• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Architek...

Nawigacja

Architektura starozytnego Rzymu



Architektura starozytnego Rzymu




Wstęp



Architektura starożytnego Rzymu była początkowo związana tylko z Rzymem, pźniej, co było efektem licznych podbojw, jej zasięg ogarnął prawie całą Europę Zachodnią, Bałkany, Grecję, Azję Mniejszą, Syrię, Palestyną i Afrykę Płnocną. Okres, w ktrym trwał stopniowy jej rozwj, rozkwit i okres schyłkowy to czas od VI wieku p.n.e. do V wieku. Okres ten można

podzielić na klika etapw:

• okres panowania krlw (VI wiek p.n.e. - V wiek p.n.e.)

• okres republiki (V wiek p.n.e. - I wiek p.n.e.), a dokładniej 30 rok p.n.e.

• okres cesarstwa (od 30 p.n.e. - do połowy III wieku)

• okres pźnego antyku (od połowy III wieku do końca V wieku)



Architektura rzymska ukształtowała się w znacznej mierze pod wpływem architektury hellenistycznej i architektury etruskiej lecz w architekturze rzymskiej dąży się do jeszcze większego monumentalizmu. W odrżnieniu od Grecji dekoracja skupia się raczej wewnątrz budynku Pierwsze rzymskie świątynie powstały podczas panowania etruskich krlw, to wtedy Rzymianie nauczyli się odlewać brąz, wypalać terakotę, poznali konstrukcje łukowe i sklepienia. Wpływom greckim Rzymianie zawdzięczają zaś porządek koryncki, sami wykształcili porządek kompozytowy ,w ktrym głowica składa się z motyww jońskich i korynckich, a także będący odmianą porządku doryckiego porządek toskański – tutaj jednak kolumna posiada gładki trzon oraz bazę. Wynalezienie cementu produkowanego z wapna i popiołw wulkanicznych, wody i drobnych kamieni pozwoliło na opanowanie techniki wyroby zapraw, tynkw. Beton rzymski cechuje niezwykła trwałość oraz wodoodporność. Opanowana w II wieku p.n.e. umiejętność wypalania cegły przyczyniła się do przełomu w sztuce rzymskiej. W tym czasie (przed okresem cesarstwa) zakładane miasta miały siatkę ulic przecinających się pod kątem prostym, brukowane ulice, kanalizacje. Domy budowane były w oparciu o wzory greckie, posiadały atrium i perystyl, budowane też wille, a w miastach powstawały kamienice czynszowe (tzw. insula) mieszczące sklepy i warsztaty na parterze, mieszkania na wyższych kondygnacjach. Z tego okresu zachowały się drogi i akwedukty (np. via Appia i Aqua Appia), urządzenia kanalizacyjne (Cloaca Maxima), mosty (Most Fabrycjusza w Rzymie), budowle użyteczności publicznej: kuria, bazylika, termy, cyrki (np. rzymski Circus Maximus). Przykładem budownictwa sakralnego była nie zachowana świątynia Jowisza Najlepszego Największego, zbudowana w porządku toskańskim.

Okres republiki, to rozwj urbanistyki i architektury. Miasta otaczano murami obronnymi z bramami, wieżami, rozbudowano akwedukty i system kanalizacyjny. Przebudowano Rzym (Pole Marsowe, Forum Romanum). Wzdłuż drg powstawały nekropolie. Powstały mauzolea np. Mauzoleum Hadriana, katakumby . Budowano okazałe pałace (Złoty Dom Nerona, pałac Flawiuszw). Powszechniejsze stało się stosowanie kopuł - Panteon w Rzymie. Budowle powszechnego użytku też przybrały monumentalne rozmiary np. amfiteatr Colosseum (nota bene amfiteatr był czysto rzymskim wynalazkiem), teatry, termy Karakalli. Powstawały też łuki triumfalne. Na podbitych terenach zakładano stałe obozy wojskowe (castrum Romanum), ktre dały początek licznym miastom.

W dziedzinie architektury Rzymianie przejęli od Etruskw umiejętność konstruowania kopulastych budowli z cegły lub ciosw kamiennych. Wykonywano je na zasadzie tzw. fałszywego sklepienia, powstającego przez stopniowe wysuwanie poszczeglnych warstw cegieł lub kamieni.

Umiejętności wykonywania sklepienia kopułowego i kolebkowego Rzymianie rwnież zawdzięczają Etruską.

Architektura rzymska wywarła duży wpływ na rozwijającą się architekturę wczesnego chrześcijaństwa i bizantyjską



Porządek kompozytowy – porządek architektoniczny wykształcony w architekturze starożytnego Rzymu. Łączył elementy porządku jońskiego i korynckiego. Podstawowe cechy to wyrżniające to

• ustawienie kolumny na piedestale

• ukształtowanie głowicy: grna jej część uformowana jest z ustawionych na przekątnych wolut zaczerpniętych z porządku jońskiego, poniżej koszyk z liści akantu

• całość potraktowana jest rzeźbiarsko, należy do wzorcw porządku korynckiego







Sklepienie kolebkowe ma kształt połowy walca przeciętego w osi poziomej. Układa się je z ciosowych klińcw, zgodnie z zasadą wiązania z mijaniem się spoin. Kolebka opiera się na podłużnych murach przejmujących obciążenie, przenoszone od rozporu sklepienia.

Sklepienie krzyżykowe powstało z przenikania się pod kątem 90 złożonych na kwadracie dwch sklepień kolebkowych o jednakowej wysokości i rozpiętości.

Sklepienie płkoliste sklepienie to powstało przez zbieżne ku środkowi ułożenie klińcw, tworzących podniebienie o kształcie połowy kuli. Podstawą jego jest mur pełny, założony na obwodzie koła lub ośmiokąta.







1.Świątynia

W architekturze sakralnej Rzymu występują świątynie wzorowane na świątyniach greckich budowane na planie prostokąta np. Świątynia Jowisza Najlepszego Największego ( były one bardziej popularne od reszty). Świątynie tego typu, budowane często przy placach, widoczną miały fasadę i ewentualnie elewacje boczne. Portyki nie otaczały ich ze wszystkich stron, lecz podpierały wysunięty dach. Były to budowle typowo fasadowe. Wyrżnić można rwnież świątynie wzorowane na etruskich oraz świątynie okrągłe (wzorowane na hellenistycznych lub imitujące italską chatę – szałas). Przykładem budowli okrągłej jest tzw. świątynia Westy na Forum Romanum. Występowały typy mieszane, złożone z prostokątnego przedsionka i okrągłej celli np. Panteon. W okresie pźnego antyku weszły w modę budowle na planie centralnym okrągłe lub wieloboczne : nimfea, mauzolea.

Świątynie rzymskie ściany miały murowane, licowane płytami kamiennymi. Stosowane porządki architektoniczne pełniły przede wszystkim funkcję ozdobną.



1.1.Świątynia Jowisza Najlepszego Największego na Kapitolu

Świątynia wznosiła się na wielkim, pięciometrowej wysokości kamiennym podium z tufu zwanego dziś cappellacio . Miało ono wymiary 56,83 na 61,57m, co nadawało świątyni kształt zbliżony do kwadratu, odmienny od wydłużonych świątyń greckich. Odmiennie od świątyń greckich była ona dostępna tylko od frontu, a kolumnada otaczała tylko trzy boki budowli, pozostawiając z tyłu ślepą ścianę. Po bokach ustawione były pojedyncze rzędy kolumn. Inaczej w fasadzie, gdzie trzy ich rzędy, ustawione przed cellą świątyni, tworzyły głęboki przedsionek. Kolumny w typie toskańskim, składające się z bazy, gładkiego trzonu i głowicy przypominającej kapitel dorycki, wykonane były z tufu, podobnie jak ściany celli. Drewniane belkowanie dźwigało dwuspadowy dach pokryty dachwkami z terakoty, tworząc nad fasadą trjkątny fronton. Odstępy między kolumnami były dość szerokie, co razem z niewielką wysokością kolumn, spowodowaną dużym ciężarem dachu, sprawiło, że świątynia robiła wrażenie ciężkiej i przysadzistej. Przyczyniła się do tego rwnież mnogość rzeźb i dekoracji umieszczonych wewnątrz i nad trjkątnym frontonem. Narożniki świątyni zdobiły rzeźby z terakoty, zwane akroterionami, a na jej szczycie stanąć miała terakotowa kwadryga, czyli wz zaprzężony w cztery konie, powożony przez Jowisza. Drewniane belkowanie pokryte było od zewnątrz przybitymi doń terakotowymi płytkami, składającymi się na fryz ornamentw geometrycznych i roślinnych. Architraw zdobiła zapewne wykonane w podobny sposb procesja wozw. Terakotowe antefiksy, czyli dachwki maskujące brzegi dachu, miały kształt masek Sylenw i Menad. Pogodna twarz Menady, znaleziona na Kapitolu, uśmiecha się na sposb przypominający uśmiech kor, dziewczęcych posągw rzeźbionych przez greckich artystw tego okresu. Bogata polichromia ożywia terakotowe ozdoby jaskrawymi kolorami: białym, czarnym, czerwonym, błękitnym, fioletowym, zielonym i brunatnym.

Cella świątyni, ktrej głębokość rwnała się głębokości przedsionka, składała się z trzech pomieszczeń, ktrych wzajemną szerokość określał stosunek liczb 3:4:3. Stanęły w nich posągi zamwione przez Tarkwiniusza u najwybitniejszego zapewne z etruskich rzeźbiarzy tych czasw- Wulka z Wejw. Rzeźby te , podobnie jak zewnętrzna dekoracja świątyni, wykonane były z polichromowej terakoty. W pomieszczeniu środkowym ustawiono posąg Jowisza siedzącego na tronie, trzymającego w prawej dłoni wiązkę piorunw. Ubrano go w tunikę ozdobiona gałązkami palmowymi i purpurową togę haftowaną złotem. W dni świąteczne twarz boga malowano na kolor czerwony.

Pomieszczenie po lewej stronie poświecone było Junonie, prawe- Minerwie. Stały w nich posągi bogiń przedstawionych w pozycji stojącej. Każdy z bogw miał przed świątynią swj własny ołtarz. Kapliczka Terminusa znajdowała się w pomieszczeniu samego Jowisza. Wizerunek jego stanowił surowy kamień uderzony przez piorun i dlatego uważany za święty. Ponieważ wizerunek jego znajdować się musiał pod gołym niebem, w dachu świątyni pozostawiono nad nim otwr. Świątynia Juventas(Młodości), przed ktrą odtąd przez wiele wiekw rzymscy młodzieńcy wkładają po raz pierwszy togę męską składali uroczysta ofiarę, znalazła się w pomieszczeniu Minerwy.

1.2.Świątynia Westy

Świątynia Westy na Forum Romanum to jedna z najstarszych świątyń Rzymu. Czas jej powstania określany jest na VII wiek p.n.e., co jest zgodne z przekazaną przez historykw tradycją, zweryfikowaną przez ostatnie badania archeologiczne.

Świątynia została zbudowana w pobliżu budynku Regii. Świątynia była wielokrotnie niszczona przez pożary. Zachowane ruiny są pozostałością świątyni zbudowanej w 191 r. przez cesarzową Julię Domnę, żonę cesarza Septymiusza Sewera. Świątynia z końca II wieku zbudowana została na planie koła o średnicy 15,0m, dach wspierał się na otaczającej budynek kolumnadzie złożonej z 16 kolumn w stylu korynckim, Wnętrze budynku podzielone było na dwie części: w jednej, dostępnej mieszkańcom, płonął wieczny ogień, część druga sanktuarium przeznaczona była na świętości mające zapewnić bezpieczeństwo i pomyślność miasta. Posąg bogini umieszczony był w przedsionku.





1.3.Panteon



Panteon jest nowym typem budowli sakralnych. Już samo jej przeznaczenie narzucało poszukiwania szczeglnie monumentalnego obrazu architektonicznego. Przedtem w rzymskim budownictwie tego rodzaju panowały warianty form perypteru, przeważnie typ pseudoperypteru i monopteru(świątynie z okrągłą cellą, otoczoną tez koliście portykami). W jednym , jak i w drugim wypadku wygląd zewnętrzny gmachu jako część składowa obrazu architektonicznego miał ( jak w świątyniach greckich) o wiele donioślejsze znaczenie niż wnętrze gmachu. W Panteonie po raz pierwszy postawiono i rozwiązano nowe zadanie: stworzenie monumentalnego gmachu sakralnego, w ktrego strukturze plastycznej głwną rolę miała grać obszerna przestrzeń wnętrza.

Panteon jest to olbrzymia rotunda, zwieńczona wielką kopułą. Wygląd zewnętrzny świątyni oznacza się wybitna prostota. Większą część obwodu rotundy stanowi ślepa ściana; tylko strona wejściowa z potężnym portykiem jak gdyby zapowiada całą wagę architektonicznego kształtu wnętrz świątyni, widocznego szczeglnie silnie na skutek kontrastu z powściągliwością form architektonicznych zewnętrznego wystroju gmachu.

Przed wejściem do świątyni znajduje się dobudowany portyk z 16 kolumnami w porządku korynckim, z ktrych 8 postawiono w pierwszym rzędzie. Wieńczy go tympanon pod ktrym widnieje inskrypcja M.AGRIPPA.L.F.COS.TERTIUM.FECIT, ktrą można przetłumaczyć jako "Wzniesiony przez Marka Agryppę, syna Lucjusza, konsula po raz trzeci". Wysokość portyku wraz z tympanonem wynosi 25,0m.

Widz wchodzący do świątyni trafiał do olbrzymiej przestrzeni pod kopułą. Gigantyczne rozmiary gmachu (wysokość świątyni wynosiła 72,7m, wewnętrzna średnica średnica kopuły – 43,5m) w połączeniu z harmonijnymi proporcjami i szlachetnym pięknem form architektonicznych sprawia wrażenie wyjątkowej potęgi. Olbrzymia kopuła, będąca swego rodzaju odbicia firmamentu niebieskiego i panująca nad rozległą przestrzenią rotundy – oto temat plastyczny i kompozycyjny, ktry rozwiązuje ideę budowy świątyni, poświęconej nie ktremuś bstwu w szczeglności, lecz wszystkim bogom naraz. Przestrzeń w cellach świątyń w kształcie perypteru była zazwyczaj rozczłonowana szeregami kolumn, w Panteonie zaś dzięki temu, że kopuła opiera się bezpośrednio na murach, olbrzymia przestrzeń wewnątrz świątyni, nie naruszona przez żadne dodatkowe sporniki, nabiera szczeglnej jednolitości, zaś kolisty kształt rotundy i płkoliste sklepienie nadają jej cechy idealnej harmonii. Wewnętrzna przestrzeń świątyni nie jest przy tym odcięta od świata zewnętrznego - poprzez duży(9m średnicy) okrągły otwr (Oculus)w środku kopuły, będący zresztą jedynym źrdłem światła, widać błękitne niebo; przez ten sam otwr do świątyni przenikają promienie słoneczne, rzucające snop światła, ktry przesuwa się wraz ze światłem. A więc olbrzymia konstrukcja kopuły, ktra sama przez się wyraża plastycznie ideę panującego na ziemi sklepienia niebios, staje się jakby związana z ruchem słońca.

Tektoniczna budowa świątyni jest niezwykle przejrzysta. Z zewnątrz olbrzymi bęben podzielony jest profilowanymi pasami zdobniczymi na trzy kondygnacje, przy czym dwie dolne odpowiadają podziałowi muru wewnętrznego. Płaska kopuła opiera się o grna część trzeciej kondygnacji, ktrej wewnątrz gmachu odpowiadają dwa dolne rzędy kasetonw, wydłużających kopułę i nadających jej postać foremnej płkuli. Wnętrze świątyni mur dzieli na dwie kondygnacje. Dolna, w celu powiększenia przestrzeni wnętrza i ujawnienia tektonicznej struktury części oporowej gmachu, jest symetrycznie rozczłonowana przez sześć wysokich nisz, flankowanych pilastrami i oddzielonych od przestrzeni pod kopułą kolumnami korynckimi( sidma, największa nisza znajduje się naprzeciwko wejścia i nie jest oddzielona kolumnami). W niszach i edykułach pomiędzy nimi stały posagi. Kolumny i pilastry podtrzymują belkowanie, ktre oddziela dolną kondygnację muru od grnej. Kondygnacja grna rozczłonowana była drobnymi pilastrami i niewielkimi niszami w postaci ślepych okien. Nad belkowaniem kondygnacji grnej wznosi się kopuła podzielona pięcioma kolistymi rzędami głębokich kasetonw, zmniejszających się perspektywicznie w kierunku centrum kopuły. Kasetony wywołują u widza uczucie masywności sklepienia kopuły, a zarazem wydaje się, że czynią ją lżejszą, chociaż naprawdę jest to tylko dekoracja nie odpowiadająca konstrukcji kopuły, lecz całkowicie usprawiedliwiona dążeniem do jednolitości kształtu przestrzeni wewnętrznej.

Proporcje Panteonu odznaczają się wyjątkową doskonałością. Średnica rotundy jest prawie rwna wysokości świątyni, kopuła od wewnątrz stanowi dokładną kopułę. Proporcje wnętrza są obliczone na stopniowe odciążenie form architektonicznych grnych części gmachu. Dzięki temu rozwiązaniu osiągnięto harmonie wyrazu architektonicznego.

Wnętrzna dekoracja świątyni, składająca się z okładziny marmurowej i stiukw, była ogromnie majestatyczna. Od zewnątrz pierwsza kondygnacja rotundy była wyłożona marmurem, dwie kondygnacje grne otynkowane. Gmach ten jest na ogł dobrze zachowany, ale jego zewnętrzne i wewnętrzne wykończenie nie istnieje, zmienione zostało rozwiązanie architektoniczne drugiej kondygnacji muru wewnątrz świątyni, znikły także posągi brązowe, zdobiące fronton portyku.

Panteon zbudowany jest z cegły i betonu. Ściany rotundy spoczywają na fundamencie betonowym grubym na 7,3m i głębokim na 4,5m. grubość murw wynosi 6,2m. wewnątrz ścian znajdują się wydrążenia dla zmniejszenia ich ciężaru. Ażeby wzmocnić trwałość murw i prawidłowo rozłożyć siły ciążenia i parcia, zastosowano dokładnie przemyślany system wielkich i małych łukw ceglanych i poprzecznych wiązadeł, usztywniających mury. Sama kopuła konstrukcja przypomina mur i składa się z poziomych warstw betonu, przełożonych dwustopową cegłą. Mur oporowy i dolna część kopuły posiadają wydrążenia i zaopatrzone są w ceglane łuki, ktre tworzą cały system, pozwalający rwnomiernie obciążyć części oporowe.

Jednolitość kształtu architektonicznego, doskonałość proporcji i mistrzowskie rozwiązanie kompozycyjne świątyni pozwalają na domniemaniu, że zbudować ją mgł tylko Apollodor z Damaszku. Historyczno-artystyczne znaczenie Panteonu jest wyjątkowo wielkie. Dla architektury epok następnych Panteon pozostał jednym z najdoskonalszych wzorw gmachu o układzie centralnym, zwieńczonego kopułą, a jednocześnie przykładem błyskotliwego rozwiązania problemu stwarzania konstrukcji z r rozległą przestrzenią wewnętrzną. Panteon stanowi przykład doskonałej jedności głębokiej myśli plastycznej i architektonicznych form jej wyrazu, stanowiąc jedno z największych osiągnięć techniki budowlanej epoki antycznej.





2.Bazylika



Charakterystyczny dla architektury rzymskiej typ budowli na planie prostokąta o wnętrzu jednonawowym bądź podzielonym rzędami kolumn na kilka naw. Bazylika (od greckiego ???????? krlewski) to typ kościoła wielonawowego o nawie głwnej wyższej od naw bocznych i posiadającej własne okna (ponad dachami naw bocznych). Mogła ona być kryta lub hypetralna (odkryta) z wejściem na krtszym lub dłuższym boku, apsydą lub bez niej, parterowa lub piętrowa. Wyrżniamy dwa typy bazyliki rzymskiej: orientalną z jednym lub kilkoma wejściami na dłuższym boku oraz wnętrzem podzielonym na nawę środkową i obiegające dookoła przejście oraz grecką z wejściem na jednym z krtszych bokw, podczas gdy na przeciwległym znajdowała się apsyda. Ten drugi typ został zaadaptowany przez sakralną architekturę chrześcijańską. Pierwotnie bazylika pełniła funkcje świeckie (hala targowo-sądownicza na głwnym rynku (forum)). Pźniej, Chrześcijanie, nie chcąc korzystać z pogańskich świątyń i budować podobnych, zaadoptowali bazylikę grecką na swoje świątynie.

W IV wieku uzyskała wiele charakterystycznych elementw, m.in. wydłużony plan o wyraźnym założeniu osiowym oraz drewnianą więźbę (otwartą lub oddzieloną drewnianym stropem).



2.1.Bazylika zwana Ulpia



Bazylika została zbudowana przez Trajana z końcem I w. n.e. Posiada ona dwie bardzo wielkie apsydy u bokw krtszych prostokątw. Do płnocnej ściany przylegały dwie biblioteki typu prostylom, zwrcone do siebie frontami. Między nimi wznosiła się słynna kolumna Trajana. Bazylika ta miała także stropy drewniane.





2.2.Bazylika Maksencjusza



Bazylika pochodziła z około 310r. n.e. i była przebudowana przez Konstantyna W. Dość znaczna część tej budowli dochowała się do naszych czasw. Ma ona nawę głwną 80m długą i 25m szeroką, sklepioną trzema potężnymi sklepieniami krzyżowymi. Dwie nawy boczne podzielone są na trzy przestrzenie każda, nakryte sklepieniami kolebkowymi, biegnącymi w poprzek długości budynku. Mury między odcinkami naw bocznych, grube i mocne, podpierają sklepienia nawy głwnej.



3.Kuria



Kuria (łac. curia, zn. prawdop. "miejsce spotkań") jest to budynek na Forum Romanum przeznaczony na posiedzenia senatu w starożytnym Rzymie. Podobne budynki były stawiane w miastach zakładanych przez Rzymian, odbywały się w nich posiedzenia Rady Dekurionw.

Kuria była wybudowana z cegły. Ściany były wyłożone marmurem w części dolne i ozdobione w części grnej sztukaterią. Posadzka była wyłożona mozaiką z marmuru w czarno - białe romby. W sali posiedzeń, na przeciwko wejścia znajdowało się podium, przeznaczone dla prezydium senatu. Wzdłuż bocznych ścian wybudowane były stopnie, na ktrych najprawdopodobniej stały krzesła senatorw. Posadzka była wyłożona marmurem. W sali stał także ołtarz bogini Wiktorii i jej złota statuetka.



3.1.Regia



Jedna z najstarszych budowli na Forum Romanum, według legendy wzniesiona za krla Numy Pompiliusza - stąd nazwa (siedziba krla). W czasach Republiki należała do Najwyższego Kapłana Rzymu (Pontifex Maximus). Wielokrotnie płonęła i była odbudowywana. W konsekwencji niemożliwe jest odtworzenie jej pierwotnego kształtu. Dodatkowe utrudnienie wynika z faktu, że w średniowieczu wybudowano tutaj zupełnie inny budynek. To, co można wywnioskować z wykopalisk, pozwala stwierdzić, że była to budowla nieregularna - miała odkryte podwrze w kształcie trapezu, otoczone murem, a na nim stał kryty budynek na planie prostokąta z przedsionkiem między antami. Ze źrdeł literackich wiadomo, że znajdowało się tam sanktuarium boga wojny Marsa, w ktrym przechowywano jego świętą tarczę i włcznię, oraz bogini urodzaju i dostatku Ops. Wstęp tutaj miał jedynie Najwyższy Kapłan i Westalki.



4.Rzymski dom



Charakterystyczny typ budowli mieszkalnej wykształcony przez Rzymian, rżniący się od domu greckiego. Najstarsze informacje o domach rzymskich pochodzą z okresu wczesnej Republiki. Nastąpiły wtedy zmiany w materiale używanym do budowy konstrukcji. Pojawiły się kamień i cegła oraz drewno. Na kamiennych fundamentach wznoszono prostokątne budowle o zrębach ścian i wiązaniach dachu wykonanych z drewna. Używano terakotowej dachwki i cegły. Wnętrze domu składało się z kilku prostokątnych pomieszczeń. Ściany wewnętrzne pokrywano stiukiem. Zasadniczym założeniem domu rzymskiego jest układ szeregu pomieszczeń otwartych na atrium. Jest to jedno z najważniejszych pomieszczeń w domu rzymskim. Rzymski teoretyk architektury Witruwiusz wyrżnia kilka typw atriw. Pierwsze z nich to toskańskie - dach jest tu nachylony z czterech stron do wewnątrz, pośrodku było compluvium (otwr w dachu), doprowadzające światło, a także odprowadzające wodę do impluvium (basen). W tym atrium brak jest kolumn, a ciężar konstrukcji spoczywa na ścianach. Następnym jest displuvium - rżnica z poprzednim typem polega na tym, że dach jest nachylony na zewnątrz. W testudinatum płaski dach całkowicie pokrywa pomieszczenie (brak compluvium). Natomiast w tetrastylon dach jest wsparty na czterech narożnych kolumnach, mamy compluvium i impluvium. W ostatnim, korynckim (corinthium), dach opiera się na konstrukcji wielokolumnowej. Wokł atrium znajdowały się pomieszczenia, z ktrych boczne przeznaczano na magazyny, sypialnie dla służby. Za atrium znajdowała się sypialnia właściciela - tablinum. Obok tablium umieszczano inne ważne pomieszczenie, jadalnię triclinium. W II w. p.n.e. pod wpływem architektury greckiej dodano perystyl, do ktrego przeniosło się życie rodzinne. Pierwotnie atrium stanowiło centrum domu i najbardziej reprezentacyjne pomieszczenie. W czasach Republiki wraz z otaczającymi je pomieszczeniami stanowi jeszcze część oficjalną, a impluvium zamienione zostaje na fontannę. W okresie pźnej Republiki i wczesnego Cesarstwa atrium przeobraża się w krytą sień lub też staje się dziedzińcem portykowym, a najważniejszym pomieszczeniem domu staje się tablinum. Ściany zdobione były stiukami, malowidłami a posadzki układano z barwnych kamieni tworząc mozaiki

W starożytnym Rzymie wyrżniamy domy wiejskie i miejskie.

Dom wiejski (domus) przeznaczony był dla jednej rodziny. Miał zabudowę parterową lub jednopiętrową i z reguły był całkowicie zamknięty (oprcz wejścia) na zewnątrz. Zbudowany na planie prostokąta, miał kamienne fundamenty, ściany z cegły, zaś dachwkę z terakoty. Podział wnętrza można określić jako symetryczny, na założeniach osiowych. Na osi podłużnej znajdowały się: sień (fauces), centralna, częściowo przykryta izba (atrium), izba reprezentacyjna (tablinum) otwarta od strony atrium i od strony ogrdka (hortus). Po obu stronach fauces mieściły się symetrycznie izby służące właściwym celom mieszkalnym. Inny charakter miały skrzydła boczne (alae) umieszczone w głębi atrium. Jako przykład można przedstawić Złoty Dom Nerona.

Domy wielkomiejskie(insula) to domy czynszowe budowane w starożytnym Rzymie. Były to domy kilkupiętrowe (5 - 7), otoczone z czterech stron ulicami. Prosto z ulicy schody prowadziły na wyższe kondygnacje. Ilość kondygnacji i szerokość przejść pomiędzy domami regulowana była rozporządzeniami prawnymi. Regulacja ta podyktowana była względami pożarowymi. Domy budowano z drewna, ogrzewano je piecykami na drewno, oświetlano lampkami olejowymi. Łatwo było o zaprszenie ognia, ktry mgł łatwo rozprzestrzenić się. Rozporządzenia nakazywały w każdej insuli przechowywać wodę w specjalnych dużych pojemnikach i budować platformy, z ktrych łatwiej było gasić ogień. Dopiero Trajan nakazał budowę domw z materiałw odpornych na ogień. Wysokość domw była ograniczona rwnież ze względw bezpieczeństwa. Przy budowie z materiałw o małej wytrzymałości budynek zbyt wysoki groził zawaleniem. Parter budynku zajmował często warsztat albo sklepik właściciela. Jego mieszkanie znajdowało się także na parterze albo na I piętrze. Mieszkania zlokalizowane wyżej, były o niższym standardzie (czym wyżej, tym mniej wygd). Woda, urządzenia sanitarne, jeśli były umieszczone w budynku, to tylko na najniższych kondygnacjach (parter, I piętro). Pozostali mieszkańcy korzystali z łaźni publicznych a wodę czerpali z studni lub fontann. Właścicielami domw często byli rzymscy partycjusze. Oczywiście, w takim przypadku, sami mieszkali w własnych domach, a insulą w ich imieniu zarządzał niewolnik - administrator (insulari). Był on odpowiedzialny za regularne ściąganie czynszu, pilnowanie porządku, prowadzenie niezbędnych remontw.

Jedne z najlepiej zachowanych insuli znajdują się w Ostii



W okresie Republiki pojawiają się ostatecznie charakterystyczne dla architektury rzymskiej typy domw dla bogatszych obywateli, nazywanych willą, będących rozwinięciem domu wiejskiego poprzez dodanie pewnych elementw architektonicznych zaczerpniętych od Grekw.



Willa to w starożytnym Rzymie były przeważnie wiejskie domy bogatych obywateli. Dom mieszkalny miał na ogł kształt prostokąta, pomieszczenia (sypialnie, izby dla służby) otaczały atrium i perystyl. Dookoła willi znajdował się ogrd z licznymi altankami. Wille budowano w miastach, na wsiach i na terenach nadmorskich. Willa wiejska (villa rustica) swoim układem najbardziej przypominała dom rzymski z wcześniejszych okresw. Willach miejskich (villa urbana) centralnym miejscu zamiast atrium znajdowała się eksedra, wokł ktrej sytuowano pozostałe pomieszczenia otoczone portykami. Wille nadmorskie (villa martima) oprcz domu, ogrodu z altanami miały dodatkowo pobudowane baseny.



4.1.Złoty Dom Nerona



Złoty Dom Nerona (Domus Aurea, Pontifex Maximus) jest to rzymski pałac cesarza Nerona zlokalizowany pomiędzy wzgrzami Palatynu i Eskwilinu. Prace budowlane zostały rozpoczęte w 64 r. i były prowadzone do roku 68. Przerwano je po śmierci cesarza.

Dom Nerona został zaprojektowany przez architektw Sewerusa i Celera. Kompleks wzorowany był na zabudowie miejskiej willi i zajmował obszar około 100 ha. Wzdłuż elewacji o łącznej długości około 1,50km zbudowano portyki. Prowadziły one do trapezoidalnego westybulu, w ktrym umieszczono ogromnych rozmiarw posąg Nerona przedstawiający go jako Heliosa (Colossus Neronis). Za nim znajdowała się sala o złoconym sklepieniu. W części wschodniej odkryto oktagonalną, przykrytą kopułą salę. Wśrd licznych pomieszczeń umieszczono nimfajony z wodą słoną i słodką, sale o skomplikowanej konstrukcji i zrżnicowanym kształcie. Wraz z budową Złotego Domu przebudowano także Via Sacra, dodając do niej dwustronną kolumnadę. (Droga ta dochodziła do pałacu, a jej część została w niego włączona.)

W odkrytych salach odnaleziono liczne stiukowe dekoracje, malowidła w stylu podobnym do odkrytych dekoracji w Pompejach. Były to dwa rodzaje dekoracji. Jedne, w formie namalowanych niewielkich obrazw pejzażowych namalowanych na gładkich ścianach ozdobionych delikatnym ornamentem. Część obrazw nawiązujących do modnego wcześniej stylu egiptyzującego i przedstawiała kompozycje pełnie fantastycznych stworw. Malowidła te zostały nazwane "groteskami" od nazwy – rzymskie groty. (W czasach pźniejszych, określenie groteska nabrało nieco innego znaczenia.) Drugie, to malarstwo iluzjonistyczne w formie głębokich prześwitw optycznie powiększających wnętrza. Przedstawiano na nich perspektywicznie elementy architektury. Dekoracje Złotego Domu zostały wzbogacone złoceniami i inkrustacją z pasty szklanej oraz sztukaterią. Ściany i posadzki zdobiły także liczne mozaiki. Jedną z osobliwości Złotego Domu jest odkryta mozaika wykonana na suficie.

Wiele kopii malowideł odkrytych w Złotym Domu zostało przeniesionych na sztychy przez Franciszka Smuglewicza i wydanych w Rzymie w 1776 r. w formie albumu. Publikacja została zatytułowana: Le antiche camere delle Terme di Tito (Starożytne sale Term Tytusa).

Całość położona była wśrd ogrodw i winnic. Na terenie odnaleziono także sztuczne jezioro, ktre miało być centralną częścią całego kompleksu.

Po śmierci Nerona, w ukończonej części kompleksu mieszkali Wespazjan i Tytus. Za czasw panowania Domicjana budowla został włączona do przebudowanego przez niego Domus Augustyna. Na terenie zajmowanym przez sztuczne jezioro wybudowano w czasach Flawiuszw Koloseum. Po zniszczeniach spowodowanych pożarem w 104 r. na miejscu zajmowanym przez skrzydło pałacu powstały termy Trajana. W 135 Hadrian zamienił westybul Złotego Domu na świątynie Wenery i Romy.



5.Drogi rzymskie



Drogi rzymskie należą do jednych z ważniejszych osiągnięć inżynierskich Rzymu. Budowana przez Rzymian sieć umożliwiała łatwiejsze przemieszczanie legionw, ułatwiała handel i pozwalała na szybsze przekazywanie informacji za pomocą zorganizowanej wzdłuż drg poczty państwowej (cursus publicus). Liczne odcinki rzymskich drg przetrwały do dnia dzisiejszego.

Pierwsze drogi powstawały już w IV wieku p.n.e. Prowadziły one do sąsiednich miast w Lacjum i Etrurii. Była to między innym

c48a

i prowadząca do Ostii Via Ostiensis, prowadząca do Laurentum Via Laurentina i Via Ardeatina, ktrą można było dotrzeć do Ardei. Nie były one jednak jeszcze właściwymi drogami rzymskim. Ich nawierzchnię tworzyła ubita ziemia, a same drogi dopasowywały się do ukształtowania terenu.

Pierwszą prawdziwie rzymską drogą była rozpoczęta w 312 p.n.e. przez cenzora Appiusza Klaudiusza Caecusa Via Appia, łącząca Rzym z Kapuą. Drogę wytyczono w taki sposb, by skrcić odległość do minimum, tak więc całymi kilometrami biegnie ona w linii prostej, a nad doliną Arriccia przez potężny wiadukt. W kolejnych stuleciach chęć uzyskania jak najkrtszej odległości była cechą charakterystyczną rzymskiego budownictwa drogowego. Zmuszała ona budowniczych do konstruowania licznych mostw (np. granitowy most na Tagu w Alcantara w Hiszpanii, czy most na Dunaju o długości 1127metrw niedaleko Drobety w Rumunii), wiaduktw, nasypw, przekopw i tuneli. Innym precedensem jaki wprowadziła Via Appia było nazywanie drogi od nazwiska urzędnika, ktry nakazał jej budowę (zwyczaj ten stał się powszechny około sto lat po rozpoczęciu budowy drogi do Kapui).

Z czasem rzymskie drogi przekształciły się w ogromny system komunikacyjny, ktry razem ze szlakami morskimi scalał imperium rozciągające się na tysiące kilometrw na trzech kontynentach. Inwentaryzacja sporządzona za cesarza Dioklecjana wykazała istnienie na obszarze imperium 372 drg o łącznej długości 53 000mil rzymskich (ponad 78 tysięcy kilometrw).

Technika budowania drg została przejęta od Etruskw i udoskonalona. W pierwszej kolejności niwelowano (wyrwnywano) teren i wykonywano wykop. Wzdłuż drogi budowano rowy odwadniające, a sama droga miała wyprofilowane spadki umożliwiające odpływ wody z nawierzchni. W przypadku budowy drg na terenach podmokłych układano stelaż z krzyżujących się drewnianych bali, a całość usztywniono wbitymi w ziemię palami. Budowa drg wiązała się z licznymi wyzwaniami inżynieryjnymi (mosty, pokonywanie pasm grskich), z ktrymi rzymscy budowniczowie radzili sobie w mistrzowski sposb.

Konstrukcja drg składała się z kilku warstw. W wykopie układano warstwę kamieni łączonych zaprawą. Na tak przygotowanej podbudowie, układano drugą warstwę mniejszych kamieni (tłucznia) też łączoną zaprawą, a na niej żwir z zaprawą. Na samym wierzchu droga była wyrwnywana warstwą żwiru wymieszanego z piaskiem. Do budowy drg używano zazwyczaj materiałw dostępnych w najbliższej okolicy. Zamiast zaprawy stosowano też popioły wulkaniczne (pucolana). W czasach pźniejszych drogi były wykładane płytami kamiennymi. Tak więc konstrukcja rzymskiej drogi jest podobna do drg wspłczesnych, składających się z trzech zasadniczych warstw: podbudowy, warstwy nośnej i użytkowej. Rzymskie drogi, w zależności od przeznaczenia miały rżną szerokość:

• najszersze drogi miały nawet 15 m szerokości, ale najczęściej nie przekraczały 5 m, pobudowano też wiele drg o szerokości około 3,5 m, ktra pozwalała na minięcie się dwch wozw. Drogi te stanowiły sieć połączeń w skali Cesarstwa.

• drogi o znaczeniu lokalnym, o szerokości 1,20 m.

• drogi dla pieszych i konnych, o szerokości 60 cm

• ścieżki o szerokości 30 cm

Przy drogach ustawiane były kamienie milowe (mila rzymska to 1478,5 m) informujące o odległości do konkretnych miejsc, były to zatem dzisiejsze tablice drogowe. Na skrzyżowaniach umieszczano kapliczki poświęcone larom(to czczone w Rzymie duchy opiekuńcze domu i szczęścia domowego, chroniące od nieszczęść) a wzdłuż drg powstały liczne stacje pocztowe i zajazdy.

Układ drg na Płwyspie Apenińskim przyczynił się do powstania powiedzenia: "Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu". Wedle innej koncepcji powiedzenie to związane jest z postawionym w Rzymie przez cesarza Augusta kamieniem milowym (milliarium aureum) w formie pokrytej pozłacaną blachą kolumny. Kolumna stała na Forum Romanum w miejscu, gdzie krzyżowały Via Aurelia, Ostiensis, Flaminia, Salaria i Appia łączące Rzym z wszystkimi prowincjami imperium.





6.Akwedukty



Akwedukty(łac. aquae ductus, ciąg wodny), czyli wodociągi. Są to budowle, najczęściej arkadowe (ale także instalacje podziemne), doprowadzające wodę często nawet z miejsc odległych o wiele kilometrw. Wodociągi rzymskie działały na zasadzie jednostajnie obniżającego się koryta. Koryto takie, szczelnie wykonane z doszlifowanych kamieni, musiało biec z minimalnym, stałym spadem, niezależnie od rzeźby terenu. Akwedukty przekraczały doliny, rzeki i strumienie na tysiącach łękw rozpiętych na masywnych filarach, dochodzących często trzydziestometrowej wysokości. Jednym z najlepiej (choć częściowo) zachowanych przykładw akweduktu jest tzw. Pont du Gard.

Jeden z najstarszych znanych akweduktw został zbudowany na polecenie asyryjskiego krla Sennacheriba. Doprowadzał on wodę do Niniwy z leżących 50 kilometrw od miasta gr.

Z rzymskich wodociągw najbardziej znane są:

• najstarsze, prowadzące wodę do Rzymu

• Aqua Appia (312 rok p.n.e.)

• czynny do dziś Aqua Marcia (144 - 140 p.n.e.)

• Aqua Virgo (20 p.n.e.)

• Aqua Claudia (52 rok n.e.)

• oraz leżące poza Italią:

• Francja

• Pont du Gard koło Nmes we Francji (zbudowany około 19 roku p.n.e.)

• Pont de la Mosele (około 2 roku p.n.e.)

• akwedukt do Frjus (Forum Iulii) przez Roche Taille

• Hiszpania

• El Pont del Diable w Tarragonie w Hiszpanii z I wieku p.n.e.

• El Puente w Segowii ze 109 roku n.e.

• akwedukt w Los Milagros koło Meridy z czasw Hadriana

• Portugalia

• Aguas Livres w Campolide koło Lizbony

• Agueducto dos Peges koło Tomar

• Grecja

• akwedukt w Nikipolis w Epirze z czasw Oktawiana Augusta

• akwedukt do ruin Mytilene koło Morii na Lesbos

• Izrael

• akwedukt z gry Carmel do Caesarea Maritima budowany pomiędzy I wiekiem p.n.e. a II wiekiem n.e





6.1.Pont du Gard



Pont du Gard to zachowany w dolinie rzeki Gargon odcinek zbudowanego przez Rzymian akweduktu prowadzącego wodę ze źrdeł w Uzes do Nmes. Akwedukt został po wschodniej stronie Masywu Centralnego. Budowla o łącznej długości około 50,0km i całkowitym spadku 17,0m składała się z szeregu tuneli i mostw wzniesionych z blokw kamiennych bez użycia zaprawy. Akwedukt został zbudowany w latach 26 p.n.e. - 16 p.n.e. na polecenie Agrypy (na moście zachowała się inskrypcja z 19 p.n.e. poświęcona Agrypie). Odcinek zwany Pont du Gard to trzypiętrowy arkadowy wiadukt o wysokości 49,0m.Rozpiętość dolnych arkad wynosi 24,5 m, a długość całej konstrukcji odcinka 273m. Dolna część pełniła rolę mostu przebiegającego nad rzeką Gargon. Na grnej umieszczono kanał prowadzący wodę. Spadek, typowy dla rzymskich konstrukcji, to 35cm na 1,0km. Akwedukt dostarczał wodę w ilości ok. 20 tysięcy m3 dziennie. Woda trafiała do zbiornika o średnicy 6,0m, skąd rozprowadzana była do domw mieszkalnych, term i fontann

Poszczeglne arkady zbudowano z rżnej ilości łukw:

• 6 w dolnej kondygnacji

• 11 w środkowej

• 35 w najwyższej

.

7.Termy



Termy(gr. thermos- gorący), czyli łaźnie rzymskie, to kompleks obiektw ulokowanych na rozległym terenie, dostępnych dla wszystkich o określonych godzinach. Przeznaczone były do kąpieli wodnych i parowych. Składały się one z łaźni i przylegających do nich terenw odkrytych. W budynku znajdowały się z reguły następujące pomieszczenia: apodyteron - westybul z szatnią(apodyterium); frigidarium - pomieszczenie zimne, czasami z basenem z zimną wodą do pływania (notatio); caldarium - pomieszczenie ciepłe z gorąca wodą (caldarium); laconicum - łaźnia sucha ; sudationes - łaźnia parowa; oleoterion- sale masażu), w ktrych namaszczano ciała olejkami, oraz tepidarium czyli sala do wypoczynku z ciepłą wodą. W czasach cesarstwa niektre termy osiągnęły olbrzymie rozmiary i zamieniły się w monumentalne zespoły pomieszczeń służących nie tylko higienie osobistej, ale także zajęciom intelektualnym

Termy zaopatrywane były w źrdlaną wodę przy pomocy akweduktw. Pomieszczenia z basenami i sala do wypoczynku była ogrzewana gorącym powietrzem rozprowadzanym w przestrzeni pod podłogą. System ten nazywano hypocaustum. Poza tymi pomieszczeniami, w skład term wchodziły także takie pomieszczenia, jak boiska, sale gimnastyczne, stadiony, eksedry i portyki przeznaczone dla wypoczywających i chcących podyskutować, biblioteki, pokoje muzyczne, bufety, sale gier w kości itp. Obiekty rozmieszczone były wśrd zieleni. Same pomieszczenia posiadały bogatą dekorację. Ściany wykładane były marmurem, zdobione malowidłami, posadzki wykładane były mozaikami. W pomieszczeniach ustawiano rzeźby, zieleń itp. Do najsłynniejszych należały termy zbudowane przez cesarzy Tytusa, Domicjana, Karakallę, Dioklecjana, Konstantyna. Budowane były nie tylko w Rzymie ale na terenie całego imperium np. w Patarze z I wieku, Paryżu i Pamukkale z przełomu II i III wieku, Trewirze z IV wieku, Aleksandrii







Najstarsze termy z II wieku p.n.e., zostały odkopane w Pompejach. Budowanie ich rozpowszechniło się w I wieku p.n.e.. W tym okresie przeobraziły się w ogromne kompleksy



W mieście(Pompejach) powstały trzy łaźnie. W porządku chronologicznym były to łaźnie Stabiańskie, łaźnie Rynkowe i łaźnie Centralne. Wszystkie te budowle znajdowały się w najważniejszych punktach miasta. Łaźnie Stabiańskie pochodzą z okresu Samnickiego, a dwa ostatnie przybytki tego typu w czasie wybuchu w 79 roku n.e. ciągle jeszcze były rozbudowywane. Łaźnie Stabiańskie położone były na skrzyżowaniu ulicy Stabiańskiej i Ulicy Obfitości. Najwcześniejsze części tej budowli pochodzą z IV wieku p.n.e., a pźniejsze z II wieku p.n.e. Początkowo wodę czerpano ze studni za pomocą koła hydraulicznego, ale po zainstalowaniu systemu wodociągowego, co miało miejsce za panowania Augusta, łaźnie mogły już korzystać z wody bieżącej. Budynek miał dwie części, osobną dla mężczyzn i osobną trochę mniejszą dla kobiet. Fasadę budynku i pomieszczenia wewnętrzne pokrywały bogate zdobienia z polichromowanego stiuku. Tradycyjne rozmieszczenie pomieszczeń wyglądało następująco: palestra, duży basen kąpielowy i destrictarium, czyli pomieszczenie, w ktrym atleci zeskrobywali ze swoich ciał pot i brud za pomocą strigila. W skład części męskiej wchodziły: westybul, sala do kąpieli zimnej (frygidarium), bogato zdobiona szatnia (apodyterium), sala do kąpieli ciepłej (tepidarium), a na końcu znajdowała się sala do kąpieli gorącej (caldarium).



Łaźnie Rynkowe, ktrych układ był bardzo podobny do układu poprzednio opisanej budowli, zbudowano w pierwszej połowie I p.n.e. Są one położone bliżej centrum miasta. Początkowo wodę do nich także czerpano ze studni. Ciekawą cechą, ktra odrżnia je od innych budowli tego typu jest to, że tepidarium, czyli sala do kąpieli ciepłej, nie była ogrzewana za pomocą centralnego ogrzewana, ale za pomocą dużego kotła z brązu. Sklepienia łaźni zdobił elegancki stiuk, przedstawiający sceny mitologiczne. Łaźnie Rynkowe także posiadały osobną część damską, ale ta była ogrzewana bardziej skomplikowanym systemem ogrzewania. W czasie wybuchu Wezuwiusza właśnie te łaźnie, ktre niedawno odnowiono, były jedyną działającą budowlą tego typu w mieście.



Łaźnie Centralne, ktre znajdowały się na skrzyżowaniu ulicy Nolańsktej i Stabiańskiej, zbudowano po trzęsieniu ziemi w 62 roku. Były one największym ze wszystkich tego typu przybytkw w mieście, ale prac przy ich odbudowie nigdy nie doprowadzono do końca. Warte zanotowania jest to, że nie miały one oddzielnych części dla mężczyzn i kobiet. Pomiędzy tepidarium a caldarium dodano laconicum, czyli pomieszczenie pokryte kopułą w ktrej można było zażywać kąpieli suchej. W ścianach tej sali znajdowały się nisze i osiem dużych okien, z ktrych kilka wychodziło na palestrę. Budowle tego typu zainicjowały zupełnie nową formę architektoniczną i częściowo przyczyniło się to do wykorzystania światła słonecznego w pomieszczeniach. Rzymianie rozpoczęli wytwarzanie okien w pierwszej połowie pierwszego wieku naszej ery, co z pewnością było także wynikiem rozwoju technik architektonicznych.





7.1.Termy Caracalli



Budowę tych term rozpoczęto w 212r.n.e.. Termy zajmują kwadratową parcelę około 12ha powierzchni, ujętą w mury i podcienia. Znaczną część zabiera tu rodzaj ogrodu wewnętrznego z promenadami, placami do gier i zabaw lekkoatletycznych. Dwie potężne apsydy mieściły biblioteki i czytelnie. Właściwy budynek kąpielowy zawierał basen zimny, baseny gorące, parnię, łaźnię suchą, sale do masażu, szatnie i sale wypoczynkowe. Basen zimny nie był kryty. Hala głwna (tepidarium) nakryta była trzema sklepieniami krzyżowymi po 24m rozpiętości. Parnia (caldarium) założona była na kole; jej grube mury (8m) dźwigały kopułę 32m średnicy. Terma ta jest od dawna w ruinie.

8.Cyrk



Typowa dla architektury rzymskiej budowla przeznaczona do oglądania wyścigw konnych, zapasw i walk gladiatorw. Dla wyścigw dwukołowych, czworokonnych wozw (kwadryt) przeznaczony była właśnie ta budowla. Wpływało to oczywiście na formę budowli, ktra miała kształt wydłużonej elipsy z trybunami na obu dłuższych bokach i jednym krtszym. Na czwartym boku znajdowały się zabudowania "gospodarcze" (stajnie, koszary dla gladiatorw), zaś w boku przeciwległym tryumfalna brama dla zwycięzcw. Bieżnia silnie wydłużona, wyścielona ubitym piaskiem(tac. arena -piasek), podzielona na dwie części wybudowanym pośrodku grubym, niezbyt wysokim murem(spina) lub nasypem z ubitego piasku (agger), na ktrego końcach wznosiły się potrjne słupki(metae) w kształcie obeliskw.



8.1.Cyrk Wielki



Cyrk Największy ( Circus Maximus) jest to najstarszy i największy cyrk starożytnego Rzymu. Był usytuowany pomiędzy wzgrzami Palatynu i Awentynu. Jego początki wiąże się z panowaniem Tarkwiniusza Starego. Rozbudował go Cezar do pojemności 100 tys. miejsc. Od VI wieku p.n.e. do VI w.n.e cyrk wielokrotnie rozbudowywano i przebudowywano. W ostatecznym kształcie mieścił widownię na 250 000 osb i miał wymiary 610 x 129m. Rozgrywano w nim przede wszystkim wyścigi rydwanw, ale nie tylko, Np. Juliusz Cezar urządzał także polowania.

Najstarszą częścią cyrku są pozostałości fundamentw drewnianego budynku stajni (carceres), pochodzące z 329 p.n.e. Budynek został zastąpiony murowaną budowlą w 174 p.n.e.. W tym samym roku na spinie ustawiono 7 jaj informujących o rozgrywanym podczas zawodw okrążeniu. Na polecenie Agryppy, w 33 p.n.e. na spinie ustawiono 7 figurek delfinw, a za czasw Nerona pośrodku spiny umieszczono fontannę w kształcie delfinw.

W 194 p.n.e. dobudowano miejsca na widowni przeznaczone dla senatorw. Za panowania Augusta dodano lożę dla cesarza (pulvinar) oraz ustawiono obelisk o wysokości 23,7m przywieziony z Heliopolis (obelisk został przeniesiony w 1587 r. na polecenie papieża Sykstusa V na Plac del Popolo.) W 36 r. cyrk spłonął. Odbudowany został przez cesarza Klaudiusza. Po raz drugi zniszczony przez pożar w 64 r. został odbudowany na polecenie Nerona. Kolejny pożar miał miejsce za panowania Domicjana. Odbudowa została zakończona dopiero w 104 r. przez Trajana. W tym okresie budowla miała długość ok. 600m i szerokość ok. 200m. Podczas panowania Antoninusa Piusa miała miejsce katastrofa, w wyniku ktrej część budowli zawaliła się. Po odbudowie dokonano kolejnych modyfikacji: Karakalla – poszerzył bramę, Aurelian – postawił na spinie świątynię słońca, Konstantyn Wielki – dodał dodatkowe portyki i ozdobił budynek złotymi kolumnami, Konstancjusz II ustawił na spinie obelisk o wysokości 32,5m przywieziony z Teb (obelisk od 1587 r. stoi na Placu św. Jana na Lateranie).

Ostatnie igrzyska w cyrku zostały rozegrane w 550 r.

Obecnie na powierzchni nie ma zachowanych pozostałości cyrku, tylko wyniesienie terenu nad gruzami dawnego cyrku ukazuje obszar, ktry zajmowały jego zabudowania.

Rzym, Circus Maximus, plan.



9.Amfiteatr



Amfiteatr jest oryginalnym tworem rzymskiej architektury. Jego zalążkiem był wydzielony na forum dziedziniec, na ktrym urządzano igrzyska gladiatorw. Pźniej służyły one rwnież pantomimie, sztukom akrobatycznym oraz walkom z dzikimi zwierzętami. Wokł dziedzińca wysypanego piaskiem (arena), ustawiano ławy dla widzw (amphitheatrum). Z biegiem czasu arena (dziedziniec) nabrała kształtu elipsy. Wokł owalnej areny na sztucznie usypanym wale wznosiły się drewniane, zamknięte pierścienie miejsc dla widzw. W następnej fazie rozwoju zastąpiono je kamiennymi, a całość otoczono murem. Na jego koronie kamienne pierścienie utrzymywały maszty do rozpięcia opony (velarium). Horyzontalne przejścia (praecinctiones) z reguły dzieliły widownię (cavea) na trzy części. Pomiędzy najniższą a średnią częścią sytuowano krytą galerię obiegającą widownię dookoła. Zewnętrzne schody doprowadzały do najwyższej cavea, na dolną i średnią cavea prowadziły szerokie, sklepione wejścia pod widownią. Jednym z najlepszych przykładw amfiteatru rzymskiego jest Colosseum.



9.1.Colosseum



Colosseum, zwane inaczej Amfiteatrem Flawiuszw,( łac. Amphitheatrum Flavium, Colosseum wł. Colosseo) to amfiteatr w Rzymie, wzniesiony w latach 70 – 82 przez cesarzy z dynastii Flawiuszw.

Jest to ogromna budowla eliptyczna (dł. osi 188 i 156m, obwd 52m, wys. 49m), z pojemną widownią (około 50 tysięcy miejsc) z 4 galeriami komunikacyjnymi oraz areną z systemem podziemnych korytarzy. W czterokondygnacyjnym podziale zewnętrznym zastosowano spiętrzenie porządkw (najniższa kondygnacja w porządku toskańskim, druga w jońskim, trzecia w korynckim). Trzy niższe kondygnacje związane są z konstrukcyjnym układem arkad, czwarta, najwyższa został zaopatrzona tylko w małe okna, nie posiadała arkad, lecz ślepy mur ozdobiony pilastrami korynckimi. Na murze tym umieszczano maszty drewniane, wystające około 8m ponad gzyms. Widownię podzielono tu na trzy kondygnacje. Dwie dolne miały ławki murowane, trzecia – drewniane. Pod areną biegły obszerne sklepione piwnice na pomieszczenie zwierząt. Od strony wewnętrznej budowla jest pięciokondygnacyjna. Cztery kondygnacje zbudowano jako układ pomieszczeń wydzielonych pomiędzy filarami, ścianami, ze sklepieniami kolebkowymi i krzyżowymi. Umieszczono tam bufety, szatnie, natryski, pomieszczenia dla gladiatorw, klatki dla zwierząt, korytarze. Wokł areny wzniesione było podium. Do Colosseum prowadziło 80 ponumerowanych wejść (zachowały się oznaczenia wejść od nr XXIII do LIV), ktre zapewniały szybkie (przez ok. 60 minut) opuszczenie widowni przez widzw. Była też możliwość przykrycia całej widowni specjalną osłoną (velarium) w deszczowe lub bardzo słoneczne dni.

Zbudowano go z tufu wapiennego i cegły, ściany zewnętrzne z twardszego trawertynu. Oprcz tego, do konstrukcji sklepień i murw używano obficie cegły i betonu. Sam mur wykonany jest z wielką znajomością rzeczy. Wewnątrz Colosseum ściany były wyłożone marmurem i ozdobione stiukami, w przelotach arkad II i III piętra prawdopodobnie stały posągi. Olbrzymia konstrukcja oparta jest na głębokich suterenach, wykorzystywanych w celach służbowych.





Odbywały się w nim m.in. walki gladiatorw, naumachie (do czasu zbudowania pomieszczeń pod areną), polowania na dzikie zwierzęta. W Colosseum mordowano rwnież chrześcijan, co upamiętnia stojący obecnie wewnątrz budowli krzyż. Od połowy XVIII wieku Koloseum jest otoczone opieką jako miejsce męczeństwa pierwszych chrześcijan. Wcześniej służyło jednak za kamieniołom. Nazwa Koloseum została nadana we wczesnym średniowieczu od znajdującego się w pobliżu budowli ogromnego (gr. kolossos) posągu Nerona przedstawionego jako Helios.





10. Teatr rzymski



Teatr rzymski wykształcił się jako forma architektoniczna ostatecznie w I w. p.n.e. Wykazuje wiele cech wsplnych z teatrem greckim okresu hellenistycznego. Budowla złożona była z podobnych elementw, ale istniały też dość znaczne rżnice. Teatr zbudowany był z widowni (theatrum), sceny (pulpitum), oraz budynku scenicznego zwanego skene. Za budynkiem tym mieścił się zwykle duży, prostokątny dziedziniec otoczony portykiem, pozwalający na wypoczynek w czasie przerw. Rzymskie teatry były kryte dachem chroniącym przede wszystkim przed promieniami słonecznymi (nad widownią rozpinana był płcienna osłona zwana velum). Widownia była wpisana w rzut prostokąta. Rzymskie teatry budowane były najczęściej na płaskim (w porwnaniu z Grecją) terenie. Widownia zatem była inaczej ukształtowana. Było to płkole wpisane w czworobok o amfiteatralnie umieszczonych miejscach dla widzw (cavea). W tylnej części, w narożach o kształcie zbliżonym do trjkąta z wklęsłym bokiem, umieszczano klatki schodowe, pozwalające wejść na widownię. Do klatek prowadziły zewnętrzne, szerokie drzwi umieszczone pod arkadami fasady widowni. Fasada zbudowana była jako kilku kondygnacyjny arkadowy mur zwieńczony galerią. Sama widownia podzielona była poziomymi przejściami (praecinctiones) oraz biegnącymi promieniście schodkami (scalaria) na sektory poziome (maeniana) i pionowe (cunei). Dostęp do rzędw siedzeń dawały wejścia pod arkadami fasady oraz wewnętrzne kuluary i schody doprowadzające do wylotw (vomitoria) na widownię. Przejścia na orchestrę znajdowały się pomiędzy cavea a sceną. Były to dwa korytarze (confornicationes) kryte sklepieniem kolebkowym, ktre zarazem podtrzymywało boczne loże dla dyżurujących urzędnikw (tribunalia). Orchestra i poszczeglne sektory poziome opasane były parapetami (baltei). Przedstawienie rozgrywało się na scenie (pulpitum) wznoszącej się ok. 1,5 m. Front pulpitu ozdabiano niszami (prostokątnymi i płokrągłymi). Tło stanowiła fasada budynku scenicznego (scaenae frons) wznoszącego się na kilka pięter . Płkolisty placyk (orchestra) w porwnaniu z teatrami greckimi został zmniejszony (chr nie zawsze brał udział w rzymskich przedstawieniach). Za to proskeon, zwany w Rzymie pulpitum, został poszerzony. Widownia nie sięgała poza średnicę orchestronu, więc wydłużono skene. Jej część frontowa posiadała liczne nisze, ryzality, kolumny i zdobienia malarskie, a umieszczone w nich drzwi służyły aktorom do wychodzenia na scenę i opuszczania jej. Środkowe (valvae mediae lub valvae regiae) , największe, służyły głwnym bohaterom, boczne (hospitalia) pozostałym osobom. Budynek sceniczny posiadał dwa skrzydła boczne (parascaenia), ktrymi obejmował prostokąt pulpitu. Wnętrze budynku pełniło rolę kulis.

Hyposkeon także został pokryty licznymi płaskorzeźbami. Nowością teatrw rzymskich było zastosowanie kurtyny (aulaeum), ktrą opuszczano w dł, do specjalnie przygotowanego otworu. Oryginalną nowością była opona płcienna (velarium) rozpinana na masztach nad widownią w razie potrzeby. Kolejną innowacją wprowadzoną przez Rzymian było zastosowanie plakatw teatralnych nazywanych programinata, informujących o mającym się odbyć przedstawieniu.

Teatr nie był wynikiem rzymskich tradycji. Najprawdopodobniej z tego powodu Sen

Przykadowe prace

Handel międzynarodowy

Handel międzynarodowy Handel międzynarodowy, mimo postępującej globalizacji, jest nadal jednym z głwnych powiązań gospodarek poszczeglnych państw z gospodarką światową. Dlatego znajomość praw i reguł obowiązujących w tym handlu na przestrzeni wiekw m...

Interpretacja wiersza Miłosza "Piosenka o końcu świata".

Interpretacja wiersza Miłosza "Piosenka o końcu świata". Moim pierwszym wrażeniem w wierszu Czesława Miłosza pt. Piosenka o końcu świata była pogodny nastrj w jaki wprawia nas poeta. Opisuje ten dzień końca świata jako zwyczajny, gdzie pszczoła zbiera mid, delfin...

Średniowiecze – twrczość religijna

Średniowiecze – twrczość religijna Epoka średniowieczna trwała w Europie od IV/V w. do XV w. a więc ponad jedenaście stuleci, a w Polsce od X w. do XV w. tzn. ok. 500 lat. Tę ogromną epokę cechowała wielonurtowość, a także jedność wynikają...

The house on Mango street - book summary

The house on Mango street - book summary The House on Mango Street The House on Mango Street by Sandra Cisneros is an interesting story about Hispanic girl growing up in Chicago. She tells the readers about her life in short stories. After moving from one place to another, finally she moves with her family into a house on M...

Uzupełnij brakujące pola (test)

Uzupełnij brakujące pola (test) 1. .......... du immer so spt ..... ? (einschlafen) 2. Herr und Frau Braun geben ihrem Gast die Hand. (Perfekt) 3. In der letzten Woche ......... wir sehr viel. (arbeiten - Imperfekt) 4. Das Kind .......... noch nicht gut Englisch. (knnen) 5. Der Lehrer .......... d...

"Bogurodzica" - czas powstania i autor - hipotezy.

"Bogurodzica" - czas powstania i autor - hipotezy. Marian Dziwisz Pierwszymi twrcami literatury w każdym narodzie są poeci, pierwsi poeci zaś są niepowtarzalni. J.G. Herder NOWA HIPOTEZA I NOWE DOWODY W SPRAWIE POWSTANIA I AUTORSTWA BOGURODZICY Nie ulega wątpliwo...

Rolnictwo i jego wpływ na ekosystemy

Rolnictwo i jego wpływ na ekosystemy Nieustający rozwj człowieka powoduje coraz większy jego wpływ na otoczenie, prowadzi to do zagospodarowywania coraz to nowych i większych terenw na naszej planecie. Powoduje to wymieranie słabszych gatunkw roślin i zwierząt, oraz wyniszczanie &#...

Ewa Wipszycka "O starożytności polemicznie"-opracowanie książki

Ewa Wipszycka "O starożytności polemicznie"-opracowanie książki Ewa Wipszycka O starożytności polemicznie O państwie, ktre państwem nie było, czyli polis starożytnych Grekw. Historię opierano na mitach greckich, wierzono, że są one faktyczny...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry