• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Dekadenc...

Nawigacja

Dekadenckie warianty mitologii antycznej, na podstawie wierszy Kazimierz Przerwy-Tetmajera: Prometeusz i Westalka do Apollina.



Dekadenckie warianty mitologii antycznej, na podstawie wierszy Kazimierz Przerwy-Tetmajera: Prometeusz i Westalka do Apollina.






Dekadentyzm był jednym z prądw w literaturze końca wieku XIX. Za prekursora dekadentyzmu uważa się francuskiego poetę Charlesa Baudelaire’a. Chociaż jego debiutancki tomik wierszy Kwiaty zła ukazał się w 1857r., to wiele znajdujących się w nim utworw stanowiło zapowiedź nadchodzących nowych prądw i nurtw poetyckich. Termin ten, jednak dotyczył nie tylko literatury, lecz także (jak napisał Kazimierz Wyka w Młodej Polsce) określonego stanu kultury i psychologii społeczeństwa. Schyłek wieku skłaniał do pesymizmu, do przekonania o nieuchronnej klęsce, katastrofie, spowodowanej rozwojem cywilizacji, dlatego pojawiły się nastroje apatii, zniechęcenia, poczucia zagrożenia i kryzysu kultury (Wszystko już było – pisał Nietsche). Artur Grski, autor jednego z młodopolskich manifestw literackich, przez wyraz dekadencja ( z franc. Decadense – schyłek, upadek) rozumie pewien nastrj moralny, niewiarę w dalszy rozwj, w ewolucję cywilizacyjną, pełen rezygnacji, rozczarowania. U źrdeł tej postawy leżą zarwno wewnętrzne sprzeczności pozytywizmu, jak i oddziaływanie rżnorodnych dieł literackich i filozoficznych, filozoficznych tym ukazanie się w 1887r. Wyboru pism Jakuba Leopardiego, traktat filozoficzny Edwarda von Hartmanna U źrdeł pesymizmu, najistotniejsze było jednak oddziaływanie skrajnie pesymistycznej filozofii Artura Schopenhauera, ktry w swoim głwnym dziele Świat jako wola i przedstawienie określił życie ludzkie, jako nieustanną oscylację między cierpieniem a nudą, przy czym im bardziej człowiek oddala się od jednego bieguna, tym bliższy jest drugiemu. Następnym źrdłem pesymizmu końca wieku XIX, ktrego nastroje wchłonął i spotęgował dekadentyzm, jest kontrast pomiędzy uniformizującą cywilizacją przemysłowo-mieszczańską a dążącą do swobodnego rozwoju jednostką ludzką. Indywidualista z trudem broni swojej odrębności, nie potrafi się dostosować do reguł rządzących społeczeństwem mieszczańskim. Artysta-dekadent na każdym kroku manifestuje swoją inność czy to przez specyficzny styl ubierania się, sięganie do określonych źrdeł literackich i estetyk, czy przez przynależność do cyganerii. Dodatkowym bodźcem do pesymizmu na gruncie polskim była sytuacja polityczna kraju nieistniejącego formalnie na mapie świata, brak nadziei na odzyskanie niepodległości. Przejawy postawy dekadenckiej dostrzegamy w twrczości wszystkich poetw Młodej Polski, ale najwyraźniej zaznaczyły się one w utworach Kazimierza Przerwy-Tetmajera, ktrego Julian Krzyżanowski określił jako ojca dekadentw polskich. I nie bez przyczyny, ponieważ grujące stanowisko Tetmajera na tym polega, że znużenie rwieśnikw wynajduje on i wypowiada przede wszystkim w wiecznych typach przeżyć: stosunek do przyrody, miłość, pytania o sens własnego życia.

Kazimierz Przerwa-Tetmajer urodził się 12 lutego 1865 roku w Ludźmierzu, na Podhalu. Jego ojciec Adolf Tetmajer był uczestnikiem powstania listopadowego, przebywając na emigracji miał okazje poznać Juliusza Słowackiego, Adama Mickiewicza, przyjaźnił się z Sewerynem Goszczyńskim. Istniała w rodzinie Tetmajerw pewna tradycja literacka: stryj Kazimierza-Jzef Tetmajer, był autorem zbiorku Poezje liryczne, w ktrym znalazła się m.in. Pieśń wojskowa, będąca jedną z najpopularniejszych pieśni patriotycznych XIX wieku. Poeta otrzymał staranne wykształcenie, po ukończeniu gimnazjum klasycznego w Krakowie rozpoczął studia na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego, zaliczył wszystkie egzaminy, lecz nigdy nie zdecydował się na napisanie pracy doktorskiej

Początki jego twrczości literackiej to lata studiw. W 1886 roku zadebiutował, wzorowanym na Anhellim Juliusza Słowackiego, poematem Illa, rok pźniej wydał Alegorię. Jednakże jego prawdziwy debiut ma miejsce w roku 1891, kiedy wydał (własnym nakładem) pierwszy tomik Poezji. Tomik ten nie wzbudził zainteresowania krytyki ani nie odnisł sukcesu wydawniczego. Dopiero seria II Poezji, wydana w 1894 r. stanowiła punkt zwrotny w karierze poety, ktry uznany został przez krytykę za czołowego przedstawiciela swojego pokolenia. Serie I-III Poezji, ktre pesymizm ukazywały jako podstawową cechę kultury u schyłku w. XIX i ktre rwnocześnie zdobyły Tetmajerowi stanowisko czołowego poety miały charakter prekursorski, utrwaliły bowiem nową sztukę . Utwory, ktre znalazły się w serii II np.: Hymn do Nirwany, Koniec wieku XIX, Dziś, Credo wskazują na istotę młodopolskiego przeżycia pokoleniowego, dekadencką utratę wiary i ideałw, niewiarę w postęp, dobro, w sens ludzkiego działania, rozpacz i przerażenie człowieka schyłku wieku, niecierpliwą krytykę istniejącego stanu rzeczy. Tadeusz Boy-Żeleński, kuzyn Tetmajera, we wspomnieniach wspomnieniach poecie pisze: druga seria Poezji zyskała mu sukces dający się porwnać, mimo rżnicy obiektw, chyba z sukcesem Trylogii Sienkiewicza. Jego wiersze, preludia, hymny, szepty i krzyki miłosne były na ustach wszystkich.

Z pierwszej serii Poezji pochodzi wiersz Westalka do Apollina, z drugiej natomiast Prometeusz, w ktrych to utworach poeta dokonuje reinterpretacji mitw antycznych. Tym sposobem włączył swoją twrczość do bogatej, kontynuowanej przez twrcw epok: oświecenia, romantyzmu i pozytywizmu, tradycji sięgania do źrdeł kultury europejskiej. Romantyzm szukał w micie prawdy, jądra bytu, jednoczył w micie filozofię, poezję i religię. Pozytywizm nie fascynował się mitem, odrzucał go w sposb programowy. Zmianę przynosi epoka modernizmu, ktra nie tylko przywołuje stare mity, ktremu to przywołaniu towarzyszy zmiana znaczenia, ale tworzy tez własne mity socjopolityczne, głwnie pod wpływem nowej filozofii. Mity greckie i rzymskie oraz hebrajskie ukształtowały śrdziemnomorską i judeochrześcijańską tożsamość kultury i literatury europejskiej, odwołania do nich są znakiem przynależności do tej kultury. Stanisław Stabryła badając nawiązania do antyku w literaturze Polski Ludowej powiedział: Antyk, podobnie jak Biblia, stanowi wsplną ojczyznę kultury europejskiej – stąd wszystko lub prawie wszystko, co wywodzi się z tych dwch wielkich źrdeł, posiada charakter uniwersalny, nie wymaga komentarza czy eksplikacji. Odwołania antyczne w poezji, niezależnie od tego, jaką przybierają formę, są w naszym kręgu kulturowym użytkowaniem dobra wsplnego. Szczeglnie dużą liczbę odwołań antycznych odnajdziemy w serii trzeciej Poezji Tetmajera, w ktrej zawarł wrażenia i wspomnienia wyniesione ze zwiedzania muzew europejskich i oglądania cudw architektury i przyrody włoskiej. Udowodnił tym tomem, że potrafi poprzez motywy antyczne wyrażać sprawy żywe i aktualne. Były to wiersze nawiązujące do parnasizmu francuskiego, do ktrej to propozycji artystycznej, jako neoromantyk, poeta miał słabość rwną siłą, jednak, ujawniały się u niego fascynacje antycznymi herosami, wywiedzioną z pism Fryderyka Nietzschego wizją Grecji mrocznej, heroicznej i dynamicznej – czemu dal wyraz w utworze Prometeusz.

Antyczne podania przedstawiały Prometeusza – jednego z tytanw, jako stworzyciela i dobroczyńcę ludzkości, ktry ulepiwszy człowieka z gliny pomieszanej ze łzami i obdarowawszy go duszą z niebieskiego ognia, ukradł dla ludzi ogień, by w ludzkich siedzibach zapłonęły ogniska, dające im światło i płoszące drapieżne zwierzęta. Kolejny raz przysłużył się ludzkości, gdy skłonił podstępem Zeusa, do wybrania gorszych jakościowo części zwierząt na ofiarę dla bstw. Zemsta boga była okrutna, Prometeusz został przykuty do skał Kaukazu, gdzie każdego dnia na nowo karmił orła swoją wciąż odrastającą wątrobą. Otoczony pustką, pozbawiony możliwości kontaktu z jakąkolwiek przyjazną istotą. Palony gorącymi promieniami słońca, pozbawiony ruchu i wytchnienia trwał Prometeusz, niby wieczny wartownik, dla ktrego zawsze za pźno przychodzi noc w płaszczu gwiaździstym i za pźno zorza poranku roztapia się w ciepłocie dnia. Jego prżne jęki spadały w przepaść gr jak martwe kamienie. Pomimo cierpienia tytan miał świadomość, że to, co uczynił było dobre. Dał ludziom sztukę, nauczył ich rzemiosł, dał im naukę o liczbach i objawił kunszt pisma, pokazał im sztukę przewidywania przyszłości. Zanim im się objawił byli jak ślepcy w mroku, jak dzieci we mgle, nie wiedzieli nic o świecie ich otaczającym. W tym micie antycznym poświęcenie się Prometeusza, jego dobrowolne cierpienie ma sens, cierpi przez swą miłość dla ludzi, jest to jedna z najpiękniejszych, najwznioślejszych postaci mitologii greckiej.

Utwr Tetmajera przedstawia pesymistyczno-dekadencką wersję tego mitu. Ukazuje się nam bg, ktry przykuty do skał doświadcza uczucia beznadziejnej rozpaczy, ktra spowodowana jest nie tylko jego położeniem, ale potęgują tę rozpacz płynące z daleka ludzkie jęki:

…Gdzież nie ma nieszczęścia i męki?

Kędyż nie dostąpiło zło? Z jakiejże strony

Nie wdziera się w niebo głos blu szalony?

Jest to oczywiste nawiązanie do filozofii Schopenhauera, ktry napisał, że właściwością rzeczy świata tego, mianowicie świata ludzkiego, jest nie tyle niedoskonałość, jak to często twierdzono, lecz spaczenie – moralne, intelektualne, fizyczne, spaczenie pod każdym względem . Zło świata wynika z jego istoty, jest wieczne, tak samo jak wieczny jest świat. Tetmajerowskiego tytana dochodzą ludzkie głosy pełne blu, ponieważ życie człowieka zdominowana jest przez cierpienie, przez lęk przed utratą życia, do ktrego dochodzi jeszcze lęk metafizyczny, obawa przed tym, co przyszłe i nieuchronne. Każdy człowiek żyjąc w świecie, w ktrym żaden byt nie jest wieczny, lecz podlega unicestwieniu, dzięki refleksji i wyobraźni każdego dnia swojego życia obcuje ze śmiercią. Odpowiedzią na dręczące człowieka lęki są religie i filozofie, ale i w nich, zdaniem Schopenhauera, nie można znaleźć pełnego ukojenia. Ale nie tylko ten bl cierpi ludzkość, ktrej istnienie okupił Prometeusz tak wielką męką. Jak pisze ten filozof: pierwszym wrodzonym błędem człowieka jest to, że wierzymy, że żyjemy po to, by być szczęśliwymi . W istocie, najbliższym i bezpośrednim celem egzystencji jest cierpienie, cierpienie spowodowane niemożliwym do zaspokojenia popędem. Człowiek nie może w życiu zaznać szczęścia, bo wciąż ma uczucie niedosytu, niespełnienia.

Jak tygrys, co ukryty w nadwodnej komyszy

Czyhając na gazelę, krwią i mordem dyszy:

Tak nieszczęście na ludzi czyha niestrudzenie

Wiecznie wszędzie…

Nieszczęścia rzeczywiste, zwiększone przez ładunek metafizyczny, przytłaczają ludzkość swoim ciężarem, uderzają w człowieka, gdy ten najmniej się ich spodziewa. Nie ma możliwości, by się przed nimi uchronić. Artur Schopenhauer uznawany jest za patrona dekadentyzmu. Jego poglądy były K. Tetmajerowi szczeglnie bliskie. Odnajdujemy jednakże, w jego utworze rwnież echa twrczości innego-Edwarda Hartmanna, ktry jedyne sensowne rozwiązanie problemw egzystencjalnych widział w unicestwieniu ludzkości. Podobnie Prometeusz - opanowany gniewem wobec potężnej przemocy zła, wobec nieszczęścia władającego wszystkim, wobec przeznaczenia, chciałby zniszczyć ziemię, pogrzebać ją na wieki:

Ze wszystkich szczęść najwyższe rzuciłbym ludzkości,

Nicestwiąc ją i grzebiąc na wieki w nicości!

Maria Podraza-Kwiatkowska zwrciła uwagę, że utwr ten, pomimo swej pesymistyczno-dekadenckiej wymowy, nie ma charakteru biernego i zrezygnowanego. Wręcz przeciwnie: zło panujące w świecie obudziło w Prometeuszu skłonności niszczycielskie, nie może zniszczyć zła, więc chce zniszczyć świat, ktrego to zło jest istotą. Teraz jego pomocą dla ludzkości byłoby jej unicestwienie. Wiersz ten pełen jest cierpienia, buntu, ekspresjonistycznego krzyku Biada! Biada!. Uczucia są tu wyjątkowo intensywne. Ekspresjonizm młodopolski charakteryzuje w liryce właśnie spotęgowana intensywność wyrazu. Artur Janik charakteryzując Tetmajera utożsamia pragnienia poety z pragnieniami Prometeusza, boli go każdy atom ciała i ducha. Krytyce nie podobał się skrajny pesymizm Tetmajera i utrata wszelkiej wiary. Oskarżano go, że stwarza jedynie pozory głębokiego pesymizmu. Jednak biorąc pod uwagę stan jego zdrowia fizycznego i psychicznego, nerwicę serca, kompleks niższości i rozwijającą się manię prześladowczą oraz biorąc pod uwagę dalsze jego losy, m.in. pźniejszą niemoc twrczą, pesymizm poety wydaje się być uzasadniony.

Duży wpływ na polska poezję miał pogląd F. Nietschego, że rozwj sztuki opiera się na walce przeciwieństw między pierwiastkiem dionizyjskim a apolińskim. Co prawda kult antyku i częste nawiązania do estetyki parnasizmu nie są obce poezji K. Tetmajera, jednakże z pełną siłą ujawniają się w III serii jego Poezji. Tymczasem w utworze pt. Westalka do Apollina, pochodzącym z serii drugiej, poeta przedstawił krytykę tendencji parnasowskich.

Parnasizm, był to kierunek w poezji francuskiej, podejmującej hasło sztuki dla sztuki. Nazwa pochodzi od tytułu, wydanej w 1866r., antologii Le parnasie contemporain. Głwnymi przedstawicielami tego kierunku byli m.in.t. Gautier, Ch.R. Leconte de Lisie i J.M. de Heredia, opowiadali się oni za poezją zobiektywizowaną, operującą opisem, doskonałą formalnie, czerpiącą motywy z antyku i kultur egzotycznych. Ten nurt poezji młodopolskiej był jednym z dwu estetyzmw w pokoleniu, opowiadał się za nim Miriam, ktry walczył o kryteria artystyczne w ocenie poezji. Parnasizm (jak pisze K.Wyka) nie odpowiadał potrzebom młodych. Nie szukali oni biernej kontemplacji ideału piękna, zbyt wiele kładli nadziei i serca w literaturę, aby wystarczyć im mogło takie stanowisko. Wymagania tego pokolenia są silniejsze, pragnęli, by sztuka niosła za sobą ładunek emocjonalny.

Przybyszewski – przedstawiciel drugiego estetyzmu pokolenia modernistw, powiedział, że sztuka jest najwyższą religią, a artysta jej kapłanem. Dlatego też, Westalka – uosobienie artysty, modląc się do Apollina – uosobienia parnasistowskiej estetyki, doznaje rozczarowania, nie znajduje bowiem w Apollonie niczego oprcz piękna formalnego. Tymczasem dla modernistw, sztuka to nie jedynie parnasistowska walka o formę, ale, jak pisze Przybyszewski sztuka jest odtworzeniem tego, co jest wiecznem, nie zależnem od wszelkich zmian lub przypadkowości, nie zawisłem ani od czasu, ani od przestrzeni, a więc odtworzeniem istotności t.j. duszy. I to duszy, czy się we wszechświecie, czy w ludzkości, w pojedynczym indywiduum przejawia. Sztuka jest odtworzeniem życia we wszystkich jego przejawach, niezależnie od tego, czy są dobre lub złe, brzydkie lub piękne…

Liryk Westalka do Apollina można rwnież zinterpretować jako konflikt dwch miłości: lubieżnej i okrutnej, uosabianej w wierszu przez Apollina i drugiej eterycznie czystej miłości Westalki. Westalka – dziewica modli się o przyjście do niej patrona muzyki i poezji, pana słońca, najpiękniejszego z bogw – Apollina. Oczekiwała miłości czystej, idealnej, jednak, podobnie jak w wierszu Prometeusz, rwnież i tu, Tetmajer dokonał reinterpretacji mitu na modłę pesymistyczną. Podobnie jak w tamtym utworze, u źrdeł tego pesymizmu odnajdujemy filozofię Schopenhauera, ktry, pisząc o miłości, przedstawił ją tylko, jako dzieło instynktu, ktry zapewniając istnienie gatunku, stawia człowieka w sytuacji najdzikszego zwierzęcia .

Dziś, nie wielbię cię, nie czczę, nie wierzę,

Rzucam święty twej kapłanki prg,

Bom poznała w tobie ludzkie zwierzę,

A myślałam, żeś wielki, żeś bg !

Akt miłosny w ujęciu schopenhauerowskim byłby zatem jedynie, zmierzającym do podtrzymania gatunku, wyrazem woli życia, ślepo działającego popędu płciowego. Miłość, w tym ujęciu, byłaby źrdłem cierpienia, ponieważ o ile dla ciała akt miłosny jest rozkoszą, to dla sfery duchowej jest upadkiem. Miłość, tak potężnie absorbująca człowieka, powiększa tragedię ludzkiej egzystencji, wywiera na niego zgubny wpływ, nie daje możliwości osiągnięcia jedności z drugim człowiekiem. Stąd nieunikniona samotność człowieka. Człowiek jest wielkim samotnikiem, nawet wtedy, gdy dusza jego pobudza duszę tłumu, a tłum wyciąga doń ręce i wznosi oczy, nawet wtedy, gdy w uścisku z kobietą łączy ciało i duszę i gdy oboje pragną się przeniknąć.

Zarwno Prometeusz, jak i Westalka do Apollina zostały wydane w ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku, kiedy nastroje dekadenckie eksponujące pesymizm, były szczeglnie silne. Nie dziwi więc ich głęboko pesymistyczna wymowa związana z załamaniem się wiary w ideały, desakralizację wartości uznawanych dotąd za święte.







Bibliografia:

1.Charakterystyki literackie pisarzw polskich. Oprac. M.Janik, Złoczw 1904.

2.Kwiatkowska Maria Podraza-: Literatura Młodej Polski, Warszawa 1992.

3.Parandowski Jan: Mitologia, Warszawa 1979.

4.Schopenhauer Artur: Pesymizm [w:] J.Garewicz, Schopenhauer, Warszawa 1988.

5.Stabryła Stanisław: Hellada i Roma w Polsce Ludowej,Krakw 1983.

6.Tetmajer Kazimierz Przerwa-: Poezje, Warszawa

7.Tetmajer Kazimierz Przerwa-: Poezje wybrane, Wrocław 1968.

8.Tetmajer Kazimierz Przerwa-: Wybr poezji, Wrocław 1968.

9.Tuczyński Jan: Schopenhauer a Młoda Polska, Gdańsk 1968.

10.Wyka Kazimierz: Młoda Polska, Krakw 1987.

11.Żeleński Tadeusz Boy-: Kazimierz Przerwa-Tetmajer [w:] Miałem kiedyś przyjacił…, Krakw 1972.






Przykadowe prace

Recenzja przedstawienia pt. "Wicek Warszawiak" na 4

Recenzja przedstawienia pt. "Wicek Warszawiak" na 4 W dniu ............ br. nasza klasa wybrała sie do Teatru im. H. Ch. Andersena w Lublinie na przedstawienie pt. "Wicek Warszawiak" W przedstawieniu pokazana jest wzruszająca historia przyjaźni i miłości między ludźmi w cza...

Interpretacja obrazu M. Chagalla (recenzja )

Interpretacja obrazu M. Chagalla (recenzja ) Na dźwięk słowa: Raj jedni przywołują w pamięci widok przepięknej krainy mlekiem i miodem płynącej, natomiast innym to słowo kojarzy się głwnie z grzechem pierwszych ludzi, a ja mam przed oczami obraz Marca Chagalla...

Znaczenie okresu Napoleońskiego dla Europy i Polakw

Znaczenie okresu Napoleońskiego dla Europy i Polakw W Europie XVIII w. Kończył się pod znakiem wojen. Przeciwko zmianą społecznym i politycznym w rewolucyjnej Francji, gdzie w 1789 roku obalono absolutaryzm krlewski, wystąpiły Austria , Prusy oraz wiele mniejszych państw. Zawią...

Przebieg postępowania administracyjnego

Przebieg postępowania administracyjnego W całym post. można wyrżnić 3 fazy: 1) wszczęcie post. adm., 2) post. dowodowe (wyjaśniające), 3) zakończenie post. POSTĘPOWANIE WYJAŚNIAJĄCE może być prowadzone na rozprawie lub poza rozp...

Wartości.

Wartości. Do F. - WARTOŚCI... Tak jak w podstawowym wykresie funkcji kwadratowej, jak w podstawowym szkicu paraboli, w życiu ludzkim możemy określić wartości dodatnie i ujemne, swoje przeciwieństwa, wartości dobra i zła, piękna i brzydoty. Każda z wartości...

Czym jest miłość?

Czym jest miłość? Czym jest miłość? Od niepamiętnych czasw zastanawiają się nad tym najwięksi myśliciele i filozofowie. Miłość - sens życia każdego człowieka bez względu na jego wiek, pochodzenie czy pozycję społe...

Sytuacja gospodarcza państw pokonanych po I wojnie światowej.

Sytuacja gospodarcza państw pokonanych po I wojnie światowej. Wielka wojna jaka przetoczyla się przez Europę w latach 1914-18 doprowadziła do ruiny wiele krajw europejskich.. Sytuacja gospodarcza państw pokonanych tj. Niemiec, Autro-Węgier, a także Bułgarii i Turcji była fatalna...

Analiza rentowności przedsiębiorstwa na przykładzie

Analiza rentowności przedsiębiorstwa na przykładzie WPROWADZENIE Funkcjonowanie przedsiębiorstw w gospodarce rynkowej narażone jest na działanie rżnych mechanizmw rynkowych i ciągłe zmiany, co sprawia, że menedżerowie zmuszeni są zwracać uwagę na ro...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry