• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuy: Doktryny ...

Nawigacja

Doktryny społeczno-etyczne starożytności



Doktryny społeczno-etyczne starożytności




Oddzielenie sfery sacrum i profanum



Przesłanki do wykrystalizowania się racjonalnej refleksji nad sprawami ludzkimi, refleksji niezależnej od myślenia sakralnego narodziły się wraz z powstaniem starożytnych greckich demokracji w stosunkowo niewielkich, specyficznych ciałach politycznych: miastach-państwach (gr. polis).



W pewnym sensie sama struktura polis wymusiła oderwanie się sfery świeckiej (profanum) od sfery sakralnej (sacrum). Organizacja życia społecznego w polis ukształtowała się w opozycji zarwno wobec typu krlestwa charakterystycznego dla wschodnich cywilizacji rzecznych (Egipt, Mezopotamia) jak i w opozycji do plemiennej organizacji społeczeństwa.



Tłem historycznym dla powstania polis jest kryzys władzy , ktry wystąpił na terenach przyszłej Hellady po najeździe ostatniej fali plemion greckich – uzbrojonych w żelazo Dorw. Inwazja ta doprowadziła do ostatecznego upadku istniejących na Krecie i Peloponezie krlestw przypominających państwa orientalne i zastąpienia ich przez wsplnoty plemienne (oparte na organizacji rodowej). Kryzys władzy wyraził się zaś w powstaniu wielu rwnoległych i konkurujących ze sobą ośrodkw politycznych. Wykluczył więc kumulację władzy w jednych rękach i w konsekwencji hierarchię – formę ładu społecznego charakterystyczną dla cywilizacji rzecznych .



Jednakże wsplnoty plemienne posiadają cechy charakterystyczne dla społeczeństw sakralnych: trojaką izolację (społeczną, sąsiedzka i umysłową) związaną nieodłącznie ze skostnieniem kultury w kręgu tradycji, silnymi mechanizmami kontroli społecznej i irracjonalizmem. Dopiero kryzys agrarny epoki archaicznej doprowadził do przełamania tej izolacji, zaostrzenia się rżnic ekonomicznych, walk o ziemię i władzę oraz fali kolonizacyjnej.



Rżnicowanie się podmiotw siły przyniosło zupełnie nowe zagadnienie dotyczące problematyki ładu społecznego: jak z nieuchronnej rywalizacji można wytworzyć ład. Ład, ktry byłby wynikiem rwnowagi sprzeciwiających się sobie w sposb nieuchronny elementw (jednostek, rodw, wsplnot). Zagadnienia tego nie można już było rozwiązać przez odwołanie się do religijnie usankcjonowanej władzy najwyższej, bo taka została zniszczona. Narzucało się ono jako zagadnienie organizacyjne a nie religijne.



Prby świadomego, racjonalnego kształtowania ładu społecznego, wskazujące na pojawienie się nowego sposobu myślenia można odnaleźć np. w Atenach, gdzie działalność reformatorska rozwinęli Solon, Pizystrat czy Klejstenes . Ich wysiłki zmierzały do wyparcia i zastąpienia naturalnych więzi pokrewieństwa w organizacji wsplnoty, więzią sztuczną , formalną czyli prawem. Przykładem tego mogą być następujące ich posunięcia: przed Solonem o możliwości kandydowania na urzędy decydowały urodzenie i bogactwo, po Solonie zaś – tylko bogactwo; Klejstenes na przykład ustanowił nowy podział ludności Aten na jednostki administracyjne w oparciu o miejsce zamieszkania, lekceważąc przynależność ludzi do określonych grup plemiennych.



Reformy przywołanych ateńskich prawodawcw były wynikiem przemian społecznych, ktre – poprzez niszczenie struktur plemiennych – prowadziły do wytworzenia starożytnej formy demokracji, wyłonienia się społeczeństwa obywatelskiego, społeczności złożonej z samodzielnych jednostek, między ktrymi stosunki reguluje nie zwyczaj czy tradycja ale prawo.



Idealny model sytuacji jednostki w niewielkiej liczebnie demokratycznej polis przedstawia się następująco: każdy obywatel posiada uprawnienia i możliwość decydowania o działaniach wsplnoty. Losy i ład polis mniej lub bardziej zależą od jego przemyślanej decyzji. Jest więc każda jednostka zarwno rządzonym jak i rządzącym. Aby mogło dojść do realizacji decyzji podjętej przez jednostkę, wspłobywatele muszą zostać do słuszności tej decyzji przekonani. Nic dziwnego, że w tego typu strukturze działania politycznego pojawiają się techniki i procedury jawnego i publicznego uzasadniania decyzji, a zatem i techniki poszukiwania oglnych racji dla tych decyzji.



Uzasadnianie decyzji wymaga uświadomienia sobie oglniejszych problemw: przecież odpowiedź na pytanie co jest ważniejsze: dobro rodziny, czy dobro państwa/ zależy od odpowiedzi na pytanie co jest w ogle dla człowieka najważniejsze? Pojawia się więc potrzeba refleksji nad kwestiami: Jakimi zasadami kierować się w życiu/ , Jaki jest sens życia ludzkiego?



Na tak sformułowane pytania grecki politeizm nie potrafił dać poszczeglnym ludziom odpowiedzi.



1.1. Myślenie sakralne w poematach Homera

Elementy myślenia sakralnego odnaleźć można w wizji spraw ludzkich zawartych w greckich poematach epickich przypisywanych Homerowi, jak i w podaniach związanych z opisywanymi w tych poematach wydarzeniami.



Dwie istotne cechy myślenia sakralnego przesądzały o jego nieprzydatności w znalezieniu odpowiedzi na pytania rodzące się wśrd ludzi starożytnej sakralności.



Po pierwsze: w obrębie myślenia sakralnego porządek spraw ludzkich, porządek społeczny, polityczny czy nawet tok wypadkw historycznych nierozerwalnie spleciony jest z oglnie religijnie usankcjonowanym ładem rzeczywistości. Obyczaje, tabu, prawa społeczności oraz prawidłowości przyrody (przemiany pr roku, ruchy ciał niebieskich) doświadczane są jako nieuchronne nakazy bstwa. Społeczeństwo, ludzkie czyny i przyroda są jakby przemieszane. Egipski faraon jednocześnie był władcą stojącym na szczycie hierarchii społecznej, jak i bogiem.



W religii olimpijskiej ową jedność ładu ludzkiego i przyrodniczego wyrażała koncepcja przeznaczenia.

Po drugie: w myśleniu sakralnym nie da się uchwycić wymiaru podmiotowości, autonomiczności jednostki ludzkiej. Bohaterowie Homera nie posiadają w zasadzie osobowości – ich czyny zdają się wypływać z przecięcia się rżnorakich zewnętrznych wpływw. O ile taki sposb ujęcia losu jednostki może wyrażać prawdę społeczeństwa sakralnego, to w zmienionych warunkach przestaje już być trafną diagnozą jej kondycji.



Losami świata rządzi fatum. Przeznaczenie w archaicznym greckim rozumieniu uosabiały tajemnicze i potężne boginie – Mojry. Symbolizowały one wewnętrzną wobec świata i nieodpartą konieczność ziszczającą się poprzez czyny zarwno bogw jak i ludzi. Choć wydaje się możliwy bunt przeciw przeznaczeniu i człowiek pozornie jest w stanie dokonać czynu niezgodnego z planami Mojry – więc zdawałoby się, że w taki negatywny sposb wyraża swoją wolność. Jednak taki buntowniczy czyn jest wyrazem pychy (hybris) i uruchamia konieczny, kosmiczny mechanizm odwetu ze strony bogw, winowajca ponosi karę, tak że w ostatecznym rozrachunku żaden czyn niezgodny z Przeznaczeniem nie pozostaje bez wyrwnujących go następstw.

Przeznaczenie triumfuje zawsze.



Zatem nawet jeśli człowiek jakimś sposobem pozna czekającą go przyszłość i będzie starał się uniknąć przeznaczenia, okaże się to bezskuteczne, gdyż wszelkie jego wysiłki, aby tego dokonać doprowadzą go i tak do rezultatu zgodnego z przeznaczeniem. Tak np. matka Parysa miała przed jego urodzeniem proroczy sen, że jej dziecko stanie się przyczyną zguby Troi. Aby tego uniknąć rodzice porzucili Parysa w grach, gdzie znaleźli go i wychowali pasterze. Na skutek tego splotu wypadkw krlewski syn pasąc trzody w grach miał możliwość spotkania trzech bogiń: Hery, Ateny i Afrodyty, pomiędzy ktrymi rozstrzygnął spr o piękność, doprowadzając zresztą (jak to zwykle bywa) do zaognienia się stosunkw między boginiami. Zaś nagroda, ktrą otrzymał od Afrodyty, przyniosła Troi zgubę. Jak wiadomo, nagrodą była crka Zeusa i Ledy – piękna Helena. Aby prezent od bogini odebrać, musiał Parys wykraść Helenę prawowitemu mężowi, naruszając w ten sposb prawo gościnności i doprowadzając do wojny.



Tego typu mitologiczne konstrukcje obrazujące funkcjonowanie fatum stanowiły także przedmiot licznych greckich tragedii (przypadek Edypa).



Konflikty między bogami rzutują na sprawy ludzkie. Przeznaczenie – Mojrę można pojąć jako oglne prawo przesądzające o sprawach podstawowych, jako prawo zakreślające zarys nieprzekraczalnych granic teatru działań bogw i ludzi. Ale nie znaczy to, że, o ile człowiek nie buntuje się przeciwko Przeznaczeniu , może swobodnie kierować się swoją wolą. Mojra (los) ziszcza się przecież poprzez czyny bogw i ludzi. Bogowie zaś są od ludzi o wiele potężniejsi i ostatecznie w splocie wydarzeń właśnie boskie działania, decyzje, konflikty przesądzają o szczegłach losu człowieka. Choć rezultat wojny trojańskiej zdeterminowany był przez przeznaczenie , to jej konkretny przebieg wyznaczały z kolei awantury i starcia na Olimpie. W wyniku tego wypadki rozgrywające się pod murami Troi w dużej mierze niezależne były od tego, jak zachowają się toczący wojnę poszczeglni ludzie.



Bogowie olimpijscy mieli zwyczaj ingerować w zmagania ludzkie zmieniając lot strzał, łagodząc ciosy oręża czy przenosząc swoich ulubieńcw w bezpieczne miejsca. Czysto ludzkie cech woli człowieka, jak męstwo czy rozwaga mogą być przez bogw zarwno wspomożone jak i sparaliżowane. Bg może stanąć po stronie człowieka, ale może też zesłać na niego strach czy zaślepienie, jak np. w przypadku Ajasa, ktry w szale zesłanym przez bogw podjął hańbiącą walkę ze stadem baranw sądząc, że to ludzie.





2. Epikureizm

Jeśli w obliczu praktyki życiowej niemożliwe jest do utrzymania przekonanie ukryte w myśleniu sakralnym, że sens życia człowieka wyczerpuje się w dokładnym odegraniu roli, ktrą bogowie już wcześniej napisali dla każdego, to może należałoby szukać tego sensu w osiągnięciu najlepszego stanu tu i teraz, w naszym doczesnym życiu, czyli w osiągnięciu dobra, ktre leży w nas samych, jednym słowem: szczęściu?



Takie było stanowisko m. In. Epikura (341 – 270 p.n.e.). Według niego filozofia winna postawić sobie konkretne zadanie: ma ona pomc człowiekowi w osiągnięciu szczęścia. Bo człowiek bynajmniej szczęśliwy nie jest. Życie jednostki w obrębie społeczeństwa sakralnego (plemiennego) jest wyznaczone do końca przez drobiazgowe przepisy, nie musi ona dokonywać wyborw, ani zastanawiać się nad przyszłością, gdyż ta jest w rękach bogw. Jednakże gdy człowiek uświadomi sobie swoją wolność i odpowiedzialność – zaczyna się bać. Celem filozofii epikurejskiej było uwolnienie człowieka od lęku. A człowiek boi się: bogw, śmierci, cierpienia oraz strat materialnych i duchowych.



Przezwyciężenie strachu przed bogami. Strach przed bogami, to jedna z najważniejszych przeszkd w osiągnięciu szczęścia. Ale jest to strach nieuzasadniony. Wskazuje na to natura świata. Tutaj Epikur zaadoptował teorię Demokryta. Przyroda składa się z atomw, niepodzielnych materialnych cząstek oraz ich złożeń. Wszystkie własności świata wynikają z własności atomw albo z charakteru ich ruchu. Zatem wszystko, co się w świecie dzieje, można wytłumaczyć przyczynowo i mechanicznie. Hipoteza o wpływie bogw na losy świata jest hipoteza zbędną.



Epikur nie był ateista, twierdził, że bogowie istnieją, ale będąc istotami doskonałymi i szczęśliwymi o świat się nie troszczą, gdyż wysiłek sterowania światem musiałby zakłcać ich szczęśliwe bytowanie. Sądził Epikur, że bluźnierstwem byłoby utrzymywać, że istotom wolnym, doskonałym i szczęśliwym może zależeć na osądzie ludzkim: niedorzecznością jest np. przypuszczenie, żeby trzy boginie rozebrały się przed pasterzem, aby ten oszacował ich wdzięki, niedorzecznością jest zakładać, że bogowie są na tyle małostkowi, aby mieszać się w ziemskie walki jakichś plemion. Bogowie nie maja powodu ingerować w sprawy ludzi. Takie właśnie rozumowanie, zdaniem Epikura, ma uwolnić ludzi od lęku przed bogami.

Przezwyciężenie strachu przed śmiercią. Ludzie boją się śmierci, bo nie wiedzą, co ich czeka po niej. Grecy wierzyli, że dusza ludzka po śmierci kontynuuje istnienie, ale ten sposb istnienia nie jest godny pożądania. Duchom zmarłych brak było jakiegoś wyraźnego teatru działań – duchy tylko się snuły.. Ich życie było tylko cieniem życia, jakimś nietoperzowym zlotem , jak mwił Homer. Odys, zstąpiwszy podczas swojej wędrwki do Hadesu, spotyka duszę Achillesa, ktra składa mu znamienne wyznanie, że wolałaby raczej żyć na ziemi jako czyjś najemnik, u człowieka, ktry nie posiada ziemi, niż mieć władzę wśrd wszystkich tych zmarłych, ktrzy opuścili ziemię (Odyseja XI).



Epikur strach przed śmiercią starał się usunąć prostym rozumowaniem: największe zło, śmierć nie dotyka nas ani trochę, gdyż pki jesteśmy, nie ma śmierci, a odkąd jest śmierć, nie ma nas . Śmierć jest końcem odczuwania i świadomości. Po śmierci psychika obraca się w nicość, dusza rozprasza się w przyrodzie. Nie mamy więc powodu bać się tego, co może spotkać nas po śmierci.

Przezwyciężenie strachu przed cierpieniem. Rwnie proste jest rozumowanie Epikura w tej kwestii. Cierpienie jest łatwe do zniesienia, bo gdy jest długotrwałe, to nie jest silne, a gdy jest okrutne, to szybko się kończy. Zresztą dokuczają nam bardziej obawy przed cierpieniem, niż samo cierpienie.

Przezwyciężenie strachu przed stratą materialną lub emocjonalną. Ludzie boja się także przykrości innych: ktoś może zagarnąć ich majątek, uwieść żonę, itp. Ale na to można znaleźć radę: nie należy przywiązywać się do tego, co od nas jest niezależne. Zalecenie to opiera się na przekonaniu, że do pełnego szczęścia wystarczy sam brak cierpień i taki stan jest już przyjemnością. Posiadamy, zdaniem Epikura, wrodzoną radość życia, odzywającą się o ile nie przytłumia jej cierpienia. Skoro radość ta jest wrodzona, to jest niezawodna.

Epikur nie zalecał w ścisłym sensie ascezy, ale twierdził, że dobra najtrwalsze to dobra najbardziej dostępne i poniekąd najskromniejsze – takimi są w szczeglności przyjemności, ktre można czerpać z własnego życia wewnętrznego. Skoro tak, to ograniczenie pożądań popychających nas przemożnie ku światu przyczyni się do wzrostu radości życia. Najwięcej przyjemności ma ten, kto ma najmniej potrzeb .





2.1. Indywidualizm etyczny. Doktryna Epikura jako pierwsze zaprzeczenie pierwotnej wsplnoty sakralnej

Rozwiązanie Epikura jest skrajnie indywidualistyczne. Jednostka – według jego doktryny – może odnaleźć dobro tylko w samej sobie i tylko na samej sobie może polegać. Świat dla epikurejczyka jest zupełnie obcy i niejednokrotnie wręcz wrogi. Także świat społeczny – dbałość o szczęście wymaga unikania silnego angażowania się w związki z innymi. To, że miłość przynosi cierpienie, wie każdy. Nawet przyjaźń nie jest wartością samą w sobie, ale godna jest zalecenia, o ile dostarcza przyjemności. Otaczająca jednostkę rzeczywistość nie jest ani zbiorem ofert dla zachowania moralnie wartościowego, ani źrdłem obowiązkw moralnych. Te ostatnie człowiek posiada w gruncie rzeczy tylko wobec siebie samego. Epikur odrzuca także możliwość istnienia zewnętrznego autorytetu, do ktrego mogłaby się odwoływać jednostka i ktry mgłby jej zobowiązania moralne narzucić.



Za życia Epikura jego zwolennicy łączyli się w swego rodzaju bractwa wyznaniowe ( ogrd Epikura ), ale fakt ten nie osłabia teoretycznej wymowy jego koncepcji: wyznawca Epikura jest przerażająco samotny.



Ze względu na tak silny akcent na samowystarczalność jednostki oraz odrzucenie zewnętrznych wobec niej wartości i autorytetw można uznać epikureizm za pierwsze w historii dobitne zaprzeczenie pierwotne wsplnoty sakralnej, w obrębie ktrej jednostka ludzka jest traktowana tylko jako element przekraczającej ja nadprzyrodzonej rzeczywistości.



Wspłczesną recepcja epikureizmu jest egzystencjalizm.





3. Organicyzm etyczny jako zaprzeczenie indywidualizmu. Powstanie filozoficznej świadomości konfliktu między interesem społecznym i jednostkowym



Rozpad struktur myślenia sakralnego wyraził się m.in. w uchwyceniu rżnicy pomiędzy tym, co przyrodnicze (naturą) i ty, co społeczne (kulturą). Odsłonił się w ten sposb specyficzny dla myślenia obszar bytu: rzeczywistość społeczna. Dominującym rysem tego wymiaru życia ludzkiego jest konflikt pomiędzy emancypującymi się jednostkami a wsplnotą. Stąd rodziły się poszukiwania sposobw jego zażegnania, prby znalezienia nowej formuły stosunkw między jednostkami, prby stworzenia państwa idealnego . Tego typu problematyka wymaga rozstrzygnięcia problemu: jakie są obowiązki człowieka wobec społeczeństwa? Jest to pytanie, ktre nie sytuuje się w perspektywie myśli indywidualistycznej.



Jako logiczne zaprzeczenie indywidualizmu pojawiły się teorie organicyzmu etycznego oparte na przekonaniu, że istnieje godna pochwały i ważniejsza od jednostki ludzkiej całość (np. państwo). Zatem obowiązki moralne każdego człowieka wynikają w dużej mierze ze stosunku jednostki do owej całości . Sens dobrego życia leży w harmonii człowieka z przekraczającą go całością.



Organicyzm etyczny pojawił się w skrajnej formie w koncepcji Platona, umiarkowaną jego wersje zawiera doktryna etyczna Arystotelesa. Platon i Arystoteles stawiali tezę o nadrzędności dobra państwa wobec dobra jednostki. Zatem konflikt interesu jednostkowego i interesu państwa rozwiązywany winien być z punktu widzenia społeczeństwa, a nie poszczeglnego człowieka. Obowiązki moralne jednostek wynikają z ich przynależności do większej całości – do państwa.



Charakterystyczna w tym kontekście jest teza Arystotelesa, że człowiek z natury jest stworzeniem politycznym (dzoon politikon). Niezależnie od wsplnoty społecznej żyć może jedynie istota, ktra jest bogiem albo człowiekiem.



Warto, aby uniknąć pewnych nieporozumień, umieścić tezę o nadrzędności państwa wobec jednostki na szerszym tle, przedstawiając sposb rozumienia istoty państwa przez starożytnych myślicieli, abstrahując o tego, czy relacjonowany pogląd jest słuszny.



W. Jaeger w następujący sposb pisał o przemianach świadomości związanych z powstaniem miasta-państwa: Odkąd państwo umieściło człowieka w ramach swego politycznego ładu, dało mu obok życia prywatnego jak gdyby drugą egzystencję, bios politicos (życie polityczne). Odtąd każdy człowiek należy w pewnym sensie do dwch porządkw: to, co prywatne (idion) i to, co społeczne (koinon) dzieli bardzo wyraźna granica. Człowiek to nie tylko idiotes, ale także polites .



Fakt, że słowo polithenstai , czyli brać udział w życiu politycznym stało się synonimem słowa żyć , wskazuje na niejednakową wagę przykładaną przez Grekw do tych dwch porządkw. Zgodnie z tradycją grecką zdolność dożycia politycznego stała w opozycji do naturalnego gospodarczego zrzeszenia ludzi, ktrego ośrodkiem był dom (oikia). Cały wachlarz ludzkich aktywności był stosunkowo ostro podzielony pomiędzy dwie wyżej wspomniane sfery.



Grek, myśląc o sobie, jak członku domu , rodziny, odczuwał, że jest poddany naglącym przyrodniczym naciskom. Indywidualne utrzymanie życia było w tej sferze trudem mężczyzny, utrzymanie trwałości gatunku, rodzenie dzieci, pracą kobiety. Wolność – w greckim rozumieniu – mogła być umieszczona w tylko w obszarze tego, co publiczne. Aby przystąpić do działalności publicznej, należało uwolnić się od naciskw gospodarowania zlecając trud utrzymania życia kobietom i niewolnikom. Działalność publiczna nie miała u Grekw funkcji podtrzymywania czy ochrony sfery gospodarczej, ani nie miała być jej w żaden sposb przyporządkowana.



Takie ujęcie roli państwa jest jaskrawo odmienne od wspłczesnej wizji państwa, jako organizacji politycznej będącej funkcją sfery gospodarczej. Wedle greckiej tradycji zadaniem państwa było stworzenie ram dla etycznie wartościowego postępowania, teatru dla wielkich czynw i wielkich słw.



3.1. Państwo Platona jako pierwsza utopia totalitarna

Skoro państwo ma stanowić swoistą ramę, tworzyć przestrzeń dla zachowań moralnych, winno być w tym celu odpowiednio skonstruowane. W tym kierunku zmierzały poszukiwania Platona, ktre znalazły swoje systematyczne opracowanie m. in. W jego traktacie o sprawiedliwości pod tytułem Państwo. Należy o tej intencji pamiętać, jakkolwiek dla ludzi XX wieku Platoński projekt państwa, w ktrym szczeglnie bujnie miałyby rozkwitnąć cnoty, może wydać się szokujący.



Konstrukcja państwa idealnego podparta była przez Platona wnikliwą diagnozą przemian społecznych, ktre dokonywały się na oczach Platona, a ktre odczytywał on jako wyraz degeneracji.



Jak już wiadomo, Platon zakładał nadrzędność państwa wobec jednostki. Nadrzędność ta wynika nie tylko stąd, że w prywatnym zaciszu nie sposb osiągnąć dzielności, ale i z faktu, że zdaniem Platona jednostka ludzka jest nieautonomiczna (co zgodnie z greckim pojęciem znaczyło niedoskonałość) w prostym sensie niesamowystarczalności. Człowiek, aby utrzymać się przy życiu, potrzebuje innych ludzi i to jest racja ich zrzeszania się i zakładania wsplnot (państw). Takie zrzeszanie się jednostek prowadzi do podziału pracy i towarzyszącej jej specjalizacji. Wzajemne zapotrzebowanie na usługi, będące wynikiem specjalizacji, wytwarza silna więź pomiędzy ludźmi. Platona interesował kształt tej więzi i pragnął zaprojektować takie państwo, w ktrym struktura więzi międzyludzkich nie pozwoliłaby na proces niekontrolowanych zmian społecznych tworząc podstawę trwałego ładu społecznego. Sądził, że nastąpi to, gdy państwo będzie w najwyższym stopniu jednością. Przyświecał mu obraz wsplnoty jako ściśle powiązanego systemu, ktry funkcjonuje jak żywy organizm: kiedy u kogoś z nas palec zostanie zraniony, to cała wsplnota cielesna wraz z duszą... spostrzega to i cała rwnocześnie wraz z tym palcem cierpi . Tak powinno reagować państwo, ktre musi być jednością jako całość.



Najważniejsze zagrożenia dla prawidłowego ukształtowania się więzi między ludźmi Platon upatrywał w (a) indywidualizmie, szeroko rozpowszechniającym się w ateńskich demokracjach; (b) zrżnicowaniu majątkowym, wiodącym do podzielenia się wsplnoty na dwa państwa : ubogich i bogatych, co doprowadzi do ustawicznych walk w jej obrębie (zarwno nędza jak i bogactwo, zdaniem Platona, deprawują człowieka) oraz (c) nadmiernie rozbudowanych kontaktach, zwłaszcza handlowych, z zagranicą.



Wszystkie to rozrywa organiczną więź wsplnoty. Idealne państwo miałoby być remedium na te wysoce niekorzystne zjawiska.

Platon zakładał, że w państwie idealnym rygorystycznie musi być przestrzegany podział pracy. Uważał bowiem, że specjalizacja jednostek ostatecznie jest wynikiem naturalnej nierwności pomiędzy ludźmi. Są ludzie z urodzenia zdolni tylko do prac fizycznych, rzemieślnicy, ludzie nadający się do obrony ojczyzny – żołnierze oraz urodzeni administratorzy i władcy. Sformułował Platon pierwszy w historii projekt podziału społecznego. Zrżnicowanie to oparł na swoistej teorii duszy. Jakkolwiek każdy człowiek posiada dusze złożoną z trzech elementw: rozumu, impulsywności i zespołu popędw, to jednak w każdym z ludzi ktraś z tych części dominuje mocą wrodzonej dyspozycji. Łatwo zauważyć, że te trzy rodzaje dusz (ze względu na dyspozycję) odpowiadają trzem głwnym klasom społeczeństwa. Duszę złotą , w ktrej dominuje element rozumny, posiadają urodzeni władcy, ktrymi winni być według Platona filozofowie (mędrcy); duszę srebrną – impulsywną – mają żołnierze, duszą zaś brązową mieliby być obdarzeni ludzie stworzeni do roboty. Niewolnicy nie wchodziliby w obręb wsplnoty, tak jak nie wchodzą w obręb państwa zwierzęta domowe i narzędzia. W państwie idealnym każdy winien robić to tylko, do czego został powołany z natury.



Utrzymanie rygorystycznego podziału klasowego (związanego z podziałem pracy) byłoby możliwe przez przyznanie dwm wyższym klasom monopolu na środki przymusu i monopolu wykształcenia. Zdaniem Platona klasa najniższa, zdaniem Platona najbardziej niesforna, bo złożona z ludzi miotanych popędami, przestałaby stanowić zagrożenie dla jedności państwa tylko wtedy, gdy poddana by była bezwzględnej dominacji. Wtedy, aby utrzymać jedność polis, należałoby znaleźć środki zapewniające jedność klas rządzących. Do takich instrumentw należą:

A. Eliminacja partykularnych interesw przez zakaz prowadzenia przez żołnierzy i władcw działalności ekonomicznej oraz zakaz posiadania własności prywatnej. Elity miałyby być utrzymywane na koszt państwa. Panowałby zwyczaj budujących, wsplnych posiłkw.

B. Do jedności państwa przyczyniłoby się zlikwidowanie możliwości ustalania więzi pokrewieństwa, ktre zawsze wprowadzają partykularyzmy. Postuluje więc Platon zniesienie tradycyjnie rozumianej rodziny i małżeństwa. Kobiety powinny być wsplne w tym sensie, że żaden z członkw wsplnoty nie byłby na stałe związany z jedną kobietą. Małżeństwa kojarzyłyby się pod kontrola rządzących w celu tylko prokreacji. Rządzący powinni dokonywać odpowiedniego doboru przyszłych małżonkw pod kątem uzyskania jak najlepszego potomstwa. W tym pomyśle Platona pojawia się jeden z pierwszych chyba projektw eugeniki, racjonalnej hodowli ludzi. Dzieci z takich związkw zabierane byłyby matkom i wychowywane przez państwo. W okresie nauki poddawane byłyby selekcji i wyznaczane do odpowiedniej z ich uzdolnieniami klasy społecznej. Przynależność do klas u Platona nie byłaby więc przynależnością dziedziczną, gdyż zdolności nie zawsze są dziedziczone.

C. Następnym środkiem zapewniającym jedność państwa byłoby jednolite wychowanie członkw rządzącej elity. Platon kreśli szczegłowy program edukacji przyszłych wojownikw i władcw. Jednolitemu wychowaniu towarzyszyć miała ostra cenzura działalności intelektualnej elity. Poeci głoszący treści niezgodne z interesami państwa winni być wypędzeni.



Państwo idealne winno być samowystarczalne ekonomicznie.

Państwo takie byłoby państwem dobry i szczęśliwym jako całość. Byłoby także państwem sprawiedliwym: rozwagę uosabiałoby posłuszeństwo klasy najniższej, męstwo tkwiłoby w klasie wojownikw, zaś mądrość w klasie rządzących filozofw. W platońskim projekcie uderza tendencja do całkowitego podporządkowania jednostki państwu. Dobry obywatel to obywatel, ktry robi swoje , czyli to, do czego wyznacza go wsplnota, ktra reguluje całokształt jego życia.



3.2. Etyka umiaru Arystotelesa

Arystoteles, zgodnie ze swym badawczym nastawieniem, sądził, że naturę dobra można wykryć nie tyle przez abstrakcyjne dociekania, czy wywoływanie utopii państwa idealnego, co raczej przez analizę tego, jakie cele stawiają sobie w rzeczywistym życiu ludzie. Dobrem najwyższym byłby taki cel ludzkiej działalności, ktry nie służy już jako środek do realizacji innych celw. Arystoteles upatrywał tego dobra w eudajmonii, czyli najwyższej doskonałości dostępnej człowiekowi w ramach jego natury. Ta doskonałością jest szczęście. Podobnie, jak każdy narząd ciała posiada swoistą funkcję, ktrą może spełnić mniej lub bardziej doskonale, tak właściwą funkcją człowieka jest rozumne kształtowanie swoich działań, rozumne zaspokajanie swoich potrzeb. Rozumnie zorganizowana pełna aktywność całego człowieka to właśnie szczęście. Szczęście zatem nie może tylko polegać na stanie subiektywnego zadowolenia, na przyjemności po prostu, ale na obiektywnej działalności życiowej, z ktrej dopiero wtrnie może się rodzić wewnętrzne zadowolenie.



W każdym ludzkim działaniu może tkwić istotna dla niego zaleta (cnota). Ale w jaki sposb można stwierdzić, kiedy działanie jest istotnie cnotliwe , tj. rozumne? Na to pytanie Arystoteles odpowiada: działania posiadają moralną wartość, gdy wykonujemy je z umiarem. Moralnie ujemne jest zarwno przesadne folgowanie sobie (nadmiar) jak i przesadna powściągliwość (niedomiar). Cnota jest rozumiana przez Arystotelesa jako złoty środek ze względu na zamierzenia człowieka, jego naturę jak i sytuację. Swoją koncepcje zilustrował wielością przykładw: otż zaleta męstwa jest złotym środkiem wobec wady niedomiaru – tchrzostwa, jak i wady nadmiaru – zuchwalstwa. Szczodrość jest zaletą etyczną sytuującą się pomiędzy skąpstwem i rozrzutnością. Wielkoduszność znajduje się między pokorą i pychą.



Zalety etyczne zdaniem Arystotelesa nie są wrodzone. Cnotliwość (dzielność, aret) człowieka jest trwałą dyspozycją do postępowania zgodnego z zasadą umiaru, ktrej trwałość opiera się na przyzwyczajeniu wyrobionym w toku działania. Stajemy się mężni tylko na skutek mężnego postępowania, sprawiedliwi – przez sprawiedliwe czyny.



Za pomocą kształtowania wartościowych przyzwyczajeń prawodawcy starają się wyrobić cnoty w obywatelach.

Wynika też z tego, że umiejętności cnotliwego postępowania nie da się wyrobić wyłącznie przez nauczanie, czy pouczanie – człowiek staje się cnotliwy, gdy ma możność swobodnego i odpowiedzialnego kierowania sobą. Zatem, aby stał się dzielnym, potrzebna mu jest przestrzeń do rozwijania swojej aktywności. Przestrzeń tę stanowi państwo.

Arystotelesowski wzr człowieka i obywatela.



Niewolnik, kobieta i dziecko nie mogą posiąść cnoty, a zatem szczęścia z racji ograniczenia obszaru aktywności. Jedynie w państwie człowiek osiąga pełnię człowieczeństwa. Arystotelesowa etyka silnie związana jest z polityka i jego koncepcja etyczna służy wypracowaniu wzoru dobrego obywatela. Człowiek, jako obywatel, nie może według Arystotelesa być całkowicie podporządkowany państwu. Dobry obywatel to także złoty środek pomiędzy człowiekiem całkowicie dyspozycyjnym i samotnikiem niezdolnym do wspłżycia.



Obywatelski wymiar etyki Arystotelesa odsłania się wyraźnie we wzorze człowieka słusznie dumnego (megalopsychos), ktry – oprcz zalet czysto fizycznych – winien posiadać takie cechy, jak: męstwo, umiarkowanie, szczodrość, wspaniałomyślność, przede wszystkim dumę. Dumny to ten, ktry uważając siebie za godnego rzeczy wielkich, istotnie na nie zasługuje. Cechą dobrego obywatela winna być ambicja (dążenie do sławy), także prawdomwność i otwartość, gdyż są cnotami człowieka, ktry się nie boi. Dalej wylicza Arystoteles łagodność, towarzyskość, sprawiedliwość i przyjaźń.



Widać z przeglądu cech godnych zalecenia, że są one z reguły cnotami męskimi , zaletami arystokraty czy wojownika, zaletami człowieka skoncentrowanego na działalności publicznej, zainteresowanego w chwale i ekspansji państwa, w ktrym żyje.



Cnoty męstwa, ambicji, dumy są cnotami publicznymi w pełnym tego słowa znaczeniu i za takie były uważane przez starożytnych. Męstwo może być realizowane jedynie w obszarze działalności publicznej. Rolnik mężnie nie uprawia ziemi, ani stolarz nie ujawnia męstwa w produkcji stołw. Wartość tę mogą zdobyć tylko jako obywatele. W rozumieniu starożytnych człowiek obdarzony cnota męstwa mgł być dopuszczony do wsplnoty, warunkiem bowiem uczestniczenia w życiu publicznym jest gotowość do ryzykowania życiem w obronie wolności państwa. W starożytności utrzymywała się pogarda dla zbytniego umiłowania własnego życia. Cecha zachłannego przywiązania do życia przypisywana była niewolnikom, ktrzy wybrali zamiast śmierci niewolę gorszą niż śmierć okazując tym samym swoją niezdolność do zycia we wsplnocie wolnych.



36ff







4. Koncepcja stoicka. Doktryna jedności człowieka i przyrody

Starożytność grecko-rzymska wypracowała także bardzo wpływową organicystyczna koncepcję, ktrej wątki stale są obecne w świadomości etycznej kultury zachodniej. Filozofia ta – stoicyzm – powstała w III w. p.n.e. w Atenach, pźniej kontynuowana była w Rzymie. Jej przedstawicielami byli m.in. Grecy: Zenon z Kition, Chryzyp, Posejdoniusz i Rzymianie: Seneka, Epiktet, cesarz Marek Aureliusz.



W filozofii stoikw pojawia się hasło życia zgodnego z naturą. Człowiek jest częścią nie tylko państwa, czy gatunku ludzkiego, ale także Kosmosu. Stoicy, odnawiając naukę Heraklita, sądzili, że wszechświat przeniknięty jest rozumem, zatem harmonijny jest i boski. Rozumność nie byłaby więc cechą wyłącznie ludzką, ale czymś w rodzaju kosmicznej siły. Życie zatem człowieka, zgodne z naturą, jest życiem zgodnym z rozumem. Jest wartością najwyższą: cnotą.



Praktyczne rady stoikw niewiele odbiegały od zaleceń epikurejskich, silniej jednak stoicy akcentowali konieczność wyzbycia się pragnień i pożądania rzeczy zewnętrznych, aby zyskać samowystarczalność i doskonałość. Mędrzec – ideał etyczny stoikw – winien uwolnić się całkowicie od naporu emocji: osiągnąć stan apatii, beznamiętności, do jego duszy nie powinny mieć dostępu lęki, smutki, zawiść czy pożądanie.






Przykadowe prace

Stosunek do Boga, świata i człowieka

Stosunek do Boga, świata i człowieka W epoce średniowiecza Bg zajmował szczeglne miejsce, był w centrum ludzkich wartości i zainteresowań. Święty Augustyn twierdził, że celem życia człowieka jest poznanie Boga i swojej duszy, ktra jest obrazem Stwrcy i nosi w s...

Wprowadzenie do oświecenia.

Wprowadzenie do oświecenia. O ile poprzednia epoka wywodziła swą nazwę od klejnotu, o tyle kolejna zaczerpnęła ją od światła. wcześni ludzie mwili o swej epoce jako o "wieku rozumu" (w Anglii), "wieku filozofw" (we Francji) czy "wieku oświeconym" (w Niemczech). Zwłas...

Zasady pisowni małej i wielkiej litery

Zasady pisowni małej i wielkiej litery I Wielką literą piszemy: 1. Imiona własne, ludzi i zwierząt np.: Barbara, Adam Mickiewicz, Maks. 2. Przydomki, pseudonimy i przezwiska ludzi np.: Bolesław Chrobry, Sokole Oko, Huba 3. Nazwy świąt, dni, okresw świątecznych np....

List motywacyjny

List motywacyjny Anna Kowalska Jeziorki, 17.02.2005 Pogodna 19 64-920 Jeziorki (067) 212-30-05 Bauunternehmen POL-BUD Herren Dawid Nowak Akacjowa 10 67-840 Bydgoszcz Bewerbung um einen Ausbildungsplatz zu dem Dolmetscher ihre Anzige in der Tygodnik Nowy“ vo...

Ciało obce w jamie ustnej

Ciało obce w jamie ustnej Ciała obce w jamie ustnej mogą w dwojaki sposb zagrozić życiu człowieka. Pierwszy sposb to, gdy trafią do drg oddechowych drugi, gdy utkwią w przewodzie pokarmowym. DROGI ODDECHOWE: Najbardziej niebezpieczne dla człowieka jest, gdy ciał...

ZASTOSOWANIE KORKA W BUDOWNICTWIE

ZASTOSOWANIE KORKA W BUDOWNICTWIE Korek Parkiety korkowe są bardzo trwałe, odporne na wgniecenia oraz znakomicie izolują termicznie. Korkowe podłogi polecane są szczeglnie do pokoi dziecinnych, sypialni. Korek - jest to kora dębu korkowego, rosnącego w klimacie śrdziemnomorsk...

Czy starożytne ideały mogą być cenne dla człowieka wspłczesnego?

Czy starożytne ideały mogą być cenne dla człowieka wspłczesnego? Moim zdaniem starożytne ideały mogą być cenne dla wspłczesnego człowieka. Świat starożytny, choć tak rżnorodny pod wieloma względami od naszego, wyznawał podobne wa...

Rozwj baroku i gatunki charakterystyczne dla epoki.

Rozwj baroku i gatunki charakterystyczne dla epoki. B A R O K BAROK to epoka literacka między odrodzeniem a oświeceniem, obejmująca w zasadzie wiek XVII, choć także zjawiska z końca XVI i I połowy XVIII wieku. Termin "barok" zapożyczono z historii sztuki, gdzie stosowany był dla ...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry