunkw polskich monarchw, herbw, umieszczono symbole cnt i przymiotw (Herkules, Salomon, Dawid). W dekorowaniu sklepienia paradnej sali na I piętrze sięgnięto po tematykę astralną, motywy groteskowe, roślinne i fantastyczne.

W końcu XVIII w. Komisja Dobrego Porządku przeprowadziła gruntowny remont ratusza, ponowiony na początku XX w. Gmach spłonął w trakcie walk o Poznań w zimie 1945 r. Po odbudowie znalazł tu swoją siedzibę Muzeum Historii Miasta. Symbolem Poznania są dwa koziołki, co południe potykające się na ratuszowym zegarze.



Zamek Hochbergw w Książu.

Największa rezydencja arystokratyczna na Śląsku.

Za pierwszego budowniczego zamku w Książu (dziś dzielnica Wałbrzycha) niektrzy badacze uważają księcia seniora Bolesława IV Kędzierzawego, ktry władał przejściowo Śląskiem po wypędzeniu 1146 Władysława II Wygnańca. Ponad sto lat pźniej Bolko I Surowy, założyciel świdnicko-jaworskiej linii Piastw Śląskich, w miejsce starego grodu zbudował pierwszy gotycki zamek, zwany Książęcą Skałą, jedną z ważniejszych twierdz broniących księstwa od południa (1288–92). Po wcieleniu dzielnicy do Czech (1392) zamek przekazano rycerstwu. Nowi właściciele korzystając z anarchii czasw husyckich trudnili się rozbojem na drogach wiodących przez Sudety (tzw. raubritterzy). Okres stabilizacji nastąpił dopiero po 1509, gdy tutejsze dobra na ponad cztery stulecia objął rd Hochbergw, wielcy właściciele ziemscy, następnie magnaci węglowi, protektorzy luteranizmu na Dolnym Śląsku. Od połowy XIX w. władali także jako książęta dobrami pszczyńskimi na Śląsku Grnym.

W latach 1548–55 powstała na wzgrzu nad dolina Pełcznicy pźnogotycko-renesansowa rezydencja. Pźnobarokowy korpus frontowy zbudowano w latach 1718–34 według projektu F.A. Hammerschmidta. W początkach XX w. kolejna rozbudowa w stylu historyzmu uczyniła z Książa największą siedzibę pańską nie tylko na Śląsku — ponad 400 sal i pokoi. Monumentalny pałac otacza tarasowy park krajobrazowy, stopniowo przechodzący w naturalny las, w ktrym wznosi się m.in. kaplica-mauzoleum, tzw. Stary Zamek czyli romantyczna sztuczna ruina, zabudowania stadniny i wielka palmiarnia (w Lubiechowie). Po wyjeździe Hochbergw do Anglii rząd III Rzeszy skonfiskował dobra ksiąskie. W obrabowanym ze zbiorw pałacu do końca wojny prowadzono wielkie prace budowlane, przystosowujące go celw rezydencji Adolfa Hitlera. W skałach kuto ogromne korytarze i hale, prawdopodobnie do celw produkcji tajnych broni. Po 1945 dawny zamek odrestaurowano częściowo, umieszczając tu m.in. hotel i sale wystawiennicze.







Zamek Krlewski na Wawelu w Krakowie.

Monumentalny zespł rezydencjonalny, ukształtowany w pierwszej połowie XVI w. z wykorzystaniem fragmentw wcześniejszych, gotyckich budowli.

Grd na Wawelu istniał już w czasach przedpiastowskich, kiedy znajdował się tu ośrodek plemiennego państewka Wiślan (IX w.). Od ok. 990 r., po przejściu Krakowa pod władzę Mieszka I, grd stał się jedną ze stolic monarchii, a od 1040 r. głwną. Za rządw Bolesława I Chrobrego stanęła rotunda Panny Marii, zrekonstruowana częściowo w XX w. (zw. rotundą Św. Feliksa i Adaukta).

Kazimierz III Wielki wznisł w połowie XIV okazały zamek krlewski, w obręb ktrego włączono partie wcześniejszych budowli romańskich i gotyckich. Z rezydencji tej pozostało niewiele — tzw. Wieża Łokietkowa i wzniesiony za czasw Jadwigi i Władysława II Jagiełły Pawilon Gotycki zwany Kurza Stopką. W 1499 r. zamek spłonął. Rozpoczęta niezwłocznie odbudowa, trwająca cztery dziesięciolecia i prowadzona kolejno przez Franciszka Florentczyka, mistrza Benedykta zw. Sandomierzaninem i Bartolomeo Berrecciego, przeistoczyła zamek w wielką rezydencję renesansową ze słynnym dziedzińcem o trjkondygnacyjnych, arkadowych krużgankach. Pierwsze powstało krtkie skrzydło zachodnie — 1505 (Dom Krlowej Elżbiety Rakuszanki), następnie właściwym pałac monarszy — skrzydła płnocne i wschodnie — 1507–29, mieszczący zespł paradnych sal i komnat, m.in. słyną Salę Poselską z kasetonowym stropem z zespołem rzeźbionych głw ludzkich. Z ok. 200 rzeźb Hansa Snycerza, Sebastiana Tauerbacha i Jana Jandy (1535) ocalało do naszych czasw tylko 30. Czwarte skrzydło, południowe, tworzy parawanowa ściana.

Do ozdobienia wnętrz Zygmunt I Stary i Zygmunt II August zamawiali w najlepszych niderlandzkich pracowniach tkaniny obiciowe, ogromne gobeliny, zwane od miasta ich wytwarzania arrasami. Kolekcja powstała głwnie w latach 1553–71. Najbardziej znana jest seria biblijna — cykle Dzieje Noego, Dzieje Wieży Babel. Arrasy zapisane Rzeczypospolitej w ciągu następnych stuleci odbywały liczne podrże i na Wawel powrciły dopiero w XX w., najpierw zwrcone przez Rosję Sowiecką 1921–25, a następnie 1961 r., po ewakuacji do Kanady jesienią 1939 r. Po pożarze w 1595 r. Zygmunt III Waza polecił odbudowę spalonych części zamku Giovanniemu Trevano. Powstał wwczas piękny wczesnobarokowy apartament z Salą Pod Ptakami (kominek odkuł Reitino da Lugano), kaplicą, gabinetem i sypialnią krlewską.

W 1611 r. Zygmunt III statecznie przenisł swoją siedzibę do Warszawy. Zamek Wawelski popadał w coraz większe zaniedbanie. Katastrofę przynisł pożar wzniecony przez zołnierzy szwedzkich podczas Wojny Płnocnej (1702). Zaborca austriacki zamienił Wawel na koszary wojskowe, ktre mieściły się tu aż do 1905 r. Wiek XIX przynisł m.in. zburzenie licznych budowli na wzgrzu wawelskim — ich miejsce zajął głwnie plac ćwiczeń. Rozpoczęta przed I wojną światową wielka restauracja zamku ze środkw społecznych, prowadzona przez Zygmunta Hendla i Adolfa Szyszko-Bohusza, doprowadziła do przywrcenia wnętrzom i dziedzińcowi dawnego piękna. Prace przerwała II wojna światowa, podczas ktrej Wawel był rezydencją generalnego gubernatora Hansa Franka. Wwczas miejsce Kuchni Krlewskich po zachodniej stronie dziedzińca arkadowego zajął nowy budynek biurowy. Restaurację kontynuowano po 1945 r. Zamek Wawelski jest obecnie siedzibą Państwowych Zbiorw Sztuki.







Zamek Krlewski w Warszawie.

Głwna, obok Wawelu, rezydencja monarsza w Polsce, łącząca cechy gotyku, wczesnego baroku, rokoka i klasycyzmu — całkowicie odbudowana po zniszczeniu podczas II wojny światowej.

Początki warszawskiej rezydencji monarszej sięgają końca XIII w. kiedy na wysokim brzegu wiślanym powstał drewniany grd Piastw Mazowieckich. W pierwszej połowie XV w. na terenie grodu stały dwa gotyckie, ceglane pałace książęce — Curia Maior (Dwr większy) i Curia Minor (Dwr mniejszy) oraz dwie wieże — Grodzka i Okrągła (ob. Władysławowska). Ok. 1570 r. Zygmunt II August zlecił swoim architektom rozbudowę rezydencji w stylu renesansowym. Prace przerwała rychła śmierć krla. Do dzieła powiększenia zamku powrcono u schyłku stulecia po przeniesieniu tu głwnej rezydencji krlewskiej. Według planw m.in. Matteo Castellego i Constantino Tencalli został zamknięty pięciobok skrzydeł. Nowe głwne skrzydło zachodnie ozdobiły trzy wieże — dwie małe po bokach i wielka zegarowa pośrodku. Budowla utrzymana w surowym stylu wczesnego baroku otrzymała elegancką kamieniarkę. Bogato dekorowane wnętrza (m.in. sale sejmowe) zdobiły wspaniale kolekcje dzieł sztuki, zrabowane w większości podczas szwedzkiego potopu. W epoce saskiej gruntownie przebudowano w stylu rokoka skrzydło płnocnowschodnie, ktre otrzymało wwczas trzy charakterystyczne ryzality.

Złoty okres dla zamku rozpoczął się wraz z objęciem tronu przez Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zbiorowym dziełem architektw (Jakub Fontana, Dominik Merlini, Jan Christian Kamsetzer), malarzy (Marcello Bacciarelli, Canaletto) i rzeźbiarzy (Andrzej Le Brun, Jakub Monaldi) powstał jeden z najwspanialszym w Europie zespołw wnętrz klasycystycznych. Składały się nań dwa głwne apartamenty: prywatny (Sala Canaletta i Audiencjonalna, Sypialnia) i Wielki (Sala Balowa, Rycerska, Tronowa, Gabinet Marmurowy).

Po upadku Rzeczypospolitej zamek pozostał siedziba władz zaborczych i płniepodległych — Księstwa Warszawskiego i Krlestwa Polskiego. Po powstaniu listopadowym wywieziono do Rosji kolekcje dzieł sztuki, zniszczono wiele wnętrz, przede wszystkim tych związanych z historią Polski. W okresie II RP zamek (1926–39 rezydencja prezydenta) odrestaurowano pod kierunkiem Kazimierza Skrewicza i Adolfa Szyszko-Bohusza.

Dzieło zniszczenia budowli rozpoczął pożar 17 IX 1939 r. podczas bombardowania niemieckiego Warszawy. Po zajęciu miasta okupanci całkowicie obrabowali i zdewastowali wnętrza. Część zabytkw, jak i fragmenty wystroju uratowali pracownicy Muzeum Narodowego pod kierunkiem Stanisława Lorentza. Mury zamkowe Niemcy wysadzili po upadku powstania warszawskiego (XI/XII 1944).

Do odbudowy zamku ze środkw społecznych przystąpiono dopiero w 1971 r. Realizację projektu Jana Zachwatowicza uwieńczyło otwarcie dla zwiedzających odtworzonych wnętrz (1984, Sala Balowa 1988). Zamek Krlewski w Warszawie obok funkcji muzealnych pełni także role gmachu reprezentacyjnego stolicy i Rzeczypospolitej.





Zamek krzyżacki w Malborku.

Największa gotycka ceglana twierdza w Europie, dawna rezydencja wielkich mistrzw krzyżackich.

Blisko pł wieku po przybyciu w dorzecze dolnej Wisły Zakon Panny Marii rozpoczął wznoszenie nad brzegiem Nogatu, w miejsce pomorskiego grodu Zantyr, potężnego założenia obronnego, ktre z czasem rozwinęło się w największy zespł ceglany w Europie (1272–1399). Najstarszą część zamku stanowi tzw. Wysoki Zamek — klasyczny czworobok o krużgankowym dziedzińcu, siedziba komtura i konwentu. W 1309 r. wielki mistrz Siegfried von Feuchtwagen przenisł swoją siedzibę z Wenecji do Malborka, ktry po zaborze Pomorza Gdańskiego leżał już w centrum rozległego państwa obejmującego południowe i wschodnie pobrzeża Bałtyku.

Po przybyciu władz zakonu przebudowano dotychczasowe przedzamcze — wzniesiono tu Zamek Średni — rezydencję wielkiego mistrza. Składają się na nią trzy skrzydła: wschodnie (pomieszczenia gościnne), płnocne (infimeria, wielka komturia), zachodnie (Wielki Refektarz). W przekształconym Wysokim Zamku powstał kościł Najświętszej Panny Marii, z portalami za sztucznego kamienia, zwanymi Złotą Bramą. Pod jego prezbiterium znajduje się kaplica Św. Anny — mauzoleum 11 wielkich mistrzw. Na przedłużeniu zachodniego skrzydła wybudowano za rządw Winricha von Kniprode i Konrada Wallenroda pałac wielkiego mistrza (1382–99), mogący konkurować z rezydencjami innych monarchw europejskich. Szczeglnie pięknie opracowano elewacje od strony Nogatu — wielkie okna i wysmukłe kolumienki nadają jej lekkość, niezwykłą w średniowiecznej twierdzy. Z wnętrz urodą wyrżniają się dwa refektarze — letni i zimowy ze sklepieniami palmowymi. Oba zamki połączono systemem podwjnych murw obronnych z kilkudziesięcioma wieżami i basztami Zamku Niskiego, przeznaczonego przede wszystkim na cele gospodarcze oraz mieszkania dla służby i żołnierzy, a także sprzężono z obwarowaniami miasta Malborka.

W wyniku wojny trzynastoletniej 1454–66 Malbork znalazł się w rękach polskich, a na zamku aż do I rozbioru rezydowali krlewscy starostowie. Zaborca pruski rozpoczął rozbirkę murw, przerwaną dopiero w epoce romantyzmu. Aż do wybuchu II wojny światowej trwały prace zmierzające do przywrcenia zamkowi dawnego kształtu. Dzieło to po zniszczeniach wojennych jest kontynuowane po dzisiaj.







Zamek krlewski w Chęcinach.

Ruiny gotyckiego zamku, przez wieki jednej z głwnych twierdz Krlestwa Polskiego.

U schyłku XIII w. władający wwczas Małopolską krl czeski Wacław II polecił swojemu namiestnikowi Janowi Muskacie, biskupowi krakowskiemu, wznieść, na grze panującej nad niewielkim świętokrzyskim miasteczkiem Chęciny, potężny zamek. Dzieło zakończył zwycięski konkurent Przemyślidy — krl Władysław I Łokietek. Począwszy od 1318 przechowywano tu skarbiec Krlestwa, a i sam monarcha często tu mieszkał. Zwoływał tu także zjazdy rycerstwa.

Na wąskim szczycie gry stanęła twierdza o wydłużonym planie, najeżona trzema wieżycami, z ktrych zachodnia pochodzi prawdopodobnie z przełomu XV i XVI w., kiedy to powstał tzw. zamek dolny. Wcześniej prace budowlane prowadził w Chęcinach krl Kazimierz III Wielki (ceglane nadbudwki wież). Od XV stulecia zamek zaczął pełnić rolę więzienia stanu, w ktrym osadzano także co ważniejszych jeńcw wojennych. Przekształcona w epoce renesansu twierdza, siedziba starostw krlewskich, spłonęła 1607 podczas Rokoszu Zebrzydowskiego. Dopiero co odbudowaną w stylu baroku spalili ponownie Szwedzi (1657). Jeszcze raz odbudowany zamek chęciński był użytkowany do schyłku XVIII w., potem zaś przekształcił się w majestatyczną ruinę, kilkakrotnie konserwowaną w ciągu dwch ostatnich stuleci.







Zamek kapitulny i konkatedra pw. Najświętszej Marii Panny i Św. Jana Ewangelisty w Kwidzyniu.

Gotycki zespł sakralno-obronny, wzniesiony w 1. połowie XIV w.

Jedną z konsekwencji podboju przez Zakon Krzyżacki i chrystianizacji pogańskich Prus było ustanowienie tu w 1243 przez papieskiego legata Wilhelma z Modeny sieci biskupstw. Jednym z nich została diecezja pomezańska, obejmująca wschodni brzeg Dolnej Wisły. Blisko trzecią część ziem otrzymał biskup i jego kapituła. Stolicą rozległych dbr stał się Kwidzyn. W następnym stuleciu w mieście wzniesiono dwa ceglane zamki gotyckie — jeden jako rezydencję biskupią, drugi, złączony w jeden system z katedrą, dla kapituły (1320–55). To bardzo rzadko zachowane sprzężenie architektury militarnej i sakralnej stanowi o dużej wartości artystycznej budowli. Sekularyzacja i protestantyzacja Prus Książęcych w 1. połowie XVI w. doprowadziła do upadku biskupstwo pomezańskie. Zburzeniu uległ w całości zamek biskupi, a w końcu XVIII w. władze fryderycjańskich Prus rozebrały skrzydła południowe i wschodnie oraz krużganki zamku kapitulnego (1798). Ocalał natomiast najbardziej charakterystyczny element zespołu — monumentalny dansker czyli wieżyca sanitarna, połączona z zamkiem długą szyją.

Trjnawowa pseudobazylika kwidzyńska wyrżnia się dwukondygnacyjnym prezbiterium (podzielonym na tzw. kryptę i wysoki chr) i brakiem transeptu. Z dawnego wyposażenia przetrwała pźnogotycka snycerka (m.in. tron biskupi i polichromie ścienne) i barokowe ołtarze oraz epitafia okolicznej szlachty i mieszczaństwa. Po 1945 świątynia wrciła w ręce katolikw, a od 1992 jest konkatedrą diecezji elbląskiej.







Zespł miejski w Gdańsku.

Najwspanialszy w pobrzeżach Morza Bałtyckiego kompleks architektury miejskiej z epoki gotyku i manieryzmu.

Obchodzący w 1997 r. tysiąclecie istnienia Gdańsk, swj obecny kształt urbanistyczny zawdzięcza rozkwitowi gospodarczemu za rządw Krzyżakw, a po wojnie trzynastoletniej (1454–66) władcw polskich. Po zdobycie słowiańskiego grodu i rzezi jego mieszkańcw (1308) Krzyżacy założyli u ujścia Motławy do Wisły nowe miasto, a właściwie kilka odrębnych organizmw miejskich — obok Głwnego (obdarzonego zmodyfikowanym, stosownie do portowego charakteru Gdańska, prawem chełmińskim w 1343 r.), powstały Miasta Stare i Nowe, a także dwa Przedmieścia. Całość znalazła się w XVI–XVII w. w obrębie wspaniałych nowożytnych fortyfikacji bastionowych. W odrżnieniu od typowego miasta na prawie niemieckim Głwne Miasto nie ma Rynku, a jego funkcje przejęła ulica Długa, zwłaszcza jej wschodnia część zwana Długim Targiem, oraz nabrzeże Motławy. Przy Długim Targu wyrosły najwspanialsze kamienice mieszczańskie, najpierw gotyckie, potem manierystyczne (słynna Kamienica Złota), z charakterystycznymi przedprożami — najlepiej zachowanymi dziś na ulicy Mariackiej. Przy Długim Targu stanął także ratusz i Dwr Artusa — miejsce zebrań konfraterni kupieckich, grupujących elitę mieszczaństwa gdańskiego. Zachowało się rwnież kilkadziesiąt baszt i bram dawnych murw obronnych, niektre przebudowane w złotym wieku Gdańska (XVI–XVII w.) — wjazdowa Brama Złota i Brama Zielona (gdańska siedziba krlw polskich), zamykające z dwch stron głwną oś miasta: ulica Długa-Długi Targ. Gotycka brama, zwana Żurawiem, zamykająca od wschodu ulicę Szeroką, pełniła jednocześnie funkcję gospodarczą. Była wielkim dźwigiem portowym.

Nad licznymi gotyckimi świątyniami Gdańska, jak i nad całym miastem, dominuje olbrzymia bryła Bazyliki Mariackiej, kościoła parafialnego Głwnego Miasta.

Wraz z upadkiem Rzeczypospolitej skończyły się lata pomyślności miasta łączącego m.in. żywioły: niemiecki, niderlandzki, polski. Zagładę wielokulturowego Gdańska, także jego substancji kulturowej przyniosła II wojna światowa i jej konsekwencje. Zniszczone zabytki starych dzielnic zostały w większości zrekonstruowane po 1945 r.





Zespł miejski Warszawy.

Jeden z najcenniejszych zespołw urbanistycznych na ziemiach polskich, rozwijający się od XIII w. do 1939 r., odbudowany po ogromnych zniszczeniach II wojny światow

4255

ej.

U schyłku XIII w. książęta z mazowieckiej linii Piastw obrali za jedna ze swoich stolic Warszawę, osadę na wysokim, lewym brzegu Wisły. Grd warszawski zastąpił zniszczony dwukrotnym najazdem litewskim Ujazdw. Około 1300 r. Warszawa otrzymała zapewne prawa miejskie. Nieduże miasto obok rezydencji książęcej obwarowano, początkowo umocnieniami ziemnodrewnianymi, następnie podwjnymi murami z cegły. W połowie XVI w. stanął u płnocnego wjazdu barbakan. W obrębie tych obwarowań znalazł się rynek z ratuszem, fara Św. Jana Chrzciciela i klasztor Augustianw.

W początkach XV w. książę Janusz I Starszy, ktry uczynił z Warszawy faktyczną stolicę całego Mazowsza, nadał jej ponownie prawa miejskie według wzoru chełmińskiego, fara stałą się zaś kolegiatą. Płnocne przedmieście wkrtce otrzymało także takie prawa jako miasto Nowa Warszawa. Południowe, zw. Czerskim (następnie Krakowskim) skupiło się wokl rozległego placu przed kościołem Bernardynw (Św. Anny). Dogodne położenie Warszawy (wcielonej wraz z Mazowszem do Korony w 1526 r.) w centrum wielkiej Rzeczypospolitej sprawiło, że Zygmunt August obrał ją na swoją głwną siedzibę, co potwierdził w 1569 r. sejm unijny w Lublinie wyznaczając zamek warszawski na miejsce obrad sejmu Rzeczypospolitej. Od 1573 r. na podwarszawskich polach (wsie Kamień i Wielka Wola) szlachta obierała krla. W latach 1596–1611 za sprawą Zygmunta III Wazy zakończył się proces przenoszenia rezydencji krlewskiej do Warszawy.

Zapoczątkowało to błyskawiczny rozwj urbanistyczno-architektoniczny miasta, w ktrym wyrosły dziesiątki pałacw magnackich (Koniecpolskich — dziś prezydencki, Prymasowski), kościołw i klasztorw (Jezuitw, Karmelitw Bosych), setki dworw szlacheckich, usytuowanych w ponad 20 miasteczkach prywatnych wokł obu miast Starej i Nowej Warszawy, tzw. jurydykach. Po zniszczeniach lat potopu i wojny płnocnej, przerwanych wspaniałym okresem Sobieskiego (działalność Tylmana z Gameren, Wilanw), Warszawa przeżyła ponowny rozwj za Augusta III, a zwłaszcza Stanisława Augusta Poniatowskiego. Wwczas przeistoczyła się w stukilkudziesięciotysięczną metropolię europejską. Wzniesiono wiele rokokowych i klasycystycznych rezydencji (Zamek Krlewski, Łazienki), kościołw, kamienic.

W okresie płniepodległego Krlestwa Polskiego wybudowano wiele klasycystycznych gmachw publicznych (m.in. dzieła Antonia Corazziego — Teatr Wielki, Jakuba Kubickiego — Belweder). W okresie 1864–1914 Warszawa zmieniła się w wielki ośrodek przemysłowy, handlowy i usługowy. Wzniesiono tysiące kamienic czynszowych, liczne gmachy publiczne — szkoły, dworce. Dynamiczny proces modernizacji miasta jako stolicy odrodzonej Rzeczypospolitej przerwała II wojna światowa. W latach 1939–45 w wyniku celowej, zbrodniczej działalności niemieckiego okupanta miasto zostało zniszczone w 75 %, a ludność w większości wymordowana.

Powojenna odbudowa przyniosła restytucję większości zburzonych zabytkw z XIV–XVIII w., jednocześnie celowe zatarcie cech miasta XIX–wiecznego: w miejsce zwartej zabudowy — osiedla mieszkaniowe. Od końca lat 80. powstaje wiele budowli, nawiązujących głwnie do tzw. postmodernizmu.






Przykadowe prace

Promieniotwrczość

Promieniotwrczość Promieniotwrczość zdolność emitowania przez pewne pierwiastki promieniowania jądrowego wskutek rozpadu promieniotwrczego ich jąder atomw. Promieniotwrczość pierwiastkw występujących w przyrodzie jest nazywana promieniotwrczością natur...

Atrakcyjność interpersonalna: od pierwszego wrażenia do związkw uczuciowych.

Atrakcyjność interpersonalna: od pierwszego wrażenia do związkw uczuciowych. Psychologia społeczna. Temat: Atrakcyjność interpersonalna: od pierwszego wrażenia do związkw uczuciowych. Literatura: 1. E.Aronson Psychologia społeczna. Serce i umysł. ...

Sławomir Mrożek "Tango" opracowanie.

Sławomir Mrożek "Tango" opracowanie. Bohaterowie, dokonania pokolenia rodzicw, przejęcie władzy w domu przez Edka, wymowa polityczna "Tanga". Bohaterowie: rodzina Stomila: babcia Eugenia, wuj Eugeniusz, żona Stomila Eleonora, syn Artur, kuzynka Ala i lokaj Edek. Zwykła...

Formy i modele ustrojowe panstw

Formy i modele ustrojowe panstw forma rządw – struktura najwyższych władz w państwie i sposb ich powoływania; • monarchie – rodzaj ustroju, rządzi władca, sułtan, cesarz, władza dziedziczna, np. Polska od XVI wieku • republiki – władza wybier...

List Romea do Julii

List Romea do Julii Mantua 17 V 1595 Najdroższa! Bardzo za Tobą tęsknię i czuję się bardzo samotny bez Ciebie. Nie ma godziny żebym o tobie nie myślał. To nieprawda, że Cię nie ma przy mnie. Jesteś w moim sercu, jednak gdy uświadomię sobie, ...

Broń jądrowa, chemiczna, biologiczna, czyli ABC :]

Broń jądrowa, chemiczna, biologiczna, czyli ABC :] BROŃ JĄDROWA 256 U - reakcja łańcuchowa --> promieniowanie cieplne, promieniotwrcze, przenikliwe, impuls elektromagnetyczny 1 kt - 1 kilotona (1`000 ton trotylu) 1 Mt - 1 megatona (1`000`000 ton trotylu) 4 g trotylu = śmier...

Charakterystyka Santiago

Charakterystyka Santiago Bohater powieści pod tytułem "Stary człowiek i Morze" Ernesta Hemingway'a to Santiago. Był on rybakiem. Mieszkał na Hawanie w stolicy Kuby. Łowił w Golfsztormie. Santiago chodził w podartych i brudnych rzeczach, był bardzo chudy ponieważ od...

AIDS

AIDS Skrt AIDS oznacza nabyty zespł upośledzenia odporności - w języku angielskim Acquired Immune Deficiency Syndrome. CO WYWOŁUJE AIDS? Chorobę tę wywołuje wirus zwany w języku angielskim HIV (Human Immunodeficiency Virus - ludzki wirus upośledzenia odporności)....

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry