• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: FILOZOFI...

Nawigacja

FILOZOFIA OŚWIECENIA



FILOZOFIA OŚWIECENIA




Najgłębsze filozoficzne hasło Oświecenia sformułował zapewne Kant: Miej odwagę posługiwać się swoim rozumem . Człowiek pozostaje dotąd w stanie niepełnoletniości, wynikającym z braku wiary, że mgłby kierować się własnym rozumem, a nie zdawać się wyłącznie na kierownictwo innych autorytetw.

Nadchodzi czas, w ktrym człowiek, jeśli starczy mu odwagi, może zdobyć się na samodzielność. W takim ujęciu Oświecenie staje się kategorią historiozoficzną, czyli epoka wspłczesna pojmowana jest jako ta, w ktrej proces autonomizacji rozumu dobiega końca.

Kolebką Oświecenia była Wielka Brytania; najbardziej jednak zradykalizowało się ono we Francji. Objęło inne kraje, odznaczając się w nich rżną specyfiką.

Model filozofii Oświecenia francuskiego:

Filozofia traktowana była jako nauka popularna; nie wyrażała się w traktatach, czy systemach, lecz w esejach, pamfletach, listach filozofujących. Uprawiani ją nie tyle na uniwersytetach, co w salonach.

Zamiast oryginalności, akcentowało zaangażowanie w cele społeczne, polityczne itd. Filozofia stawała się ideologią, miała służyć poprawie świata.

Wspłcześnie dostrzega się dużą rżnorodność koncepcji filozofii Oświecenia; zaś to, co łączy je widzi się:

1. W patosie negatywnym – krytyka przesądw, zabobonw, despotyzmu, nierwności.

2. W poczuciu misji – wcześni filozofowie przypisywali sobie misję oświecenia ludzkich umysłw, prawo i obowiązek krytyki w imię Rozumu, poczucie solidarności.

Właściwości filozofii Oświecenia:

- raczej krytyka, niż konstrukcja,

- raczej antropologia, niż kosmologia,

- specjalizacja, a nie uniwersalne problemy,

- minimalizm poznawczy, tzn. ograniczanie się z reguły do badania zjawisk, a nie do istoty wszechrzeczy,

- koncentrowanie się na kwestiach historii poznania i moralistyki,

- łączenie się empiryzmu z racjonalizmem (na ogł źrdłem wiedzy było doświadczenie, ale rozum był kryterium wiedzy),

- skłonność ku koncepcji postępu, odnoszona do ludzkiego rozumu i innych sfer,

Podstawą konstrukcji Oświecenia było założenie koherencji Rozumu i Natury – to co naturalne jest rozumne. Są to najważniejsze kategorie ; inne kategorie ujmowane były w horyzoncie Rozumu i Natury.

Wydaje się jednak, że konstrukcja ta była wewnętrznie sprzeczna, albo pęknięta:

- jeśli rozum byłby po prostu przedłużeniem i wytworem przyrody, to dynamika myśli nie mogłaby się wznosić ponad mechanikę popędw i instynktw walki o przetrwanie i należałoby uznać irracjonalność myśli.

- jeśli Naturę maiły charakteryzować: rozumność, harmonia, doskonalenie się, opiekuńczość, celowość itp. bogopodobne wartości, to natura przestawała byś przyrodą, a była tylko zmistyfikowaną metamorfozą bytu nadludzkiego.

- czyli albo Rozum nie jest rozumem, albo Natura nie jest naturą.

Podstawy konstrukcji filozofii oświeceniowych pierwsi podważyli:

1. J.J. Rousseau – pokazał konflikt między cywilizacją i postępem, a naturą.

2. D. Hume – pokazał, że poznanie ontologiczno – aksjologicznej struktury bytu wykracza poza możliwości poznania.

3. I. Kant – pokazał niemożność rozpoznania bytu samego w sobie, oraz niemożność rozpoznania i ugruntowania wartości w porządku rozumu teoretycznego.

Empiryzm

Empiryzm za źrdło poznania uznał doświadczenie, ktre rwnież miał za kryterium prawdy.

Za jego szczytowe osiągnięcie uchodzi tzw. Wielka Linia Empiryzmu Brytyjskiego: John Locke, David Hume, George Berkeley. Dokonał się w niej postęp w samoświadomości wiedzy empirycznej.

John Locke 1632 – 1704

Wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia, a umysł sam z siebie jest niezapisaną kartą, na ktrej zapisuje się doświadczenie.

Są dwie drogi doświadczenia:

1. doświadczenia zewnętrzne - jego rezultatem są spostrzeżenia.

2. Doświadczenia wewnętrzne – jego rezultatem są refleksje.

Idee są kopiami refleksji i spostrzeżeń.

Bezpośrednio znamy jedynie idee, a nie rzeczy, zatem zadaniem filozofii nie jest poznanie bytu, lecz poznanie naszych pojęć o bycie.

Zadaniem filozofii jest w szczeglności badanie poznania, jego pochodzenia, stopnia pewności i zakresu.

Locke zwalczał koncepcję natywizmu, czyli koncepcję głoszącą istnienie idei wrodzonych, na ktrych pewność swych konstrukcji oprzeć chciał racjonalizm.

Uważał on że:

1. Istnieniu idei wrodzonych przeczy brak idei powszechnych, tzn. występujących we wszystkich umysłach, np. niektrych idei nie znają dzieci, umysłowo chorzy, ateiści.

2. Nawet gdyby istniały idee powszechne, to nie byłoby konieczne uznawanie ich wrodzonego charakteru, gdyż ich powstanie dałoby się wytłumaczyć przez doświadczenie.

George Berkeley 1685 – 1753

Inspirowała go chęć walki z materializmem i ateizmem.

1. Interpretacja tradycyjna – metafizyczna (odnosząca się do koncepcji bytu):

Źrdłem wszelkiej wiedzy czymś zewnętrznym są przedstawienia; są one zawsze konkretne, a nie abstrakcyjne.

Ponieważ dla poznania ciał jedynym źrdłem są zmysły, należy zakwestionować poznawcze wartości abstrakcji. (Uderzyło to w matematykę – np. wielkości większe od postrzeganych nie mają sensu, podobnie figura rysowana na tablicy musiałaby być nie przykładem, ale właściwym przedmiotem geometrii – oraz w matematyczne przyrodoznawstwo – nie miałoby ono wartości poznawczej w stopniu w jakim posługuje się ono pojęciami abstrakcyjnymi; podobnie nie doświadczamy związkw przyczynowych w świecie ciała.

Wszystkie własności – np. barwa, ruch, kształt są subiektywne, istnieją tylko wwczas, gdy są postrzegane. Substancji nie doświadczamy, zatem ich nie ma – są fikcjami umysłu. Świat składa się tylko ze spostrzeżeń, poza ktrymi nie ma nic; dla przedmiotw świata zewnętrznego istnieć – tzn. być postrzeganym.

Jeśli materia ma być substancją istniejącą niezależnie od spostrzeżeń, to materii nie ma. Jeśli ciała mają być częściami tak pojmowanej materii, to ciał nie ma – immaterializm.

Skąd się zatem bierze trwałość i jedność rzeczy? Wynika stąd, że rzeczy nie są tylko spostrzeżeniem ludzi, ale także spostrzeżeniami Boga, ktry zawsze patrzy. Aby istniały idee, muszą istnieć umysły, ktre je postrzegają, czyli istnienie idei zakłada istnienie duchw czynnych umysłu.

Komentarz: Interpretacja ta grozi solipsyzmem, tzn. sprowadzaniem całej rzeczywistości do ja postrzegającego. Środkiem przezwyciężenia solipsyzmu było u Berkeley’a wprowadzenie Boga, jednak na gruncie empiryzmu nie mogło to być przekonujące, gdyż Bg nie jest przedmiotem doświadczenia empirycznego.

2. Interpretacja niemetafizyczna:

Zgodnie z nią przedmiotem dla Berkeley’a nie jest byt, lecz wiedza o nim. W szczeglności wiedza metafizyczna budująca swoje konstrukcje na pojęciach świata, Boga. Wwczas filozofa interesuje nie np. istnienie Boga, świata itp.., lecz sens terminu istnieć. W dziele Berkeley’a pojawia się wprost pytanie – co to znaczy istnieć. Wwczas odpowiedź istnieć tzn. być postrzeganym dotyczy nie bytu, lecz wiedzy. Berkeley objaśnia tutaj co to znaczy – że wiemy, że coś istnieje.

Wiemy że coś istnieje, gdy to coś postrzegamy. Wcale to jednak nie znaczy, że jeśli czegoś nie postrzegamy, to to nie istnieje.

Uchyla się wwczas zarzut solipsyzmu, a samo wyjaśnienie istnieć = być postrzeganym jest może niewystarczające, ale na gruncie empiryzmu wcale nie absurdalne.

David Hume 1715 – 1776

Doświadczenie dostarcza nam wrażeń, ktre potem umysł kopiuje w postaci idei. Wiedza zawarta w ideach występuje wtedy, gdy wypowiada informacje zawarte w treści wrażeń i poza nie wykracza.

Są dwa przedmioty badania:

1. fakty

2. stosunki między ideami (związki asocjacyjne)

Twierdzenia dotyczące faktw nie są konieczne ani oczywiste. Ich przeciwieństwo jest możliwe i twierdzeń o nich nie można dowodzić intuicyjnie. Wiedza o stosunkach między ideami występująca np. w matematyce i logice jest znajdowana przez umysł niezależnie od doświadczenia; jest ona pewna, niezależna, może być dowiedziona, a jej przeciwieństwo nie jest możliwe.

W rezultacie, wg Hume’a znamy prawdy konieczne i oczywiste, ale nie dotyczą one rzeczywistości, gdyż tą znamy tylko z doświadczenia. Dotyczą stosunkw między ideami. Znamy też prawdy dotyczące rzeczywistości, ale nie są one ani pewne, ani konieczne.

Zasługą Hume’a było podtrzymanie stanowiska empiryzmu, że wiedza o rzeczywistości pochodzi wyłącznie z doświadczenia, a zarazem zapytanie się, co tak naprawdę z doświadczenia możemy wiedzieć. W szczeglności zapytał się, czy podstawowe dla dotychczasowego empiryzmu pojęcia koniecznego związku przyczynowego, siły i substancji mają empiryczne uzasadnienie.

Odpowiedź Hume’a była negatywna:

- możemy stwierdzić, że jakieś fakty po sobie następują. Nie możemy dowieść jednak, że są powiązane ze sobą w sposb konieczny.

- Podobnie, nie doświadczamy działania siły np. akt woli jest taki sam u człowieka sprawnego, jak i u sparaliżowanego.

- Możemy stwierdzić, że w czasie i przestrzeni wspłwystępują ze sobą pewne jakości; nie możemy natomiast stwierdzić istnienia poza nim pewnej substancji, ktrej są przejawem. Dotyczy to zarwno substancji zewnętrznych, jak i wewnętrznych (np. duszy).

Powodem dla ktrego uznajemy realność koniecznych związkw przyczynowych sił i substancji, nie jest rozum ani doświadczenie, lecz instynkt (przyzwyczajenie) – doświadczenie przeszłe przenoszone na przyszłe.

Hume podjął rwnież problem wolności – w szczeglności w kontekście utrwalonego w tradycji sporu determinizmu z indeterminizmem oraz sporu o istnienie wolnej woli.

Zaczął od pokazania, że oba stanowiska prowadzą do ryzykownych konsekwencji, np. na gruncie indeterminizmu podważona zostaje możliwość istnienia wszelkiej zależności między charakterem osoby, a jej czynami; między aktem woli i zachowaniem. Oceny moralne podobnie jak zabiegi wychowawcze nie mają żadnego sensu.

Natomiast na gruncie determinizmu albo wszystkie zachowania, rwnież zbrodnicze, wyprowadzimy z siły sprawczej Boga i musimy je z konieczności uznać za dobre, lub uznając je za zbrodnicze musimy odpowiedzialnością obarczyć Boga.

Następnie Hume pokazał, że spr determinizmu z indeterminizmem, a także spr o istnienie wolnej woli są empirycznie nierozstrzygalne – zatem rozpatrywanie problemu wolności powinno być od tych sporw uniezależnione. Wolność to po prostu możność działania zgodnie ze swoją wolą (bez rozstrzygania, czy wola sama w sobie jest wolna, czy nie).

Hume podważył (a przynajmniej tak sądził) możliwość naukowo uprawianej teologii. Według niego nie można dowieść istnienia Boga, gdyż dowody takie opierają się na nieempirycznych pojęciach substancji i koniecznego związku przyczynowego – w szczeglności dowd ontologiczny na istnienie Boga wychodził od pojęcia substancji (najdoskonalszej), a dowody kosmologiczne bazowały na koniecznym związku przyczynowym.

Rwnocześnie Hume podważał możliwość naukowego – empirycznego dowiedzenia prawdziwości ateizmu, materializmu itd.

Immanuel Kant 1724 – 1804

Dzieła:

Krytyka władzy sądzenia

Krytyka czystego rozumu 1781-1787

Krytyka praktycznego rozumu

Urodził się w Krlewcu, tam też spędził swoje życie.

Sytuacja przedkantejska:

Nauka i filozofia nowożytna były tworzone w przeświadczeniu, że ich twierdzenia spełniają jednocześnie wymogi powszechności, konieczności i przedmiotowej ważności. Z czasem jednak co bardziej przenikliwi przedstawiciele zarwno empiryzmu, jak i racjonalizmu (w szczeglności Hume) dostrzegli, że wspłspełnienie wszystkich tych trzech wymogw nie jest możliwe. Według Hume’a nauka może spełniać wymg powszechności i konieczności, ale nie przedmiotowej ważności (matematyka i logika), albo odwrotnie. Podważeniu uległy rwnocześnie dwie dotychczas traktowane jako pewne tezy:

A Teza o substancjalności Myślenia – zgodnie z nią myśląc poprawnie odtwarzamy porządek bytu.

A Teza o intellegibilnej naturze bytu – zgodnie z nią struktura bytu jest przejrzysta dla ludzkiego myślenia.

Łącznie została podważona teza o tożsamości bytu i istnienia. Rozdarte zostały kategorie doświadczenia i ładu przyrodzonego; im bardziej rygoryzowano pierwszą z nich, tym bardziej druga przesuwała się w sferę niepoznawalnego. Poznanie ontycznej i aksjologicznej struktury bytu było dla doświadczenia niemożliwe. Nieprzekraczalna stawała się rwnież granica między warunkami pomyślenia jakichś rzeczy, a ich faktycznym zaistnieniem. Podobnie w sferze doświadczenia nie można było odczytać żadnego ideału, czy powołania człowieczeństwa.

W konsekwencji krytyki Hume’a, zastanawiająca stawała się jednak stosowalność matematyki do przedmiotw rzeczywistości. Poznawcza wartość matematycznego przyrodoznawstwa wydawała się tym bardziej wątpliwa, im bardziej była oparta na materiale matematycznym, nie posiadającym z natury empirycznego oparcia.

wiedza jest analityczna – aprioryczna

Hume

wiedza jest syntetyczna – empiryczna

Możliwe były dwie konkluzje:

Albo nauka nowożytna jest niemożliwa;

Albo dotychczasowa filozofia źle stawia problem;

Do sytuacji takiej doszła filozofia, a w szczeglności teoria poznania zakładająca jako oczywistą bierną koncepcję poznania, zgodnie z ktrą poznanie jest czymś zewnętrznym wobec bytu i jego zadaniem jest rozpoznanie struktur bytu, takie, ktre on sam w sobie posiada. Miarą wartości poznania jest stopień dokładności z jaką to czyni.

Wyjściowe pytania Kanta (badania transcendentalne):

1. Jak na podstawie przedstawień możemy wiedzieć coś o rzeczach?

Czym są rzeczy, o ktrych wiemy?

Jak jest możliwe przejście od przedstawień do przedmiotw, czy rzeczy?

2. Jak jest możliwa nauka jako nauka?

Matematyka

Czyste przyrodoznawstwo

- Matematyczne, czyste przyrodoznawstwo (mwi o prawach oglnych rządzących zjawiskami)

Naukowość matematyki i czystego przyrodoznawstwa jest niewątpliwa:

Nauki te kroczą drogą ciągłego rozwoju. W metafizyce takiego ciągłego postępu nie ma

Istnieje możliwość rozstrzygania spornych zagadnień. W metafizyce takiego rozstrzygnięcia nie ma.

Pytanie o metafizykę: Czy metafizyka jest możliwa jako nauka?

Kant zastał spr racjonalistw i empirystw, ktrzy traktowali swoje poglądy jako samodzielne (źrdła wiedzy: rozum ; doświadczenie ). Uznał on, że rozum i doświadczenie muszą się wzajemnie kontrolować i uzupełniać; tylko to da rzetelną wiedzę.

Rozum (w szerokim znaczeniu) według Kanta to: intelekt (rozsądek) – zdolność formułowania pojęć na podstawie materiału doświadczenia. (transcendentalna analityka)

Rozum (w węższym znaczeniu) to zdolność wyciągania wnioskw wybiegających poza materiał doświadczenia w stronę bytu absolutnego. (transcendentalna dialektyka)

Wiedza rzetelna: łączy dane zmysłowości, doświadczenia oraz dane intelektu (intelekt+doświadczenia)

Wiedza czysto rozumowa: wiedza rzekoma, metafizyczna, oparta na rozumieniu i węższym znaczeniu.

Kant podzielił sądy na:

1. a priori – znajdowane przez rozum niezależnie od doświadczenia. Wszystkie takie, ktre stwierdzają konieczność lub powszechność.

2. a posteriori – oparte na doświadczeniu i posiadające dostateczną bazę empiryczną, by mogły być sformułowane w takiej postaci, w jakiej są. Są to sądy empiryczne.

3. analityczne – sądy, ktre w orzeczeniu podają tylko dane zawarte w podmiocie, czyli treści zawarte w definicji pojęć lub dające się z nich wyprowadzić.

4. syntetyczne – sądy, ktre w orzeczeniu rozszerzają wiedzę, wykraczając poza treści zawarte w podmiocie.

Sądy analityczne a priori

Sądy analityczne a posteriori (wg Kanta są niemożliwe)

Sądy syntetyczne a priori

Sądy syntetyczne a posteriori (empiryczne)

Według Hume’a:

? możliwe byłyby: sądy analityczne a priori i sądy syntetyczne a posteriori;

? niemożliwe byłyby: sądy syntetyczne a priori, gdyż nie możemy przed doświadczeniem widzieć czegoś, co doświadczenie koniecznie pźniej potwierdzi.

Według Kanta:

? sądy syntetyczne a priori są nie tylko obecne w naukach matematycznych i czysto przyrodniczych, ale te nauki się na nich opierają.

W rezultacie:

W rezultacie pytanie: Jak możliwa jest nauka jako nauka? tzn. pytanie: Jak możliwe są w niej jednocześnie twierdzenia konieczne, powszechne i przedmiotowo ważne? – przekształciło się w pytanie: Jak w nauce możliwe są sądy syntetyczne a priori?

Kant zaczął od analizy zmysłowości, aby wytłumaczyć naukowość matematyki:

zmysły otrzymują wrażenia (treści, informacje pochodzące z zewnątrz), ktre są ujmowane przez nie w formy czasu i przestrzeni.

według Kanta czas i przestrzeń nie mają charakteru empirycznego, lecz są apriorycznymi formami zmysłowości, tzn. z gry przed doświadczeniem ustalonym porządkiem, w ktrym zmysły umieszczają wszystkie wrażenia, w wyniku czego powstają wyobrażenia.



Czas:

czas jest wyobrażeniem koniecznym, nie możemy go usunąć. Możemy sobie wyobrazić że w czasie nic się nie dzieje, ale nie możemy usunąć wyobrażenia czasu.

Czasu nie możemy zaczerpnąć z doświadczenia przeszłego, gdyż dopiero założenie istnienia czasu pozwala mwić o przeszłości i przyszłym doświadczeniu.

Jak są możliwe sądy syntetyczne a priori, czyli stwierdzenia jednocześnie konieczne, powszechne i przedmiotowo ważne w matematyce?

Kant dzieli matematykę na arytmetykę i geometrię, chce pokazać że przedmiotem geometrii jest przestrzeń.

Pytanie: Jaka przestrzeń jest przedmiotem geometrii?

- czy przestrzeń realna znana z doświadczenia – empiryczna?

- Czy przestrzeń idealna – aprioryczna forma rzeczywistości?

Gdyby przedmiotem geometrii była przestrzeń empiryczna, wwczas twierdzenia geometrii musiałyby wychodzić od jednostkowych przypadkw i zdawać się na zawodną indukcję. Zatem mogłaby co najwyżej spełniać wymg przedmiotowej ważności, ale nie powszechności i konieczności.

Ponieważ przedmiotem geometrii jest przestrzeń idealna, jako forma aprioryczna zmysłowości, badając ją albo jej fragmenty, rozpoznajemy porządek ktremu musi podlegać wszystko to, co empiryczne – umieszczone w przestrzeni.

Poznanie już na poziomie zmysłowości traci bierny charakter, gdyż odbierany materiał empiryczny ujmuje w formy czasu i przestrzeni. Konsekwencją tego jest jednak niepoznawalność bytu samego w sobie.

Bez względu na to (czego zresztą nie możemy poznać, gdyż poznając byt wspłkształtujemy go i modyfikujemy), czy byt sam w sobie jest czasoprzestrzenny, my jako taki go doświadczamy, bo taką mamy zmysłowość.

Jak możliwe jest czyste przyrodoznawstwo jako nauka? tzn. wiedza konieczna, powszechnie i przedmiotowo ważna, czyli zawierająca sądy syntetyczne a priori?

Kant wyrżnił sądy:

1. postrzegawcze – są oparte wyłącznie na danych zmysłw; dotyczą wyłącznie stanw podmiotowych

2. doświadczalne – obok zmysłw wymagają rwnież udziału intelektu, przy pomocy ktrego wykraczają poza stany podmiotowe ku przedmiotowym i o nich mwią.

Zmysły dostarczyły intelektowi wielość wrażeń umiejscowionych w czasie i przestrzeni, czyli wyobrażeń. Intelekt porządkuje je teraz według pewnych, stałych zasad nazywanych formami apriorycznymi intelektu albo kategoriami. Jest ich 12, m.in. zasada przyczynowości, oraz zasada substancji i jej własności. W rezultacie stale występujące wyobrażenia odnosimy do jednej substancji, a stale występujące po sobie odczuwamy jako związek przyczynowy konieczny.

Czyste przyrodoznawstwo ujmuje w prawa prawidłowości rozpoznawane w sferze doświadczenia. Jest problemem, czy są to prawidłowości bytu samego w sobie, czy też prawidłowości porządku wniesionego w doświadczenie przez intelekt. Gdyby były to prawidłowości bytu samego w sobie, musielibyśmy rozpoznawać je empirycznie, a wwczas prawa przyrodoznawstwa je stwierdzające spełniłyby tylko wymg przedmiotowej ważności; ale nie konieczności i powszechności.

Wszystkie te trzy wymogi mogą być jednak jednocześnie spełnione, gdyż prawa przyrodoznawstwa ujmują aprioryczny porządek dyktowany przyrodzie przez intelekt, ktremu wszystkie zjawiska muszą koniecznie podlegać.

Przedmiot jest zatem zespoleniem wrażeń dokonanych przez intelekt, a dostarczonych przez zmysły.

Przedmiot nie jest rzeczą samą w sobie; ta jest niepoznawalna, lecz czymś wspłtworzonym przez podmiot, ktry staje się warunkiem przedmiotu.

Poznanie dokonane przez intelekt i zmysłowość nie wykracza poza sferę możliwego doświadczenia i dlatego pozostaje wiedzą rzetelną. Jest to jednak wiedza fragmentaryczna, względna i fenomenalna, czyli dotycząca świata zjawisk – nie zaspakaja potrzeb poznawczych człowieka i dlatego poza istniejące ograniczenia usiłuje wykroczyć rozum w węższym znaczeniu, ktry chce sięgnąć bytu absolutnego i osiągnąć wiedzę pełną i bezwarunkową. Posługuje się on trzema ideami:

Trzy idee rozumu w węższym znaczeniu:

1. Duszy

2. Wszechświata

3. Boga

Dusza: scala wszystkie przejawy doświadczeń wewnętrznych, odnosząc je do jednej duszy.

Wszechświat: scala wszystkie przejawy doświadczeń zewnętrznych, odnosząc je do jednego świata.

Bg: scala doświadczenie zewnętrzne i wewnętrzne w jedną całość.

Idee te nie mają podstaw doświadczenia, ich sens jest wyłącznie regulatywny i służy za nieprawomocną podstawę konstrukcji metafizycznych. Podejmując problem, czy możliwa jest metafizyka (tradycyjna) jako nauka, Kant dokonuje krytycznej analizy tych trzech idei. Ponieważ nauki, ktrych rzetelność jest dla Kanta niewątpliwa ukazują i objaśniają świat jako porządek deterministyczny, pod znakiem zapytania staje możliwość wystąpienia człowieka jako podmiot moralny. Determinizm stwierdzany przez nauki dotyczy wyłącznie świata zjawiskowego, natomiast niepoznawalny jest byt sam w sobie. Zatem nie wiemy, czy umożliwia czy nie, bycie człowieka jako podmiotu moralnego.

Krytyka praktycznego rozumu








Przykadowe prace

Zasada radykalnego wątpienia jako zasada radykalnej pewności

Zasada radykalnego wątpienia jako zasada radykalnej pewności Kartezjusz, a właściwie, Rene Descartes urodził się w 1596 roku w La Haye, prowincji Touraine we Francji. Wykształcenie zdobywał w jezuickim kolegium w La Fleche i w Paryżu, w ktrym ukończył studia matematyczne....

Z czego śmieje się Kochanowski we fraszkach satyrycznych?

Z czego śmieje się Kochanowski we fraszkach satyrycznych? Fraszki to drobne utwory wierszowane, najczęściej o treści żartobliwej. W utworach tych Kochanowski śmieje się ze słabostek ludzkich zręcznie je podkreślając. Poeta opisuje w nich w skrtowy sposb wiele rysw &#...

MIT O POWSTANIU ŚWIATA I CZŁOWIEKA - własnego autorstwa

MIT O POWSTANIU ŚWIATA I CZŁOWIEKA - własnego autorstwa Na początku była jedna wielka ciemna otchłań a na jej środku planeta zwana słońcem. Planeta ta wybuchła na skutek rozgrzania do niesamowitej temperatury. Rozszczepiła się ona na kilka mniejszych planet, jedn&#...

Psychologia wykłady

Psychologia wykłady PSYCHOLOGIA Jest tym co naukowcy i filozofowie o rżnych przekonaniach stworzyli w celu zaspokojenia potrzeb zrozumienia umysłu i zachowaniu rżnych organizmw od najbardziej prymitywnych, aż po najbardziej złożone. Jest nauką o człowieku, ...

Sonety Butrymowicza - interpretacja (dekadentyzm).

Sonety Butrymowicza - interpretacja (dekadentyzm). W wyniku kryzysu filozofii i kultury u schyłku XIX wieku narodziła się postawa zwana dekadentyzmem. Nazwa dekadentyzm określa światopogląd, u podstawy ktrego leży przekonanie o upadku cywilizacji. Dekadenci byli pesymistami, negowali naukę...

Prorok Mahomet i Aisza

Prorok Mahomet i Aisza Wiele atramentu wylano na temat rzekomej moralnej czystości islamu. Takie opinie, oprcz samych muzułmanw, często głoszą rwnież osoby zainteresowane tą religią, ktre same mając na jej temat niewielkie pojęcie są wdzięcznym obiektem religijnej ...

Tkanka przewodzaca

Tkanka przewodzaca Przewodzi i rozprowadza po roślinie rżne substancje, dlatego zrżnicowana jest pod względem budowy. U roślin wyżej zorganizowanych rozwinęły się wiązki sitowo – naczyniowe inaczej łyko – drzewne. Elementy przewodzące od korzeni pr...

Historia Oporowa od powstania do 1945 roku.

Historia Oporowa od powstania do 1945 roku. Pierwsze wzmianki o Oporowie pochodzą z roku 1363 . Pierwszym właścicielem był Bogusław Oporowski, herbu Sulima, sprawujący urząd scholastyka łęczyckiego w latach 1376 – 1396. Prawdopodobnie zmarł w roku1396 . Miejscowoś...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry