• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Charakte...

Nawigacja

Charakterystyka gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej w Polsce



Charakterystyka gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej w Polsce




Od końca XV w. w życiu gospodarczym Polski ugruntowuje się instytucja, ktra przez następne trzy wieki miała zostawić ślad na jej strukturze. Był nią folwark pańszczyźniany. Folwark był administracyjną jednostką większych dbr ziemskich; większe gospodarstwo rolne.

Najwcześniej zaczęły powstawać folwarki pańszczyźniane w okolicach spławnych rzek, ktrymi można było wywozić produkty do portw bałtyckich, oraz na obszarach, gdzie znajdowały się liczne miasta. Rozpowszechnianie się folwarku pańszczyźnianego na dalsze tereny, zwłaszcza na wschodzie Rzeczypospolitej, trwało długo, ciągnąc się jeszcze do XVIII w. Jednak już w dobie odrodzenia folwark pańszczyźniany stal się dominującą i podstawowa formą produkcji rolniczej.



Folwark stał się w XVI w. charakterystyczną formą gospodarki dla ogromnej większości ziem polskich. Nie wszędzie jednak rozwijał się rwnomiernie; zależało to od położenia geograficznego, możliwości zbytu produktw, kategorii i wielkości dbr itd. Słabo rozwijał się w okolicach mniej zaludnionych lubo słabszym tętnie życia gospodarczego, np. na płnocno-wschodnim Mazowszu, Podlasiu, ziemiach ruskich Korony, częściowo w Sandomierszczyźnie, w wojewdztwach łęczyckim czy sieradzkim. Silniej w okolicach rzek spławnych – Wisły, Warty, Bugu, w rejonach o dużym odsetku ludności miejskiej. W dobrach wielkich – krlewskich, magnackich czy biskupich – folwarki były rzadsze, ale na ogł większe, w dobrach mniejszych – szczeglnie szlacheckich – znacznie częstsze, chociaż mniejsze.



W swojej pracy chciałabym udowodnić, że rozpowszechnianie się gospodarki folwarczno – pańszczyźnianej, przynosiło początkowo wiele bogactwa krajowi, jednak z biegiem czasu doprowadziło do upadku znaczenia Polski na arenie międzynarodowej i radykalnej stratyfikacji społeczeństwa.



Odzyskanie przez Polskę w XV w. dostępu do Bałtyku oraz wzmagający się w Europie Zachodniej popyt na importowane zboże spowodowały zasadnicze przemiany w rolnictwie, a tym samym wpłynęły w decydujący sposb na sytuację chłopw. Szlachta widząc znaczne korzyści z eksportu płodw rolnych, a szczeglnie zboża, zaczęła dążyć do idensyfikacji produkcji zboża. Możliwe to było poprzez powiększenie niezbyt wielkich dotychczas gospodarstw szlacheckich. Po wzięciu pod uprawę nieużytkw i tzw. Pustek szlachta zaczęła oglądać się za ziemiami już uprawianymi. Na pierwszy ogień poszły ziemie sołtysw. Mieli oni duże obszary najżyźniejszej ziemi, wolnej od czynszw i czerpali z niej znaczne dochody. Dążenia szlachty zmierzały do ograniczenia gospodarstwa chłopskiego wyłącznie do rozmiarw niezbędnych do odtwarzania chłopskiej siły roboczej oraz chłopskiego inwentarza żywego i martwego, niezbędnych do uprawy ziemi folwarcznej. Do rozwoju folwarkw przyczyniła się także doskonała koniunktura na produkty rolne na zachodzie Europy oraz rozszerzenie rynku wewnętrznego na wskutek rozwoju miast.



Pierwsze folwarki powstawały po likwidowanych sołectwach. Podstawy prawne do tego dał status warcki z 1423 r., ktry zezwalał na przymusowy wykup ziemi od sołtysw nie wywiązujących się ze swoich obowiązkw. Tą metodą szlachta przejmowała w posiadanie folwarki sołtysie i władzę sądową nad chłopem. W niedługim czasie w dobrach szlacheckich zlikwidowano prawie wszystkie sołectwa. Część sołtysw pozostała tylko na ziemiach krlewskich i duchownych.. nowi sołtysi mianowani przez szlachtę byli już tylko urzędnikami dworu, zobowiązani do egzekwowania powinności chłopskich i pilnowania porządku na wsi.



Jednak bardziej dotkliwa była likwidacja samorządu wiejskiego. Zwiększyła ona zależność chłopa od pana i ułatwiła nasilanie wyzysku. Wraz z tworzeniem się folwarku następowało przekształcenie chłopa w poddanego. Działo się tak niezależnie od faktu, że wsie ktre lokowane były wcześniej na prawie niemieckim, uzyskiwały w umowach lokacyjnych zagwarantowanie pewnych określonych praw. Jednak po usunięciu dziedzicznych sołtysw i przejęciu przez szlachtę ich uprawnień poprzednie umowy straciły na znaczeniu i przestawały stopniowo obowiązywać.



Doprowadziło to do wytworzenia się osobistej, sądowej i gruntownej zależności chłopa od pana. Już statut wiślicki określał okoliczności, w ktrych chłopi mogli wieś porzucać, a w miarę rozwoju folwarkw zwiększano wymagania wobec chłopw pragnących porzucić ziemię. Od roku 1496 – zgodnie z uchwałą sejmu piotrowskiego – już tylko jedna rodzina chłopska mogła w ciągu roku opuścić wieś. Mgł także odejść jeden z synw chłopskich nie będący jedynakiem. Na każde opuszczenie wsi chłop musiał otrzymać zgodę dziedzica. W taki sposb nastąpiło przypisanie chłopa do ziemi i od tej pory stał się niejako własnością pana. Pan mgł rwnież dysponować jego osobą, darować, sprzedawać lub przekazać w testamencie. Poddani rżnych panw nie mogli wchodzić w związki małżeńskie między sobą, a ponadto w ramach zależności osobistej zmuszano chłopw do tzw. narzutw, czyli odpłatnego zaopatrywania się w składach dworskich w rżnego rodzaju produkty oraz uczęszczania wyłącznie do pańskiej karczmy.

W procesie uzależniania chłopw od panw dużą rolę odegrało sądownictwo patrymonialne. Prawo sądzenia poddanych uzyskiwał pan w wyniku otrzymania immunitetu sądowego. Uzależnienie chłopa od sądw patrymonialnych początkowo dotyczyło możliwości zmiany lub unieważnienia wyroku wydanego przez ławę wiejską, potem w miarę usuwania sołtysw zlikwidowano sądy gminne.



Chłop użytkujący pańską ziemię zobowiązany był z tego tytułu do ponoszenia rżnych ciężarw feudalnych. Mając pełnie władzy w swoim ręku, pan mgł dowolnie ustalać wysokość tych ciężarw, czyli renty feudalnej. Początkowo przeważająca renta naturalna i pieniężna zastępowana była coraz częściej rentą pańszczyźnianą, ponieważ powiększające się folwarki szlacheckie potrzebowały coraz więcej siły roboczej. We wsiach lokowanych na prawie niemieckim chłopi mieli dotychczas obowiązek odrabiania 3-4 dni rocznie na pańskim, nieco wyższa była pańszczyzna w gospodarstwach lokowanych na prawie polskim, ale już uchwały z sejmu toruńskiego z 1520 r. przewidywały obowiązek odrabiania pańszczyzny co najmniej jeden dzień w tygodniu. W pźniejszym okresie prawo nie regulowało już wysokości odrobku, dokonywali tego poszczeglni panowie. W krtkim też czasie w wielu dobrach wymagano od chłopw odrabiania 1-2 dni w tygodniu z łana, a już w końcu XVI w. powszechnie stosowano w szlacheckich folwarkach pańszczyznę wynoszącą 4-5 dni z łana, a w okresie żniw nawet cały tydzień.



Wymuszanie na poddanych pańszczyzny doszło do zenitu w połowie XVIII w. Wynosiła wwczas nawet 6 dni w tygodniu z łana. Stosowano także dni podwjne, co sprawiało, że w niektrych regionach Polski w przeliczeniu na dni pojedyncze dochodziła do 11-12 dni w tygodniu z łana.



Poza pracą w polu obowiązek odrobku rozciągnięto także na inne dziedziny. Były to robocizny bez określonych dni w okresie największego nasilenia robt.

W wieku XVIII załamywanie się gospodarki feudalnej, coraz mniejsze efekty pracy pańszczyźnianej oraz stałe nasilenie się walki klasowej zmusiły właścicieli majątkw do reformowania dotychczasowych stosunkw wytwrczych i form pracy. W drugiej połowie XVIII wieku rozpoczęło się stopniowe oczynszowanie wsi. W rolnictwie nastąpiły zmiany w kierunku zwiększenia wydajności pracy oraz polepszenia doli chłopw. W tej mierze bardzo ważne były uchwały sejmu z 1768 r., ktre odebrały szlachcie prawo skazywania poddanych na śmierć i wprowadziły karę śmierci dla pana za zabicie poddanego.



W okresie Sejmu Wielkiego nie udało się zwolennikom reform przeforsować sprawy chłopskiej. Uważano, że szlachta przejawia w tej mierze zbyt wielki opr i ze lepiej będzie dokonać najpierw reform politycznych. Konstytucja 3 Maja zatwierdziła umowy zawarte dobrowolnie między panem a chłopem, zapewniła swobody osobiste osadnikom przybywającym z zagranicy oraz wzięła chłopw pod opiekę prawa i rządu krajowego.



Od początku XV w. utworzyły się w Europie dwa odrębne systemy gospodarcze. Dualizm w rozwoju Europy obejmował tereny na zachd od Łaby oraz na wschd od Łaby. W gospodarce krajw zachodnich dominowało zawieranie z chłopami dzierżaw krtkoterminowych oraz podnoszenie czynszu przy kolejnych umowach lub za połowę produkcji uzyskiwanej z gospodarstwa. W przeciwieństwie do Polski na zachodzie chłop był

bezpośrednim wytwrcą swych plonw oraz interesował się ich jakością i ilością. Wskutek tego wrastał obrt pieniężny i znaczenie chłopa jako nabywcy na rynku miejskim, czego nie można powiedzieć o Polsce.



Zwiększający się ciągle zakres obowiązkw feudalnych prowadził systematycznie do pogarszania się warunkw materialnych i społecznych ludności wiejskiej. Prawdziwy jednak kryzys nastąpił w wyniku długotrwałych wojen prowadzonych przez RP w drugiej połowie XVII i na początku XVIII wieku. Ogromne spustoszenia w szczeglności mocno dotknęły wieś. Po wojnie płnocnej (1700-1721) na najbardziej zniszczonych terenach ziemie nie uprawiane dochodziły do 80% byłych użytkw rolnych. Wskutek tego zmniejszyła się gwałtownie liczba dużych gospodarstw kmiecych, a wzrosła znacznie liczba chłopw małorolnych i bezrolnych: zagrodnikw, chałupnikw, oraz komornikw.

Bardzo niekorzystną sytuację wsi pogarszał proces ograniczania praw chłopskich do ziemi. Na niektrych terenach Rzeczypospolitej zanikało dziedziczne użytkowanie ziemi, co pozwoliło feudałom bezkarnie usuwać chłopw z gospodarstw. Tam, gdzie zwiększanie pańszczyzny stało się już niemożliwe, panowie starali się maksymalnie ją wykorzystać przed podniesienie norm pracy dziennej oraz przez przekładanie niewykorzystanego odrobku na okresy spiętrzenia prac polowych.



Pogarszająca się systematycznie sytuacja wsi doprowadziła do wzrostu oporu przeciw szlachcie. Walka przybierała rozmaite formy, w zależności od istniejących w danym regionie warunkw.



Lekceważenie postulatw wsi przy jednocześnie wzmagającym się ucisku doprowadzało do zbiegostwa chłopw. Porzucali oni swe gospodarstwa i pojedynczo lub gromadnie uciekali na tereny, gdzie obciążenia feudalne nie były tak dokuczliwe. Mimo, iż ustawy surowo zabraniały popierania zbiegostwa, to jednak ściganie uciekinierw nie było rzeczą łatwą. Najbardziej ostro formą walki były powstania zbrojne, wybuchające zarwno na rdzennych ziemiach polskich, jak rwnież na terenach zamieszkanych przez inne narodowości.



W XVIII w. Polskie zboże napotykało już konkurencje zboża rosyjskiego, ktrego eksport, zapoczątkowany w XVII w., w następnym stuleciu zyskał spore znaczenie gospodarcze. W II połowie XVIII w. niektrzy magnaci, pod wpływem wzorw zagranicznych, idei humanitarnych oraz wskazań wczesnej literatury fachowej podjęli prby reorganizacji swych dbr poprzez oczynszowanie chłopw i rezygnacje z pańszczyzny. Podobne reformy przeprowadzono w części krlewszczyzny. Ale z wielu takich inicjatyw reformatorzy musieli się wycofać, gdyż nikły rozwj rynku lokalnego uniemożliwiał chłopom sprzedaż ich produktw i opłacenie czynszu. Dlatego m. in. Konstytucja 3 maja milczy o czynszowaniu, jest w niej natomiast mowa o gwarantowanych przez państwo umowach miedzy chłopami a panami, regulujących wzajemne zobowiązania.



Gospodarka folwarczno – pańszczyźniana począwszy od czasw pźnego średniowiecza, przez następne stulecia przesądziła o typie ekonomiki, strukturze społeczeństwa, charakterze stosunkw politycznych i panujących w Rzeczypospolitej wzorach kultury. Przyczyniła się ona do upadku gospodarczego Polski oraz uniemożliwiała rozwj niższych klas społeczeństwa. W związku w tym RP odbiegała od standardw panujących na zachodzie Europy. Mam nadzieję, iż wykazałam w swej pracy, że owy system nie przynisł oczekiwanych korzyści i spowodował wieloletnią stagnację gospodarczą.



Bibliografia

1. Gierowski J., Historia Polski 1505 – 1764, wyd. PWN, Warszawa 1987

2. Łowmiański H., Historia Polski, wyd. PWN, Warszawa 1957

3. Szcześniak A. L. , Historia w szkole średniej - Repetytorium, wyd. AGMEN Warszawa 1995






Przykadowe prace

Miłość

Miłość Łeba, 14.10.’1968r. Do samotnych, do tych zakochanych i porzuconych, Kochałem Ją... To nie są jedynie puste słowa, lecz prawda wypływająca wprost z mego serca. Serca, ktre nieustannie krwawi, okrywając się jedynie płachtą blu i...

Uzasadnij słuszność sądu Stanisława Augusta Poniatowskiego o komedii Juliana Ursyna Niemcewicza Powrt pasła: Cała w niej treść s

Uzasadnij słuszność sądu Stanisława Augusta Poniatowskiego o komedii Juliana Ursyna Niemcewicza Powrt pasła: Cała w niej treść s "Powrt posła" to utwr powstały w czasie przerwy w obradach Sejmu Wielkiego. Jest to komedia polityczna, ktra utrzymała klasyczny charakte...

Analiza i interpretacja opowiadania Przemiana Franza Kafki.

Analiza i interpretacja opowiadania Przemiana Franza Kafki. Przemiana Franza Kafki i inne jego utwory zaczynają się jak baśń. Kafka, bez wstępw i intelektualnych uzasadnień, stawia nas oko w oko z nieświadomością. Obrazuje problemy egzystencjalne. Narrator występuje w 3 os. l...

Zycie a religia

Zycie a religia Jaki jest sens życia? Na to pytanie prbowano odpowiedzieć już od początku świata, lecz nikt nigdy nie znalazł na nie jednoznacznej odpowiedzi. Wielu uczonych, oświeconych, mistrzw, kapłanw prbowało znaleźć odpowiedź na to pytanie, z jednakowy...

Biografia - Steffi Graf

Biografia - Steffi Graf Steffi Graf Mała Steffi biegała z rakietą po korcie już w wieku 4 lat, by w wielu 15 lat wziąć udział w Olimpiadzie. Jednak sukcesy miały także gorzki smak... Steffi Graf, jedna z najpopularniejszych tenisistek, urodziła się 14 czerwca 19...

Na wybranych przykładach przedstaw rżne sposoby funkcjonowania w literaturze i sztuce motyww apokaliptycznych.

Na wybranych przykładach przedstaw rżne sposoby funkcjonowania w literaturze i sztuce motyww apokaliptycznych. Dzisiejszy świat, świat wojny, płaczu, leku. Zmierzający do samozagłady, zniszczenia. Czy taki miał być świat, świat ktry stworzył Bg? Terroryści na u...

Zbiorowe środki ochrony ludności !

Zbiorowe środki ochrony ludności ! !Zbiorowe środki ochrony ludności! W czasie działań wojennych ludzie zawsze opuszczali miejsca najbardziej zagrożone. Udawali się zbiorowo do miejsc, w ktrych mogli się ukryć. Zbiorowe miejsca ochrony ludności: • a).sta&#...

Obrona Ziemi Świętej – cele a rzeczywistość, wyprawy krzyżowe

Obrona Ziemi Świętej – cele a rzeczywistość, wyprawy krzyżowe Bezpośrednią przyczyną narodzin ruchu krucjatowego było zwrcenie się o pomoc cesarza bizantyjskiego Aleksego do papieża Urbana II. Bizancjum czuło się zagrożone szybkimi postępami eksp...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry