• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuy: Charakter...

Nawigacja

Charakterystyka oświecenia



Charakterystyka oświecenia




Oświecenie

Charakterystykę wieku światła, jak często określa się tę epokę, sformułował pod koniec XVIII w. filozof z Krlewca — Immanuel Kant (1724–1804) — definiując oświecenie (niem. Aufklrung) jako wyjście człowieka z niepełnoletności, w ktrą popadł z własnej winy. Filozof objaśniał niepełnoletność jako niezdolność człowieka do posługiwania się swym własnym rozumem bez obcego kierownictwa. Kant w 1788 tak określał podstawowy postulat epoki: Miej odwagę posługiwać się swym własnym rozumem .

Ludzie wieku filozofii czuli się członkami wsplnoty myślicieli, walczącymi o nową świadomość . Oświecenie bowiem było w większym stopniu wsplnotą pewnej problematyki, niż systemem myślenia czy ideologią. Nowi filozofowie zwracali się przeciwko wszelkim zamkniętym formułom, byli otwarci na dyskusje, a przede wszystkim na krytykę istniejącego stanu rzeczy. Wedle Denisa Diderota (1713–84) rola filozofa polegała na tym, aby zwalczać (pirem) zabobonnikw, fanatykw, nieukw, szaleńcw i tyranw. Wolter zadanie filozofa utożsamiał z walką z przesądami (chodziło gł. o formy życia religijnego, o zwalczanie nietolerancji i ortodoksji). Dał temu wyraz w Traktacie o tolerancji, pisanym w obronie Calasa, kupca z Tuluzy, skazanego w procesie poszlakowym za rzekome zamordowanie syna .

Ojcem duchowym oświecenia był John Locke (1632–1704). Jego Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego (1690) dały początek nowemu myśleniu, ktrego rozkwit i zmierzch przypada na XVIII w. (w Polsce do lat 20. XIX w.) . Locke poddał krytyce racjonalizm XVII-wieczny, twierdząc, że źrdłem wiedzy nie są idee wrodzone (te bowiem są czczą ułudą), lecz doświadczenie. Takie przekonania, czyli empiryzm, stały się podstawą myśli oświeceniowej.

Nie mniejszy wpływ na epokę wywarł Izaak Newton (1642–1727) ze swą fizyką. Zrazu prawo grawitacji uznawano za znacznie bardziej metafizyczne niż objaśnienia Kartezjusza, ktry postulował istnienie ruchw wirowych, nie chcąc zgodzić się na przyjęcie za podstawę niewidzialnych sił. W przekonaniu Newtona porządek przyrody wymagał ciągłych interwencji ze strony Najwyższej Istoty. To, że w naturze istnieje gwarantowany i ciągle umacniany przez Boga porządek, stanowiło podstawę Newtonowskiego optymizmu, ktry — wraz z dziedzictwem teodycei Gottfrida Leibniza — zaważył na obrazie epoki.

Filozofowie zrywali z teologicznym poglądem na świat, głosząc nieograniczone możliwości ludzkiego rozumu. Szukali nowego ładu, debatowali nad istotą natury, postępu i wychowania, budując rozmaite utopie i antyutopie. Z krytyki teraźniejszości i pytań o przyszłość wyrosło wiele idei radykalnych, a wśrd nich ateizm, deizm, libertynizm.

Ateizm, odrzucający istnienie Boga, zwykle występujący w parze z poglądami materialistycznymi i racjonalistycznymi, sięga starożytności (szkoła cyraneikw — Teodoros Ateista). Postawę te upowszechniali w dobie oświecenia encyklopedyści, a zwł. Diderot, ktry przeszedł ewolucję od deizmu do ateizmu. Diderot jako jedyną rzeczywistość uznawał przyrodę, a ponieważ — wg niego — Bg się w przyrodzie nie przejawia, zanegował istnienie Boga.

Deizm głosił Wolter (1694–1778) , przyjmując rozum jako miarę prawdy. Odrzucał wszelkie zjawiska nadprzyrodzone, a wraz z tym dualistyczną koncepcję świata (dzielącą świat na przyrodzony i nadprzyrodzony).

Libertynizm narodził się jeszcze w XVII-wiecznej Francji jako wyraz protestu przeciw nasilającym się w pierwszym ćwierćwieczu stulecia prześladowaniom wolnej myśli. Libertynizm, początkowo rozumiany jako synonim rozpusty, stał się z czasem nurtem wolnomyślicielskim, ateistycznym i laickim, negującym dogmaty kościelne. Sceptycyzm splatał się w tym nurcie z radością życia w duchu hedonistycznym. Libertynizm wywarł znaczny wpływ na laickie postawy twrcw oświecenia (m.in. Woltera). W Polsce spotkał się ze stosunkowo nikłym rezonansem. Do kręgu polskich libertynw zalicza się Kajetana Węgierskiego i Stanisława Trembeckiego. W historii Europy zaznaczył się libertynizm markiza Donatiena de Sade'a.

Idee oświecenia służyły uzasadnieniu walki o wolność i obaleniu despotyzmu. Rozum walczył z obskurantyzmem o wyzwolenie spod panowania przesądw. Wspierał dążenia demokratyczne; niewątpliwie przyczynił się do wybuchu rewolucji francuskiej (1789–99). O ile w Europie rozum miał utorować drogę wolności jednostki, skruszyć despotyzm, a zwł. tyranię przesądw, o tyle w Polsce, osłabionej politycznie republikanizmem szlacheckim, nowe idee wiązały się raczej z dążeniem do umocnienia państwa. Walka o naprawę obyczajw szła w parze z walką o reformę ustrojową, zniesienie liberum veto i ustanowienie monarchii dziedzicznej. Szczytowym etapem walki były obrady Sejmu Wielkiego 1788–92 i uchwalenie Konstytucji 3 maja 1791.

Umowną datą graniczną, otwierającą polskie oświecenie był rok 1740, kiedy Stanisław Konarski utworzył Collegium Nobilium, zaś zmierzch epoki wyznaczyło ukazanie się Ballad i romansw Adama Mickiewicza (1822). Collegium Nobilium, elitarna szkoła pijarska dla młodzieży szlacheckiej w Warszawie, prowadziło nauczanie wg zreformowanego programu, w ktrym ograniczono miejsce łaciny na rzecz językw nowożytnych, geografii, historii, algebry i geometrii. Przy szkole istniał teatr (od 1754 w osobnym budynku), w ktrym uczniowie grywali po polsku klasykę europejską (zarwno role męskie, jak i kobiece), m.in. tragedie Corneilla (w tłumaczeniu Konarskiego), Pierre'a Jeana Racine'a, Woltera. Ideałem wychowawczym Konarskiego był vir honestus (mąż honoru), człowiek o głębokim wewnętrznym poczuciu sprawiedliwości wykształconym na podstawach etyki chrześcijańskiej. Drugim filarem nowej epoki stało się powołanie Biblioteki Załuskich (1847), pierwszej w Polsce biblioteki publicznej fundacji braci Jzefa Andrzeja (biskupa kijowskiego i czernihowskiego) i Andrzeja Stanisława (biskupa krakowskiego) .

Przyspieszenie reform oświatowych nastąpiło wraz z objęciem tronu przez Stanisława Augusta Poniatowskiego. Powstał wwczas Teatr Narodowy (1765), ktry miał odegrać ważną rolę jako sojusznik zmian świadomości i reform ustrojowych. Pierwszy w Polsce teatr publiczny otwarto w Warszawie w 1765 premierą Natrętw Jzefa Bielawskiego, a po krtkiej przerwie scena narodowa wznowiła działalność w 1774. Repertuar w epoce stanisławowskiej kształtowali: Franciszek Bohomolec, Franciszek Zabłocki i Wojciech Bogusławski, kilkakrotny dyrektor, reżyser, tłumacz i aktor. Teatr odgrywał wwczas ważną rolę w walce o zwycięstwo oświeceniowych ideałw, a także uchwalenie Konstytucji 3 maja 1791. W pamięci pokoleń twrcą Teatru Narodowego pozostał Bogusławski (1757–1829), jego trzykrotny dyrektor (1783–85, 1790–94, 1799–1814), za życia nazywany polskim Molierem, pźniej zaś ojcem sceny narodowej .

Najwybitniejszym dramaturgiem doby stanisławowskiej był Franciszek Zabłocki (1752–1821), poeta, niezrwnany pamflecista, autor m.in. Fircyka w zalotach, Zabobonnika, Sarmatyzmu, Żłtej szlafmycy. Wszystkie jego komedie były adaptacjami sztuk obcych (gł. franc.), przewyższającymi często pierwowzory, dzięki językowej maestrii, kolorytowi lokalnemu, umiejętności charakterystyki postaci. Za komedię Zabobonnik Stanisław August odznaczył go medalem Merentibus. Początkowo swoją twrczością wpisywał się w program wychowawczy oświecenia.

Ważną rolę odegrała prasa, zwł. gazeta Monitor, powstała z inspiracji krla w III 1765 i wydawana do końca 1785 (od 7 numeru 2 razy w tygodniu). Monitor wzorowany był na pismach ang. (Spectator) i wcześniejszych prbach czasopiśmienniczych Familii (tzw. mały Monitor z 1763, wydawany przez Czartoryskich w Gdańsku).

Istotną rolę spełniały także Zabawy Przyjemne i Pożyteczne z Rżnych Autorw Zebrane, pierwsze polskie czasopismo literackie (wydawane co tydzień), powstałe z inspiracji Stanisława Augusta, traktowane jako nieformalny organ odbywanych u krla obiadw czwartkowych, podczas ktrych spotykała się elita intelektualna epoki .

Ludzie oświecenia wierzyli głęboko, że racjonalnymi argumentami można oddziaływać na zachowania społeczne, że słowo pisane posiada niemałą moc sprawczą w kształtowaniu przekonań i upodobań. Toteż czasy stanisławowskie przyniosły burzliwy rozwj publicystyki i gatunkw literatury dydaktycznej. Tradycje polskiej publicystyki sięgają renesansu, ale rozkwit literatury agitacyjnej wiąże się najsilniej ze zwołanym w 1788 z inicjatywy Stanisława Augusta sejmem, ktry otwierał możliwości zmian ustrojowych, poprawy rządu i przerwania trwającego bez mała od wieku bezwładu Rzeczypospolitej. W okresie Sejmu Wielkiego opublikowano około 1,4 tys. przerżnych pism ulotnych: wierszy okolicznościowych, pamfletw, polemik (z reguły anonimowo) bezpośrednio związanych z przebiegiem debat sejmowych i walką o ustanowienie konstytucji.

Wpływ przyjętej 3 maja 1791 Ustawy Rządowej na odwrcenie niekorzystnego dla Rzeczypospolitej biegu historii miał okazać się niewielki, owoce trudu reformatorw krtkotrwałe, a oni sami niekiedy naiwni politycznie. Wskazali jednak na potrzebę tworzenia dobrego państwa wedle nowoczesnych podwczas recept politycznych. Stąd przez lata niewoli Ustawa Rządowa stanowiła przedmiot swoistego kultu, będąc świadectwem tradycji demokratycznych i symbolem wybijania się Polski na niepodległość.

W walce o reformy Sejmu Wielkiego jedną z gł. rl odegrali publicyści i poeci. Rozległość refleksji publicystycznej (od kwestii ustrojowych do zagadnień języka narodowego) i kąśliwa, rozchodząca się szybko ulotka poetycka — wywierały presję na sejmujące stany, będąc często inspiracją przyszłych rozwiązań prawnych.

Prologiem do przyszłych debat, ktre miały przynieść Ustawę Rządową, stało się dzieło Stanisława Staszica (1755–1826) Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, kanclerza i hetmana w.k. do dzisiejszego stanu Rzeczypospolitej Polskiej przystosowane (1787). Traktat stanowił zwarty wykład republikańskiej formy rządw o wyraźnie antymagnackiej wymowie. Podobne postulaty formułowali publicyści tzw. Kuźnicy Kołłątajowskiej , grupy związanej z Hugonem Kołłątajem (1750–1812), jednym ze wspłtwrcw Ustawy Rządowej (obok krla, Ignacego Potockiego i Scipione Piatollego, krlewskiego sekretarza), m.in. Franciszek Salezy Jezierski i Franciszek Ksawery Dmochowski.

Dwa dzieła Kołłątaja: Do Stanisława Małachowskiego, marszałka sejmowego i konfederacji generalnej, referendarza koronnego, o przyszłym sejmie Anonima listw kilka (1788–89) i Prawo polityczne narodu polskiego, czyli Układ rządu Rzeczypospolitej (1789) przynosiły program reformy państwa w duchu uwag Staszica. O ile Staszic skupiał uwagę na zasadach ustrojowych i kierunkach reform, Kołłątaj proponował konkretne rozwiązania. Zwracał się w niej z apelem: Polacy! Ośmielcie się, aby raz być narodem prawdziwie wolnym!

Poseł Julian Ursyn Niemcewicz (1758–1841), autor głośnej komedii Powrt posła, należał do najaktywniejszych przedstawicieli obozu patriotycznego. Swymi wystąpieniami sejmowymi (ponad 140 przemwień) zyskał sympatię warszawskiej ulicy. Prapremiera Powrotu posła na scenie warszawskiej, ktra odbyła się 15 I 1791, była ważnym wydarzeniem nie tylko artystycznym, ale może przede wszystkim politycznym.

W literaturze epoki dominowały 3 nurty: klasycyzm, rokoko i sentymentalizm. Klasycyzm odwoływał się do antyku, uznając jego dzieła za ideał ukazania piękna i prawdy jako najwyższych przejaww ludzkiego rozumu. Klasycyzm stanisławowski reprezentują m.in. Krasicki, Adam Naruszewicz, Trembecki, Bohomolec. Tendencje te kontynuowali przedstawiciele tzw. klasycyzmu warszawskiego w pierwszym 30-leciu XIX w.: Ludwik Osiński, Kajetan Koźmian, Alojzy Feliński (autor tragedii Barbara Radziwiłłwna).

Arcydziełem klasycyzmu jest Kandyd Woltera, powiastka filozoficzna wymierzona przeciw optymizmowi Leibniza. Za mistrza powiastki filozoficznej i franc. klasycyzmu oświecenia uchodzi rwnież Diderot, niestrudzony redaktor Encyklopedii . Wysoko oceniali jego twrczość m.in. Johann Goethe i Fryderyk Schiller (tłumacz fragmentw Kubusia Fatalisty, ktre w wersji niem. ukazały się w druku wcześniej niż po franc., 1785).

Najwybitniejszym przedstawicielem klasycyzmu stanisławowskiego był Krasicki (1735–1801), biskup warmiński, pisarz wszechstronnie utalentowany: poeta, publicysta, komediopisarz, prozaik, nazywany przez wspłczesnych księciem poetw. Do końca życia ogłaszał swoje utwory anonimowo. Po sukcesie pierwszego poematu heroikomicznego (Myszeida) napisał jeszcze 2 utwory tego typu, skierowane przeciw zguśniałym intelektualnie zakonom kontemplacyjnym — Monachomachię (1778) i Antymonachomachię (1780). Do najwybitniejszych jego osiągnięć należą wzorowane na klasyce rzymskiej i franc. Satyry (1779), a przede wszystkim Bajki i przypowieści (1779). Krasicki jest rwnież autorem pierwszej nowożytnej powieści pol. Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki (1775), a także sławiącego żywot ziemianina dzieła parenetycznego (opisującego wzorzec osobowy), Pan Podstoli (1778, cz. 2 1784).

Rokoko (styl w sztuce i literaturze XVIII w. od lat 20. do roku 80.), na pierwszy plan wysunęło motywy dekoracyjne charakterystyczne dla pźnego baroku, a związane z epoką Ludwika XV. Barokowy nadmiar i swoistą ociężałość zastępują formy lżejsze, a szczeglne miejsce przypada ornamentacyjnemu motywowi muszli (po franc. rocaille). Niewielkie pomieszczenia o owalnych kształtach z dużą liczbą luster i o wielu sporych rozmiarw drzwiach i oknach — to typowe wnętrze rokokowe (np. pałac w Radzyniu Podlaskim zaprojektowany przez Jakuba Fontanę). W dziedzinie literatury, gdzie trudniej wyodrębnić ten styl w stanie czystym, rokoko przejawiało się w formach eleganckich i wysmakowanych, w ktrych skłonność do kalamburu, puenty i swobodnych skojarzeń wiązały się ze świadomie prowadzoną grą intelektualną, m.in. w powiastkach filozoficznych i esejach. Wpływy rokoka zaznaczyły się m.in. w powiastkach filozoficznych Woltera i Diderota, a w pełni doszły do głosu w powieści Pierre'a Choderlos de Laclosa Niebezpieczne związki. Laclos (1741–1803), oficer artylerii, uczestnik rewolucji po stronie jakobinw, zasłynął tą jedyną, jaką napisał, powieścią w listach (1782), ukazującą nigdy nie zaspokojoną grę miłosną między wyrafinowanymi kochankami.

Sentymentalizm negował istnienie harmonii świata, zwracając uwagę na zgubny wpływ cywilizacji na egzystencję człowieka. Myśl tę rozwinął zwł. Jan Jakub Rousseau (1712–78) , uważany za duchowego patrona sentymentalizmu. Sentymentalizm krytykował cywilizację przeciwstawianą naturze. Powrt do natury nie oznaczał jednak pełnej rezygnacji ze zdobyczy cywilizacyjnych, ale raczej kultywowanie — jak uważano — wrodzonych cech człowieka, z natury dobrego i życzliwie usposobionego do innych. Miłość, przyjaźń, dobroć, uczucia rodzinne i autorefleksja nad swoim miejscem w świecie i wśrd innych ludzi — oto podstawowa problematyka literatury sentymentalnej, dla ktrej rozwoju Nowa Heloiza (1760) Rousseau stała się biblią. Swoją nazwę zawdzięcza jednak sentymentalizm nieukończonej powieści (pracę nad dziełem przerwała śmierć pisarza) Laurence'a Sterne'a Podrż sentymentalna (1768). Dopisywano do Podrży dalsze tomy, pastisze i parodie, powstawały nawet stowarzyszenia, ktre za patronw obierały bohaterw utworu Sterne'a. Tak narodził się sternizm, tendencja literacka, na ktrą składa się specyficzna, swobodna kompozycja, gdzie dygresja dominuje nad fabułą, a silnie demonstrowany subiektywizm, ironia i skłonność do podejmowania wątkw autotematycznych wysuwają się na pierwszy plan.

Gł. przedstawicielem sentymentalizmu stanisławowskiego był Karpiński (1741–1828). Obok Karpińskiego w duchu sentymentalnym tworzyli m.in.: Kniaźnin, Jakub Jasiński, Franciszek Salezy Jezierski, a także twrcy okresu przejściowego, preromantyzmu (Cyprian Godebski, Maria z Czartoryskich Wirtemberska, zwł. jako autorka powieści Malwina, czyli Domyślność serca, Kazimierz Brodziński). Sentymentalizm szedł często w parze z radykalizmem społecznym, stając się nie tylko sposobem wyrażania nowej uczuciowości, ale także dążeń emancypującego się mieszczaństwa — stąd częsta w tej literaturze krytyka stosunkw społecznych, mająca nie tyle na uwadze poprawę obyczajw i wad jednostek (jak to ujmował klasycyzm), ale zmianę podstaw ustrojowych. W tym sensie sentymentalizm torował drogę rewolucji francuskiej (1789–99).

Oświecenie nobilitowało powieść i prozę. Ojczyzną powieści nowożytnej była Anglia, a jej promotorami Daniel Defoe (1660–1731), Henry Fielding (1707–54), autor Historii życia Toma Jonesa, a także już Sterne. Pionier nowoczesnego powieściopisarstwa, Defoe, stworzył wzr bohatera nowego typu. Najgłośniejszą swoją powieść, Przypadki Robinsona Cruzoe, napisał w formie wspomnienia starego Robinsona (spisuje swoje przygody, kiedy ma już ponad 70 lat) i dlatego sprawia wrażenie autentycznej relacji.

Na epokę stanisławowską przypada bujny rozkwit takich gatunkw, jak: bajka, satyra, komedia, poemat heroikomiczny — ze względu na ich walory dydaktyczne, a także publicystyki, w szczeglności w okresie Sejmu Wielkiego 1788–92 oraz narodziny polskiej powieści (Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Krasickiego). W końcowym okresie polskiego oświecenia (pierwsze 20-lecie XIX w.) rozwijała się tragedia klasycystyczna (Barbara Radziwiłłwna Alojzego Felińskiego) i powieść; toczyła się już wwczas walka klasykw z romantykami.

Wiek rozumu nie był wolny od ruchw mistycznych i całkiem nieracjonalnych. Rozwijała się podwczas masoneria, narodził mesmeryzm (magnetyzm zwierzęcy), ogłaszał swoje natchnione pisma wizyjne Emanuel Swedenborg, interesowano się lewitacją (Giovanni Casanova) i pokazami magii (Alessandro Cagliostro — w 1780 odnisł wielki sukces w Warszawie), a i sam rozum powątpiewał w swoje władze sądzenia. W ten sposb odchodząca epoka otwierała się na przyjęcie wieku uczucia.

Początkom oświecenia towarzyszyły wielkie nadzieje na przebudzenie patriotyzmu i nadrobienie cywilizacyjnego dystansu dzielącego Polskę od Europy. W dużej mierze spełniły się, ale Rzeczpospolita zapłaciła za prbę przezwyciężenia własnej niemocy utratą niepodległości. Na horyzoncie pojawili się romantycy. Zbuntowali się przeciw swym nauczycielom, ktrym zawdzięczali ożywienie myśli i rozkwit edukacji.






Przykadowe prace

Ropa naftowa i gaz ziemny

Ropa naftowa i gaz ziemny 1. Ropa naftowa Historyjka Wyobraźmy sobie następującą sytuację: 180 lat temu, we Lwowie zdarzył się na budowie tragiczny wypadek: część drewnianego rusztowania runęła przygniatając swym ciężarem jednego z pracownikw....

Les mots etrangere a la langue Polonaise.Pour ou contre?

Les mots etrangere a la langue Polonaise.Pour ou contre? Je ne suis pas contre mais je ne suis pas aussi pour les mots etrangere a la langue Polonaise. Je suis jeune et le mots etrangere sont le part de langue jeunesse. Mais je pense, que en Pologne les empruntes ont l’orgine au debut des annes 90 quand la Polog...

Powstanie Warszawskie- cele, przyczyna, przebieg, skutki

Powstanie Warszawskie- cele, przyczyna, przebieg, skutki POWSTANIE WARSZAWSKIE 1 VII- 2 X 1944 Głwne cele: -prba wyzwolenia stolicy przez wojsko polskie przed wkroczeniem sił radzieckich - zamanifestowanie polskiej obecności na wschodzie - prba ratowania powojennej suwerenności, ...

Biografia Adama Mickiewicza

Biografia Adama Mickiewicza Dość krtka, ale rzeczowa notatka biograficzna o Adamie Mickiewiczu: Adam Mickiewicz urodził się 24 grudnia 1798r. w Zaosiu, k. Nowogrdka. Jego rodzina wywodziła się z drobnej szlachty, ojciec pracował w sądzie w Nowogrdku. W tamtych okolicach upł...

Obrona konieczna

Obrona konieczna Polski kodeks karny gwarantuje prawnie każdemu człowiekowi prawo do obrony siebie samego , swoich bliskich , osb trzecich oraz własnego mienia . Takie działanie jest nie tylko w pełni legalne, lecz także społecznie korzystne i pożądane. Obwarowania prawne okre...

Interpretacja Mury Jacka Kaczmarskiego

Interpretacja Mury Jacka Kaczmarskiego ?Mury? Jacka Kaczmarskiego to luźne tłumaczenie pieśni ?L'Estacav? hiszpańskiego pieśniarza Llusa Llacha. Pieśń, ktrą śpiewał Llus Llach na stadionie w Barcelonie stała się symbolem walki Katalończykw o niepodległoś...

Napisz list do kolegi z rosji i opisz czym dla Ciebie jest Polska

Napisz list do kolegi z rosji i opisz czym dla Ciebie jest Polska Mam na imię Magda i jestem Polką. Na wstępie mego listu chciałabym Cię bardzo serdecznie pozdrowić i wyjaśnić Ci skąd taki dziwny list z innego kraju, a więc Iwanie znalazłam Twj adres w gazecie, prosił...

Posłanie Jana Pawła II.

Posłanie Jana Pawła II. W 1999 roku papież przyjeżdżając do Sopotu był witany przez tłumy wiernych. Jego słowa przeszły do historii i są przytaczane bardzo często przez rżne osoby. Słowa przytoczone przez papieża miały swj początek w Hymnie d...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry