• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Czy po s...

Nawigacja

Czy po spotkanie z literatura i sztuką średniowiecza jest to wciąż dla Ciebie epoka mroku i zacofania?



Czy po spotkanie z literatura i sztuką średniowiecza jest to wciąż dla Ciebie epoka mroku i zacofania?




Średniowiecze to dla mnie najbardziej niezwykła epoka, jaka kiedykolwiek była na ziemi i nigdy nie powiedziałabym iż była to epoka upadku kulturowego. Jej jakże oryginalne zestawienie zostało zapamiętane aż do naszych czasw. Była ona niezmiernie bogata w literaturę, kulturę i sztukę.



Przyjęte określenie "średniowiecze" było wyrazem pewnego lekceważenia żywionego dla tej "pośredniej" epoki, okresu jakoby "bezpłodnego, mrocznego i ciemnego". Zarzucano średniowieczu odejście od ducha wielkiej kultury antycznej, jej zniekształcenie, a ponadto sprzeniewierzenie się ideałom pierwotnego chrystianizmu. Zmiana ujemnych sądw rozpoczęła się dopiero w XVIII w., kiedy to zauważono wielkość i potęgę jej sztuki, zwłaszcza pźnośredniowiecznej. Symbolem średniowiecza był krzyż, ponieważ cała sztuka i nauka koncentrowała się na religii, oraz miecz, bo w epoce tej toczyło się dużo wojen.



Bardziej historycznie rzecz biorąc terminem średniowiecze określa się epokę historii i kultury europejskiej między czasami starożytnymi a nowożytnymi. Początek średniowiecza w Europie wiąże się z data 476 r.n.e., czyli upadkiem cesarstwa zachodnio-rzymskiego, schyłek zaś z wydarzeniami historycznymi XV w. (z 1453 r., tj. upadkiem cesarstwa bizantyjskiego oraz 1492 r. - odkryciem Ameryki).



wczesna feudalna Europa tworzyła swoistą jedność, wsplnotę spojoną religią chrześcijańską i nadrzędną władzą Kościoła, reprezentującego powszechną, łacińską, ponadczasową kulturę. Wszyscy władcy europejscy, z wyjątkiem cesarzy niemieckich, podporządkowali się papieżowi i uznali hegemonię kościoła. Najważniejszym elementem kultury średniowiecznej była zatem religia chrześcijańska, ktra tylko w tym okresie jest stawiania nade wszystko, jako jedyne źrdło moralnego postępowania człowieka i skarbnica mądrości. Powszechnie panował światopogląd religijny, ktry ukształtował myślenie, odczuwanie, postępowanie i twrczość ludzką. Znaczną rolę w formowaniu wczesnego światopoglądu odegrały poglądy św. Augustyna i św. Tomasza z Akwinu.



Augustynizm, czyli poglądy św. Augusta głosiły, że by odnaleźć sens życia należy zaufać Bogu rezygnując ze wszystkiego, wszelkich dbr. Ponad to głosił, że człowiek jest istotą pośrednią między zwierzęciem i aniołem, gdyż posiada anielska dusze i zwierzęce ciało, dlatego człowiek powinien udręczać swoje ciało by wygnać z niego bestię. Uważał, że celem ludzkiego życia jest Bg, ale by się z nim spotkać(czyli pjść do nieba) i poznać prawdę pierw trzeba poznać siebie samego. Biorąc pod uwagę jego poglądy można powiedzieć, że był ascetą.



Drugim nurtem był Tomizm. Uważał, że droga do prawdy wiedzie przez poznanie świata, na ktrym żyjemy i że właśnie wiedzie prowadzi do zbawienia. W przeciwieństwie do św. Augustyna twierdził, iż człowiek jest jednością ciała i duszy, ale że to dusza rządzi ciałem. Głosił, że strażnikiem zasad jest Kościł, ktrego głos powinien być rozstrzygający, bowiem troszczy się on bardziej o zbawienie niż życie doczesne.



O ile w Europie epoka trwała około 1100 lat, to w Polsce tylko 500 (X-XV w.).



Średniowieczne społeczeństwo w większości krajw Europy, a więc także w Polsce, podzielić można było na cztery grupy: chłopw, mieszczan, rycerzy oraz szlachtę wraz z klerem i władcami. Z literatury średniowiecznej dowiadujemy się natomiast o trzech zasadniczych postawach wczesnych ludzi. Pierwszą z nich, przyjmowaną przez większość społeczeństwa, czyli chłopw, mieszczan i kapłanw był ascetyzm.



Najlepszym wzorem ascety był Święty Aleksy. Narodził się on jako człowiek bardzo bogaty, lecz niedługo nim pozostał. Zaraz po ślubie, pozostawiwszy swą żonę dziewicą, "nabrał srebra, złota dosyć, co go mgł piechotą nosić" i wyruszył na morze. Następnie rozdał mienie potrzebującym, a gdy został bez grosza przy duszy, "pod kościołem siedział". Pewnego razu św. Maryja, zszedłszy z obrazu, nakazała klucznikowi wpuścić Aleksego do kościoła, toteż stał się on sławny. A że sławy nie lubił, więc wyruszył z powrotem do Rzymu. Ojciec, nie poznał go, gdyż wyglądał jak żebrak. Święty leżał pod schodami przez szesnaście lat i każdy wylewał na niego pomyje. Gdy zmarł, wszystkie dzwony Rzymu odezwały się na raz, a opary z ciała jego miały moc uzdrawiania.



Asceci mieli bardzo ciężki żywot. Dla nich najważniejsza była wiara, umartwianie się, czystość cielesna oraz pogarda dla sławy i dbr materialnych. Według mnie, była to postawa aczkolwiek nie negatywna, ale niewłaściwa. Średniowieczny asceta wymyślał sobie coraz to nowe tortury, jak biczowanie, czy noszenie włosiennicy lub innych rzeczy krępujących ruchy. Za życia przynosiło to ascecie same trudności. Poza tym, ideał ascetyzmu był praktycznie nie do osiągnięcia. Gdyby wszyscy chcieli urzeczywistnić ten ideał, to Europejczycy wyginęliby w średniowieczu z powodu braku dzieci lub skrajnego ubstwa. Idealny asceta musiał się także wyrzec sławy, a to z kolei hamowało rozwj polityki oraz średniowiecznej kultury.



Następnym wzorem postępowania dla ludzi średniowiecza była postawa dobrego rycerza. Poznać ją możemy między innymi z "Pieśni o Rolandzie". Tematem tego utworu jest atak saracenw na tylną straż armii francuskiej, dowodzoną przez tytułowego Rolanda, spowodowany zdradą jednego z żołnierzy. Oliwier, towarzysz Rolanda, namawiał go, aby zadął w rg i tym samym wezwał krla na pomoc. Rycerz jednak nie chciał tego zrobić, bojąc się o utratę swej sławy.



Wywiązała się straszna bitwa. Najpierw przewaga była po stronie francuskiej, lecz szybko szala zwycięstwa przechyliła się na stronę innowiercw. Wtedy to Roland, widząc straty wśrd swoich ludzi, zdecydował się na zadęcie w rg. Krl jednak nie przybył. Ranny Roland poszedł w kierunku Hiszpanii i omdlał na grce. Tam saracen prbował zabrać mu miecz zwany "Durendalem", lecz został zabity przez jego właściciela. Rycerz przed śmiercią strzaskał rg i prbował strzaskać miecz, lecz mu się to nie udało. Następnie począł modlić się i bić się w piersi i wyciągnął do Boga swą rękawicę. Aniołowie zstąpili z nieba i zabrali go razem z mieczem ze świętymi relikwiami.



Średniowieczny rycerz musiał być bezwzględnie podporządkowany swemu władcy. Był także odważny, religijny i lojalny, ale najważniejszy dla niego był honor. Lepiej, aby rycerz umarł, niż aby stracił honor. Jeżeli miał chwilę słabości, zwracał się do Boga. Uważam, że jest to postawa pozytywna, choć nie pozbawiona wad. Czasem rycerze, myśląc tylko o honorze i sławie ryzykowali niepotrzebnie życiem. Nie można zapomnieć, że życie jest największym darem, jaki otrzymał człowiek od stwrcy człowieka. Postawa rycerska ma swe zalety wykazywała na polu bitwy, gdzie łatwo było dowodzić karną armią, gotową ryzykować życie dla władcy i kraju, a także w życiu codziennym, kiedy to czyniła rycerza sprawiedliwym i uczciwym w stosunku do ludzi, ktrych napotkał na swej drodze.



Trzecią zaś to postawa dobrego i sprawiedliwego władcy, a więc przedstawiciela rodu szlacheckiego posiadającego liczne ziemie, księcia, czy wreszcie monarchy. Ideał dobrego władcy możemy poznać na podstawie kroniki Galla Anonima, ktry to opisuje panowanie trzech Bolesławw: Chrobrego, Śmiałego i Krzywoustego. "Kronika" zaczyna się od przedstawienia pierwszych, na pł legendarnych władcw Polski. Pźniej opisuje rozkwit dynastii za sprawą Bolesława Chrobrego, jej upadek



za czasw Bolesława Szczodrego i odnowienie potęgi Polski przez Bolesława Krzywoustego. Dobry władca powinien być waleczny i niezwyciężony w boju. Powinien być pobożny i krzewić wiarę chrześcijańską wśrd swego narodu. Powinien być sprytny, inteligentny i przewidujący, co czyniło z niego dobrego polityka, a także dobry, sprawiedliwy, rozsądny i bezstronny. Jako takiego właśnie władcę przedstawił Gall Anonim Bolesława Chrobrego. Wśrd tych cech nie ma ani jednej przywary. Taki wzr postępowania jest właściwy nie tylko dla monarchw, książąt i magnatw. Wiele powyższych cech powinni posiadać rządzący w dzisiejszych czasach.



Istnieje twierdzenie, że średniowiecze to epoka ciemnoty i zabobonw, uważam, iż powstało ono ze względu na to, że w tej epoce nie znano jeszcze druku i dlatego wszystkie książki musiały być pisane ręcznie. Konsekwencją tego była niezwykle wielka wartość książki i to, że bardzo dużo ludzi nie miało do niej dostępu, co utrudniało kształcenie się. Poza tym, w średniowieczu nauka nie była tak rozpowszechniona jak jest ona teraz. Prości chłopi nie potrzebowali chodzić do szkoły, aby mc pracować. Nawet niektrzy krlowie nie potrafili czytać ani pisać. Mogli polegać na doradcach. Jedynymi wykształconymi ludźmi byli księża, pisarze oraz tłumacze.



Średniowiecze było teocentryczną epoką. Wszyscy ludzie żyli dla boga, i tak malarze oraz rzeźbiarze w swoich dziełach wysławiali Boga(do najczęstszych motyww należały: pasja- męka pańska, madonna- Matka Boska, pieta- śmierć Jezusa), a filozofowie udowadniali prawdy wiary, a te, ktrych nie dało się w żaden sposb dowieść trzeba było przyjąć dogmaty.



Brak prawdziwej wiedzy uzupełniała wiara w gusła i zabobony. Sytuacja taka bardzo dobrze pasowała do feudalnych stosunkw panujących w średniowiecznym świecie. W interesie klasy rządzącej nie leżała oświata chłopw, ktrzy mieli pokornie wykonywać swoją pracę.



Mimo, że nauka nie była tak rozpowszechniona, powstawało dużo szkł przyklasztornych oraz uniwersytetw. Jak na przykład Uniwersytet w Krakowie założony w 1364r.



Szkoły przyklasztorne kształciły swoich uczniw tylko w pewnych kierunkach. Albo mieli z nich być księża, filozofowie albo pisarze. Były trzy typy szkł: trivium nauczano w nich 3 przedmiotw, quadrim 4 przedmioty i uniwersytetum, w ktrym nauczano gramatyki, teologia, retoryki, arytmetyki, muzyki, geometrii i astronomii. Na uniwersytecie trzeba było przejść następujące działy astronomiczno-matematyczny, medyczny, wydział prawa(oparty na prawie kanonicznym) i teologiczny. Po ukończeniu wszystkich działw otrzymywano święcenia kapłańskie.



Powszechna wtedy Łacina miała za zadanie upowszechnić naukę i sztukę, na całym świecie. Jednakże poszczeglne narody pragnęły posługiwać się też własnym językiem. Dlatego też w 1285 r. Jakub Świnka propagował teorię, że księża muszą znać język polski.



Średniowiecze - to epoka, w ktrej nie tylko Bg, ale i człowiek w ziemskim bytowaniu pozostawał w centrum uwagi artystw.



Pierwsze z licznych utworw świeckich nawiązywały jednak ściśle do doktryny Kościoła - choćby eposy rycerskie czy kroniki, spisywane dla upamiętnienia podbojw wiary katolickiej i walczących dla niej mężnie rycerzy.



Utwr Słoty "O zachowaniu się przy stole" skierowany jest już do szerokiego grona odbiorcw, zainteresowanych odbiorem własnej osoby przez innych ludzi. Po raz pierwszy dostrzeżemy odniesienie do najbardziej "ziemskiej" czynności człowieka, a uznanie kobiety jako podmiotu w rozmowie czy ucztowaniu świadczy o uniwersalnym dydaktycznym jego charakterze.



Podobny charakter zachowuje "Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią". Tutaj już bez pomocy katolickiego wizjonerstwa czy też wersetw Biblii jasno określony i wytłumaczony jest obraz życia i śmierci każdego człowieka, przepleciony z ironicznymi uwagami na temat panujących i niezmiennych przez wieki stosunkw społecznych. Jako nieśmiałą zapowiedź myśli społecznej Renesansu potraktować można sprowadzenie chłopa, kupca czy księdza do rwnego wszystkim "obowiązku" śmierci.



Tristan i Izolda mogą być symboliczną parą kochankw wszechczasw. Lecz nie będzie to symbol dotyczący wszystkich zakochanych. To symbol nieszczęśliwych kochankw. Kochankw, ktrzy z powodu rżnych przyczyn zewnętrznych nie mogą połączyć się w normalną, akceptowaną przez społeczeństwo parę. Jeśli dobrze przyjrzeć się "Pieśni o Tristanie i Izoldzie", dostrzeżemy, że jest ona prekursorem wielu innych podobnych opowieści, między innymi słynnego dramatu Szekspira "Romeo i Julia".



Chociaż Tristan i Izolda byli nieszczęśliwą parą kochankw, ich losy można interpretować szerzej, jako opowieść o miłości i miejscu, jakie to uczucie powinno zajmować w ludzkim życiu. "Pieśń o Tristanie i Izoldzie" mimo upływu wielu lat od jej powstania, zawiera wciąż szereg aktualnych prawd, co czyni opisaną w niej miłość rzeczywiście symbolem wszechczasw. Ich legenda jest bardzo starą opowieścią celtycką.



Jej powstanie datuje się na grubo przed cyklem słynnych legend arturiańskich. Niemniej, podania o legendarnym krlu Arturze i rycerzach okrągłego stołu są dziś już tylko martwą spuścizną historii, podczas gdy mit o Tristanie i Izoldzie wciąż inspiruje coraz to nowych twrcw. Skąd to niesłabnące zainteresowanie historią powstałą tak dawno? Z nieprzemijającej aktualności problemw, jakie ona porusza.

Opowiadając o średniowieczu nie można zapomnieć o wykształconej w tamtych latach architekturze. Wyrżniamy trzy głwne nurty: Bizantyjski, Romański i Gotycki.



Architektura Bizantyjska powstała w V w. Bizantyjska architektura sakralna początkowo posługiwała się typem starochrześcijańskiej bazyliki (kościoły w Rawennie: S. Apollinare Nuovo 519 i S. Apollinare in Classe 549). Drugim, rwnie powszechnym i stosowanym od początku typem były założenia centrum, oparte na rozmaitych planach (koła, kwadratu, krzyża greckiego, regularnego ośmioboku itp.) i kryte kopułami wspartymi na pendentywach lub trompach. Pełniły one funkcje baptysteriw (Ortodoksw z V w. i Ariańskie z ok. 500, oba w Rawennie), kościołw (S. Vitale w Rawennie, 532-547) i kaplic pałacowych.



W wyniku syntezy obu tych typw powstała bazylika kopułowa, łącząca cechy rzutu budowli podłużnej z pionową organizacją przestrzenną centrum wnętrza przykrytego kopułą (kościł Św. Ireny w Konstantynopolu, 532). Najdoskonalszym jej przykładem i zarazem najwybitniejszym osiągnięciem architektury bizantyjskiej jest kościł Hagia Sophia (532-537) w Konstantynopolu, wybudowany przez Anthemiosa z Tralles i Izydora z Miletu.



Jednak częstszym typem w architekturze bizantyjskiej była budowla krzyżowo-kopułowa na planie krzyża greckiego wpisanego w czworobok, przykryta 5 kopułami, z ktrych środkowa jest wyższa i wsparta na masywnych filarach (kościł ŚŚ. Apostołw 536-546 w Konstantynopolu). Sanktuarium od części przeznaczonej dla wiernych oddzielano początkowo przegrodą ołtarzową, przekształconą pźniej w ikonostas, pośrodku ktrego zawsze zawieszano ikonę z przedstawieniem Deesis. Po obu stronach apsydy mieszczącej ołtarz znajdowały się 2 małe pomieszczenia (zwane pastoforiami), pełniące funkcje liturgiczne. Materiałem budowlanym była cegła.



Budowle sakralne pozbawione były dekoracji zewnętrznej, natomiast wnętrza bogato zdobiono rzeźbą architektoniczną i okładziną marmurową, a w części wyższej mozaikami i freskami. Bogata kolorystycznie dekoracja niweczyła materialność ściany, co w połączeniu z użyciem na szeroką skalę złota wywoływało w wiernych nastrj wzniosłej powagi.



Architektura Romańska XI-XII w. Architektura romańska operowała zrytmizowaną, wymierną przestrzenią dzięki zastosowaniu przęseł w budowlach stanowiących zespł geometrycznych brył wznoszonych z kamiennych ciosw. Najważniejszymi typami budowli były kościoły zakonne i pielgrzymkowe o geometrycznych, surowych formach, wieloczłonowe i zwarte.



W rzutach stosowano formy centralne (okrągłe i wieloboczne) oraz plan krzyża łacińskiego w typie poantycznej bazyliki z kryptą pod chrem, z jednym lub trzema portalami flankowanymi dwiema wieżami w części zachodniej, niekiedy też z parą wież na ramionach transeptu i wieżą na skrzyżowaniu naw. Sklepieni były beczkowe lub kolebkowe. W części wschodniej wznoszono 3, 5 lub 7 apsyd (typ benedyktyński) albo wieniec kaplic promienistych (kościoły pielgrzymkowe).



Pod koniec XI w. rozwinięto rżne systemy sklepienne tworzące grupy regionalne - sklepienia kolebkowe dominowały we Francji i w Hiszpanii, krzyżowo-żebrowe w Niemczech, kopułowe w południowo-zachodniej Francji, żebrowe we Włoszech. Oprcz sklepień i przęseł stosowanych w systemie wiązanym, do głwnych elementw romańskiego wnętrza należały filary, arkady, empory, biforia i triforia.



Architektura Gotycka (ok. 1140-1492). Wpływ gotyku najbardziej był widoczny we Florencji - wnętrze S. Maria Novella 1246, S. Maria del Fiore z 3-portalową fasadą typu francuskiego, ponadto kościł Santa Croce. Charakter zachodnioeuropejski otrzymała katedra mediolańska 1387 i fasada katedry w Orvieto.



W Niemczech miało miejsce duże zrżnicowanie środowisk, głwną rolę przypisuje się dominikanom, cystersom i zakonowi krzyżackiemu, zwłaszcza w zakresie architektury obronnej. Architektura zakonna wykształciła typ miejskiego kościoła farnego, a w budownictwie klasztornym redukcję planw i zwarte proporcje. Kraje Rzeszy przejęły osiągnięcia francuskie, czego najwspanialszymi efektami są katedry w Kolonii, Ratyzbonie, Naumburgu. Francuski system gotyckiej budowli centralnej zrealizowano w Trewirze. Osobne miejsce w architekturze gotyckiej miał nurt ceglany dominujący w płnocnej części Europy z wielobarwną dekoracją ceglaną i ażurowymi szczytami - katedra w Lubece 1261-1263, kościł św. Mikołaja w Stralsundzie.



W Polsce początki architektury gotyckiej wiążą się z działalnością budowlaną cystersw (Jędrzejw, Wąchock, Koprzywnica, Sulejw) tworzące grupę małopolską opartą na wzorach burgundzkich. Pełne zastosowanie systemu gotyckiego nastąpiło w cysterskich kościołach na Śląsku: Lubiąż, Trzebnica. Na południu w XIV w. łączono użycie cegły i kamienia dla elementw konstrukcyjnych oraz detalu, odrębność ta została zapoczątkowana budową katedry na Wawelu w 1320. Obok katedry w sylwecie średniowiecznego miasta zaznaczała się wieża ratuszowa, fortyfikacje z barbakanem (Carcassonne, Krakw), miejskie rezydencje rycerskie, sukiennice.



Podsumowując, wydaje się, iż wzorce postępowania wytyczone ludziom średniowiecza były tym właściwsze, im wyższa była pozycja człowieka. Także w porwnaniu do czasw dzisiejszych widać, że niegdysiejszy doskonały krl ma wiele wsplnego z idealnym władcą w naszych czasach, natomiast mieszkaniec średniowiecznego miasta niewiele ma cech wsplnych z dzisiejszymi mieszczanami. Dalej utrzymuje, iż średniowiecze nie jest tylko epoką przejściową, jest okresem bogatym w rozwj sztuki i kultury, a także wiary chrześcijańskiej tak podupadłej w dzisiejszych czasach.






Przykadowe prace

Sytuacja polityczna Polski za czasw panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego

Sytuacja polityczna Polski za czasw panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego Stanisław Poniatowski przyszedł na świat 17 stycznia 1732 r. jako syn pźniejszego kasztelana krakowskiego Stanisława i Konstancji z Czartoryskich. Dzięki wybitnej inteligencji, zdolnościom, podrżom na Z...

Biografia - Stanisław Barańczak

Biografia - Stanisław Barańczak Stanisław Barańczak jest poetą, literatem, teoretykiem literatury i tłumaczem. Co dla nas jest szczeglnie ważne to to, że jest on jednym z najbardziej znanych wywodzących się z Poznania twrcw. Urodził się w 1946 roku w rodzinie intel...

"Dem Elch eine Gasmaske Verkaufen"

"Dem Elch eine Gasmaske Verkaufen" Kennt ihr das Sprichwort" DEM ELCH EINE GASMASKE VERKAUFEN"?Das sagt man im Norden zu jemandem, der sehr tchtig ist,und ich mchte jetzt erzhlen, wie es zu diesen Sprichwort gekommen ist. Es gab einmal einen Verkufer, der war dafr bermmt,dass er allen alles verkaufen konnte. Er hatte schon eine...

Czy słusznie Jana Kochanowskiego nazwano "kochaniem wieku"?

Czy słusznie Jana Kochanowskiego nazwano "kochaniem wieku"? Jan Kochanowski pisał utwory rżnego typu należące do wielu gatunkw literackich: m.in.: fraszki, treny, pieśni, hymny. To właśnie on wprowadził w Polsce termin fraszka. Opowiadał w nich o rżnych sprawach lu...

Otrzymywanie CaOCl2, CHCl3 i jego oczyszczanie:

Otrzymywanie CaOCl2, CHCl3 i jego oczyszczanie: a) Wapno chlorowane CaOCl2 (wzr umowny) (Chlorek bielący) Otrzymywanie Do 100 g czystego Ca(OH)2 dodaje się 3,5 ml wody, dobrze miesza i przenosi do poziomo ułożonej, szerokiej rurki szklanej, tak aby była napełniona tylko do po&...

List motywacyjny

List motywacyjny Białystok, 2012-01-14 Joanna Świderska 15-157 Białystok ul. Szmaragdowa 3j tel. (085) 676-35-88 Pan Kazimierz Kowalski V-ce Prezes Kredyt Banku 15-600 Białymstok ul. Sienkiewicza 21 W odpowiedzi na ogłoszenie zamieszczone w Gazecie Wsp ...

Architektura renesansu

Architektura renesansu Architektura renesansu Renesans w architekturze stanowił odzwierciedlenie poglądw filozoficznych odrodzenia, poszukujących wzorcw w świecie antycznym. Renesans otworzył erę nowożytną w sztuce i trwał od schyłku średniowiecza do początkw ...

Okrzemki

Okrzemki Okrzemki (Bacillariophyceae, Diatomae), klasa jednokomrkowych organizmw samożywnych, występujących w środowisku wodnym na całym świecie. Znanych jest ok. 10 000 gatunkw. Wytwarzają charakterystyczne krzemionkowe skorupki o skomplikowanej budowie, składające się z wiec...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry