• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Gotyk

Nawigacja

Gotyk



Gotyk




Styl w architekturze i sztukach plastycznych panujący w Europie w okresie dojrzałego i pźnego średniowiecza. Stanowi szczytowe osiągnięcie kultury rycerskiej, mieszczańskiej a także dworskiej. Rozwijał się w kilku fazach od połowy XII w. i trwał do końca XV w. Nazwa gotyk pojawiła się w pismach L. Ghibertiego a następnie G. Vasariego jako negatywne określenie sztuki powstałej między sztuką romańską a renesansem , mylnie uważanej za wytwr barbarzyńskich Gotw odcinających się od tradycji antyku .



Sztuka gotycka powstała ok. 1140 we Francji i początkowo rozwijała się w rejonie Ile-de-France, od XIII w. objęła Europę Zachodnią (Francja, pn. Hiszpania), Europę Środkową (Niemcy, Szwajcaria, Czechy, Węgry, Polska), Europę południowo-płnocną, Włochy, na płnocy Anglię i południową część Skandynawii. Dzięki wyprawom krzyżowym dotarła na Cypr i na Bliski Wschd.



Styl gotycki był przede wszystkim stylem sakralnym opartym na systemie myśli religijnej związanej ze scholastyką , jej zasadzie jedności i podporządkowania w traktowaniu świata jako tworu Bożego. Toteż jedną z podstawowych cech sztuki gotyckiej był uniwersalizm widoczny w obowiązującej wykładni podstawowych prawd wiary. Realizował ją język artystyczny operujący symbolem, alegorią, schematem i typem ikonograficznym.



Gotyk uważa się za dojrzalszą formę romanizmu, a jednak pierwszy od drugiego rżni się bardzo. Przede wszystkim zaczęto rezygnować z naw poprzecznych, i wyrwnano wysokość nawy głwnej z bocznymi. Stało się to możliwe właśnie dzięki opracowaniu sklepienia krzyżowo-żebrowego, opartego na czterech filarach (kolumnach), a nie na ścianach, jak wcześniej. Dzięki temu też całość można było bardzo podwyższyć. W tej sytuacji same ściany stały się tylko osłoną chroniącą wnętrze świątyni przed wpływami atmosferycznymi. To z kolei umożliwiło budowę dużych okien, zakończonych łukiem ostrym. W romanizmie nie było to możliwe, ponieważ fragmenty ściany między jednym dużym oknem, a drugim nie utrzymałyby dachu.

W pźniejszym czasie - gdy w stylu gotyckim zaczęto stawiać prawdziwe katedry - olbrzymy, o długości ponad stu metrw i szerokości do trzydziestu, sklepienia były tak szerokie, że już nawet wewnętrzne filary nie mogły ich utrzymać. Stało się jasne, że część ciężaru znw trzeba będzie przenieść na ściany. Ale czy znw zrezygnować z dużych okien? Tego nie chciano robić. Wymyślono więc inny sposb - wsporniki zewnętrzne, podpierające grną część ściany. Na początku miały ona kształt łuku. Pźniej opracowywano coraz wymyślniejsze formy. W przypadku bazyliki wyrastały one ze ścian naw bocznych lub kaplic i podpierały grną część ściany nawy głwnej. W przypadku kościołw o rwnej wysokości wszystkich naw podpory wychodziły bezpośrednio z ziemi.

Gotyk miał trzy fazy rozwojowe:

wczesną (francuską primaire 1150-1200, angielską Early English 1175-1270, niemiecką Frchgotik 1230-1300,

dojrzałą francuską rayonnant 1200-1250, angielską Dekorated Style 1270-1350, niemiecką Hochgotik 1300-1350,

pźną francuską flamboyant, angielską Perpendicular Style, niemiecką Sptgotik XVI/XVI w.).

GOTYK WE FRANCJI

W dziedzinie architektury styl gotycki wieńczy ciągłość rozwoju konstrukcji i systemu dekoracji architektonicznej. Dotychczasowe sklepienia romańskie (kolebkowe i krzyżowe) miały ograniczoną żywotność (widoczną w rozwarciu spoin i załamaniu zwornikw ), aniżeli podobne fragmenty sklepień o łuku prostym podwyższonym. Toteż w Ile-de-France zaczęto konstruować ostrołukowe sklepienia z żebrami z ktrymi wspłpracuje system podpr obejmujący filary, szkarpy, łuki. Pozwoliło to na wprowadzenie systemu szkieletowego, zdjęcie części ciężaru ze ściany, znaczne jej podwyższenie oraz wprowadzenie dużych okien witrażowych.



Pierwszą budowlą gotycką był podparyski kościł Saint Denis zbudowany ok. 1140, dalszy rozwj wyznaczyły budowy katedr w Sens, Noyon, Paryżu, Laon, Chartres, Amiens, Beauvais. Typowa katedra francuska reprezentuje typ 3-nawowej (wyjątkowo 5), transeptowej bazyliki z płkolistym chrem z obejściem otoczonym wieńcem kaplic, z fasadą zachodnią 2-wieżową mającą zwykle 3 portale, nad ktrymi mieści się ogromna rozeta . Układ ścian wewnętrzny początkowo ma charakter 3-strefowy (Arkady , Empory, okna, a następnie 4-strefowy poprzez dodanie Trioforiw ).

ARCHITEKTURA GOTYKU W EUROPIE

Na gotyckiej architekturze Francji wzorowała się nieomal cała Europa, tworząca jednak lokalne odrębności, np. w Anglii dominował horyzontalizm i duża długość budowli, podwjne transepty oraz rozmaitość sklepień i wielkie przeszklone płaszczyzny. Najwspanialsze katedry angielskie zbudowano w Cantenbury (po 1174), Wells, Lincoln (po 1192), Salisbury . W konserwatywnych Włoszech, architektura gotycka nie stworzyła pełnego systemu zaledwie przejmując pewne elementy, jak sklepienie żebrowe. Nową koncepcję przestrzeni gotyckiej zrealizowano jednak w kościele św. Franciszka w Asyżu.



Wpływ gotyku najbardziej był widoczny we Florencji - wnętrze S. Maria Novella 1246, S. Maria del Fiore z 3-portalową fasadą typu francuskiego, ponadto kościł Santa Croce. Charakter zachodnioeuropejski otrzymała katedra mediolańska 1387 i fasada katedry w Orvieto. W Niemczech miało miejsce duże zrżnicowanie środowisk, głwną rolę przypisuje się dominikanom, cystersom i zakonowi krzyżackiemu, zwłaszcza w zakresie architektury obronnej.

GOTYK W POLSCE

Gotyk pojawił się w Polsce na początku. XIII w. Okresem największego rozkwitu byty czasy Kazimierza W. i Kazimierza Jagiellończyka, ktre należą do najświetniejszych w sztuce polskiej. Sztukę popierał krl, duchowieństwo (J. Długosz, Jakub z Sienna i in.), szlachta i patrycjat miejski. W ciągu XIV w. obok sztuki dworskiej ukształtowała się sztuka mieszczańska, ktrej rozkwit był związany z rozwojem miast. Najżywszy ruch artystyczny ogarnął Małopolskę z Krakowem i Śląsk. W poszczeglnych regionach P. gotyk przybierał lokalne formy, co się zaznaczyło np. w stosowaniu rżnych materiałw; na Śląsku i w Małopolsce budowano z cegły (stosując kamień w częściach konstrukcyjnych i dekoracyjnych), a czasem z kamienia (Strzegom); na Mazowszu, Pomorzu i w Wielkopolsce używano prawie wyłącznie cegły. Formy gotyckie rozpowszechniały od ok. połowy. XIII w. zakony żebrzące, związane z miastami. Wznoszone przez nie ceglane kościoły miały plany krzyżowo-centralne (franciszkański w Krakowie), częściej zaś wydłużone dzięki jednonawowym korpusom i prostokątnym prezbiteriom (Nowy Korczyn, Zawichost, pierwotny kościł Dominikanw w Krakowie). Duże znaczenie dla rozwoju architektury polskiej. miał Śląsk. W XIII (od 1244) i XIV w. wzniesiono nową katedrę wrocławską, o trjnawowym korpusie bazylikowym z 2-wieżową fasadą i prostokątnym prezbiterium z ambitem. Rozpowszechniły się także kościoły halowe, ktrych najstarszym przykładem jest dwunawowy kościł w Ziębicach z XIII w. Trjnawowe kościoły halowe wznoszono w ciągu XIII w. w Małopolsce i Wielkopolsce, ale przeważały bazyliki oraz prowincjonalne budowle jednonawowe.



W ciągu XIV w. skrystalizował się krakowski system konstrukcyjny zwany filarowo- skarpowym ( przyporowy system), występujący głwnie. w kościołach Krakowa: Mariackim, Bożego Ciała, św. Katarzyny i w katedrze wawelskiej. Do katedry wawelskiej, rozpoczętej 1322 i wzorowanej na wrocławskiej, dobudowano od wsch. strony kaplicę Mariacką ze sklepieniem trjdzielnym. Sklepienie takie wcześniej przyjęło się na Śląsku (Wrocław), a w Małopolsce stosowano je także w kościołach dwunawowych (Chybice, Kurzelw, Wiślica). Kościoły typu krakowskiego, zazwyczaj wieżowe, miały trjnawowy korpus bazylikowy i wydłużone, trjbocznie zamknięte prezbiterium. Obok takich kościołw powstawały kościoły halowe (Olkusz, Sandomierz, katedra lwowska), wieżowe lub bez wieżowe. Wznoszono też budowle sakralne i świeckie ze sklepieniem wspartym na centralnym filarze (zamek na Wawelu, krakowski kościł Św. Krzyża, kaplica zamkowa w Lublinie). Okazałe bazyliki śląski (św. Marii Magdaleny, św. Elżbiety i Bożego Ciała we Wrocławiu, kościoły w Strzegomiu, Głogowie, Kłodzku, Jeleniej Grze, Legnicy) oraz kościoły halowe (we Wrocławiu: NMP na Piasku, św. Doroty, Św. Krzyża, kościł w Świdnicy) miały wnętrza prostsze od krakowskich. Budowano też kościoły z nie wyodrębnionym prezbiterium (NMP na Piasku) i jeszcze bardziej jednolite wnętrza halowe z obejściem (Nysa). W budownictwie Wielkopolski, łączącym wpływy południowej i płnocnej P., występowały budowle bazylikowe i halowe, z dekoracją ceramiczną. Katedra gnieźnieńska (po 1342) otrzymała wielobocznie zamknięty chr z obejściem, głwnie. zaś cechą katedry poznańskiej stało się otoczenie kaplicami naw i chru (z ambitem) oraz ażurowe triforia. Wiek XIV był okresem rozkwitu architektury na Pomorzu Zach., gdzie powstały kościoły o masywnych, gładkich fasadach jedno- lub dwuwieżowych i bogatej dekoracji ceramicznej (Kołobrzeg, Kamień Pomorski, Szczecin, Stargard, Słupsk). Na wsch. Pomorzu oraz na Warmii budowano ceglane kościoły głwnie. halowe (Toruń, Gdańsk, Frombork), a także bazyliki (NMP w Stargardzie, św. Jakuba w Toruniu, Cystersw w Pelplinie), zbliżone często do układu halowego i zdobione gotyckimi attykami (Orneta). Charakterystycznym ukształtowaniem ,,oznaczają się niektre kościoły Torunia i Gdańska, o masywnej jednowieżowej bryle, wzmacniane skarpami wewn., dzięki czemu mury zewn. stanowią gładkie, jednolite płaszczyzny, wnętrza zaś zyskują jakby szeregi kaplic. Największym kościołem Pomorza, rozbudowanym już w XV w., jest kościł NMP w Gdańsku, Zwartą grupę tworzą liczne kościoły Warmii - trjnawowe hale bez wydzielonego prezbiterium, z wieżą od ruch. i szczytem wsch. (Olsztyn, Dobre Miast,Barczewo, Lidzbark).



W XV w. rozwijała się głwnie. architektura ceglana. Przed połową wieku powstał niewielki halowi kościł NMP w Poznaniu; kościoły halowe budowano w całej Wielkopolsce(Świebodzin, Bydgoszcz, Łekno. Gostyń itd.) i w płnocnej P.; powstawały one jeszcze w XVI w. (Biecz). Z nielicznych jednofilarowych budowli centralnych wyrżnia się kościł w Gosławicach. W Małopolsce (Raciborowiec, Szczepanw) powstała grupa niewielkich, gł. ceglanych kościołw ze schodkowatymi portalami kamiennymi; podobne portale zachowały się także w budowlach świeckich oraz stały się zjawiskiem w Małopolsce powszechnym. W pźnym okresie gotyku rozwinęła się architektura Mazowsza; wznoszono tu ceglane, zwykle wieżowe bazyliki i kościoły halowe z trjbocznie zamkniętym prezbiterium, kryte sklepieniami sieciowymi lub kryształowymi, o charakterystycznych szczytach z wnękami i sterczynami, zdobione fryzami (NMP na Nowym Mieście w Warszawie, Nieszawa, Ciechanw, Będkw, Przasnysz, Ostrołęka, Wizna, Kleczkw). Przy końcu XV i w XVI w. pojawiły się kościoły obronne (Brochw) i cerkwie (Synkowicze, Supraśl, Małomożejkowo). Bardzo pźno, bo . w ciągu XVI w., rozwinęła się ceglana architektura wileńska(ośmioboczne wieżyczki, filary z wałeczkami, Kryształowe sklepienia), ktrej wykwitem jest mały kościł św. Anny, z fasadą o bujnych formach gotyku płomienistego

W okresie gotyku nastąpił rozwj architektury świeckiej. Miasta zakładano na regularnym planie szachownicowym, z rynkiem pośrodku (miasto). Otaczano murami, ktrych obronność potęgowały liczne baszty wieże z bramami (Krakw, Paczkw). W XIV w. ukształtował się typ kamieniczki mieszczańskiej o wąskiej fasadzie (Toruń, Gdańsk). Z publicznych budowli miejskich wyrżniają się krakowskie Sukiennice z XIV w. (przebudowane w XVI w.) i ratusze: w Krakowie (zachowana tylko wieża z XIV-XV w.), we Wrocławiu (rozbudowany 1470-1505), w Toruniu i Gdańsku. Rwnież ok. 1500 zespolono gmachy Akademii Krakowskiej (Collegium Maius) i założono dziedziniec arkadowy.



Wcześniej powstały czworoboczne zamki (dwory, obronne) w Oporowie (1 poł. XV w.) i Dębnie (147080), regularnym ukształtowaniem zapowiadające renesans. W 2 poł XIII i gł. w XIV w. budowano liczne zamki obronne z kamienia lub cegły i kamienia polnego, wyżynne i nizinne. Najwięcej ich przetrwało na Śląsku (Bolkw, Chojnik, Zagrze). Zachowały się ruiny zamkw w Czersku i Ciechanowie (XV w.). W ziemi chełmińskiej, na Pomorzu i Mazurach powstało wiele zamkw zakonu krzyżackiego (Malbork). Do architektury krzyżackiej nawiązywały zamki biskupie w Kwidzyniu i Lidzbarku. Charakterystyczną grupę stanowi łańcuch wyżynnych zamkw z czasw Kazimierza W. (Smoleń, Będzin, Chęciny, Olsztyn, Bobolice, Odrzykońj. Na ziemiach wsch. do najokazalszych należały zamki: w Mirze, Trokach, Kamieńcu Podolskim, Chocimiu.



Z budownictwa drewnianego przetrwały kościoły z końca XV i pocz. XVI w., budowane na tradycyjnym planie dwuczłonowym, kryte wysokim dwuspadowym dachem: zachowały się na Śląsku (Łącza, Księży Las, Pniw, Syrynia), Podhalu (Dębno, Harklowa, Grywałd, pod Wieluniem (Grębień, Łaszew) i w Rzeszowskiem (Haczw). Wyraźna gotycyzacja budownictwa drewnianego nastąpiła w XVI w.; wieże i dzwonnice, zazwyczaj z nadwieszonymi pięterkami, otrzymywały stożkowe i iglicowe hełmy, czasem otoczone niższymi wieżyczkami (kościł z Komorowic-obecnie w Woli Justowskiej).



MIASTO GOTYCKIE

Kościł taki jak opisaliśmy, stał częstokroć pośrodku miasta, przy rynku utworzonym z ustawionych wokł wąskich kamieniczek. Mieścił się tam jeszcze ratusz - siedziba władzy miejskiej i hale targowe. W ich architekturze obowiązywały te same zasady, co w budownictwie kościelnym. Łuk ostry panował tu niepodzielnie.



Plan miasta, podzielony rzędami uliczek krzyżujących się prostopadle, składał się z prostokątnych pl zabudowy - dlatego też z natury rzeczy i rynek nie mgł przyjąć innego kształtu jak kwadratowy lub prostokątny. Całe zaś miasto z ulicami i centralnie położonym rynkiem otoczone było murami obronnymi. W czasach stale zagrażających najazdw i wojen miejskie skupiska ludzi często zamieniały się w warowne twierdze. Bieg murw, a tym samym kształt całego miasta, bywał rozmaity, zależało to od ukształtowania terenu. Sam mur sięgał wysokością do 10 m, kończąc się u gry blankami, czymś w rodzaju kamiennego grzebienia umożliwiającego obrońcom dogodny ostrzał nieprzyjaciela, a zarazem bezpieczne skrycie się przed pociskami oblegających. Ważnymi punktami obrony, a zarazem i obserwacji okolicy były rozstawione w regularnych odstępach baszty z wyciętymi otworami strzelniczymi, a często także z przybudowanymi od zewnątrz, niby olbrzymie jaskłcze gniazda, wykuszami. Otwory w podłodze wykuszy pozwalały na rażenie nieprzyjaciela z gry - jeśli zbliżył się nadmiernie - wrzątkiem, rozgrzaną smołą, a bywało, że i gorącą kaszą. Dodatkowym zabezpieczeniem miasta była obiegająca mury fosa wypełniona wodą. Do bramy wjazdowej, nad ktrą wznosiła się ufortyfikowana wieża bramowa, prowadził zwodzony most. W chwili zagrożenia most taki podnoszono na łańcuchach, w samej zaś bramie opuszczano masywną, okutą żelazem kratę drewnianą, tzw. bronę.

RZEŹBA I MALARSTWO

W rzeźbie i malarstwie dominowała tematyka religijna, ujęta często w skomplikowane cykle o watkach zaczerpniętych ze Starego i Nowego Testamentu. Rozwj formalny prowadził od przedstawień stylizowanych i idealizowanych do realizmu i coraz większej ekspresji. Rzeźba (gł. kamienna) była początkowo silnie związana z architekturą, zdobiła portale i rżne elementy architektoniczne. Do największych osiągnięć w dziedzinie rzeźby gotyckiej należy wprowadzenie naturalnej wielkości postaci umieszczonych przy kolumnach w portalach. Wykształciła się też rzeźba nagrobkowa (płyty, tumby i nagrobki baldachimowe), do rozkwitu doszła wolno stojąca polichromowana rzeźba kamienna, a zwłaszcza drewniana (pieta, Chrystus Bolesny, krucyfiksy, Madonna z dzieciątkiem) oraz ołtarzowa.



W dziedzinie malarstwa gotyk był okresem rozkwitu witrażownictwa (słynne witraże w Chartres, Kolonii, Augsburgu). Malarstwo ścienne rozwijało się głwnie na terenie Włoch. Nadal intensywnie kwitło malarstwo miniaturowe, a zwłaszcza malarstwo tablicowe, ktre wyrażało się w kompozycjach wiele skrzydłowych ołtarzy (tryptyki, poliptyki) z zamykanymi skrzydłami pokrytymi po obu stronach malowidłami lub płaskorzeźbami drewnianymi.

Zwornik, środkowy szczytowy element arkady lub skrzyżowania żeber w sklepieniu gotyckim. Spaja konstrukcję w całość, niekiedy zdobiony jest rzeźbioną dekoracją ornamentalną o motywach roślinnych.

Pojęcia:

Triforium, tryforium

1) w budynkach romańskich i gotyckich okno lub przeźrocze przedzielone kolumienkami na trzy części i zamknięte potrjną arkadą,



2) w kościołach romańskich i gotyckich galeria mieszcząca się w ścianie wewnętrznej prezbiterium, nad nawami bocznymi otwarta do nawy głwnej, znajdująca się między strefą okien, a strefą arkad międzynawowych lub empor , otwarte do wnętrza kościoła przeźroczami trjdzielnymi.

Empora, galeria , trybuna lub balkon , otwarte do wnętrza budowli, wsparte na kolumnach , filarach , bądź wspornikach . W architekturze kościelnej galeria np. nad nawami bocznymi, stosowana w celu zwiększenia liczby uczestnikw nabożeństwa lub wydzielenia określonej ich grupy (dworu, zakonnikw).

Transept, nawa poprzeczna w kościele, usytuowana pomiędzy korpusem nawy a prezbiterium (lub absydą. Skrzyżowanie nawy głwnej z transeptem zwykle akcentowano kopułą lub wieżą. Niekiedy mogą występować 2 transepty. W wielkich katedrach średniowiecznych kończono czasem jedynie transept i on stanowi obecnie nawę głwną świątyni (np. katedra w Sienie).

Horyzontalizm, zasada rozbudowy kompozycji dzieła wszerz, ze specjalnym podkreśleniem kierunkw poziomych.

Cystersi, Sacer Ordo Cisterciensis, zakon mniszy założony 1098 we Francji przez św. Roberta z Molesmes,

Barbakan, rondel, średniowieczne umocnienie obronne w kształcie murowanej, okrągłej budowli ze strzelnicami i wewnętrznym dziedzińcem, wysuniętej przed linię murw miasta czy zamku i połączonej z nim mostem lub osłoniętym przejściem (zwanym szyją). Barbakan bronił bramy głwnej i umożliwiał ostrzał boczny.






Przykadowe prace

Przetwarzanie analogowo-cyfrowe

Przetwarzanie analogowo-cyfrowe 1. Rodzaje sygnałw i zakres zmian. Do sygnałw analogowych podlegających najczęściej procesowi przetwarzania można zaliczyć napięcie, prąd, przedział czasu, przesunięcie liniowe lub kątowe. Sygnały cyfrowe są wyrażone z...

PRZEZWYCIĘŻANIE TRAUMY WIELKIEJ ZMIANY

PRZEZWYCIĘŻANIE TRAUMY WIELKIEJ ZMIANY Proces transformacji ustrojowo – społeczno - gospodarczej rozpoczęty w Polsce w 1989 r., to okres następujących szybko i radykalnie przemian, ktry dla znacznej części społeczeństwa stanowił szok. Jest to czas szczegln...

Motyw przyjaźni w literaturze

Motyw przyjaźni w literaturze Na początku warto zastanowić się, czym w ogle jest przyjaźń. Tak więc przyjaźń to duchowa, emocjonalna i platoniczna więź łącząca dwoje lub więcej ludzi, oparta na wzajemnym zrozumieniu, wsplnych doświadczeniac...

architektura starożytnej Grecji

architektura starożytnej Grecji Architektura Starożytnej Grecji Kl. I b Architektura starożytnej Grecji to przede wszystkim liczne świątynie budowane na cześć rżnych bstw. Mimo, że świątynie były rozległe i okazałe to jednak Celli , czyli po...

John Dewey – Twrca nowego kierunku w pedagogice i szkoła pracy

John Dewey – Twrca nowego kierunku w pedagogice i szkoła pracy John Dewey – Twrca nowego kierunku w pedagogice i szkoła pracy. John Dewey urodził się 20 października 1859 r. w miejscowości Burlington w Stanach Zjednoczonych Ameryki, umarł zaś w 1952 r. w Nowym Yorku....

Wspłczesność

Wspłczesność Najnowsze dzieje naszego piśmiennictwa, nazywanego umownie literaturą wspłczesną, określają dwa zwrotne momenty w historii naszego narodu: wrzesień 1939 r. i czerwiec 1989 r. Daty te tworzą ramy czasowe tego okresu. Literaturę lat 1939-1989 kształtow...

Opozycja legalna i tajne organizacje spiskowe na ziemiach Krlestwa Polskiego

Opozycja legalna i tajne organizacje spiskowe na ziemiach Krlestwa Polskiego Mimo nadania przez cara Aleksandra I konstytucji dla Krlestwa, jej zasady nie były przez rządzących przestrzegane. Ludność zaczęła sprzeciwiać się takiemu obrotowi sprawy. Powstawały liczne organizacje...

Państwo, podział państw

Państwo, podział państw Państwo, organizacja polityczna, wyposażona w suwerenną władzę, zajmująca określone terytorium. Przynależność do państwa ma charakter sformalizowany (obywatelstwo). W obrębie państwa występuje stosunek: władza - podp...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry