• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuy: Historia ...

Nawigacja

Historia Rzymu



Historia Rzymu




Rzym, jak wszyscy pamiętamy jeszcze ze szkoły podstawowej, powstał w 753 p.n.e. Do niedawna data ta była niemal jednomyślnie kwestionowana przez specjalistw. Dodajmy przy tym, że sami Rzymianie nie byli w tym względzie zgodni. Wspomniane datowanie jest autorstwa Warrona, badacza dziejw minionych, ktry żył w I w. p.n.e. Zyskało ono popularność dzięki monumentalnemu dziełu Liwiusza, ktry posłużył się datą użytą przez Warrona, pisząc swoje Dzieje Rzymu od założenia miasta. W niemal dwa tysiące lat po śmierci Liwiusza zyskała ona jednak zadziwiające potwierdzenie w wynikach badań archeologicznych, prowadzonych na przełomie lat 80. i 90. XX w. przy drodze prowadzącej z Forum na Palatyn.



A. Carandini, włoski archeolog badający ten rejon, stwierdził istnienie przy zboczu Palatynu śladw muru powstałego około połowy VIII w. p.n.e. Badania te nie wskazują wprawdzie dokładnej daty powstania miasta nad Tybrem, jednak potwierdzają istnienie w tym miejscu skupiska o miejskim charakterze już w tak wczesnym okresie.



Miejsce było zresztą wyjątkowo szczęśliwie dobrane. Znajdowała się tu najwygodniejsza, patrząc od strony ujścia rzeki, przeprawa przez Tyber. Musiała więc prowadzić tędy droga wiodąca do nadbrzeżnych salin, miejsca pozyskiwania soli, niezbędnej dla grskich plemion sabelskich zajmujących się hodowlą bydła i owiec. Droga ta prowadziła zarazem w kierunku miast południowej Etrurii. Zakole Tybru tuż przy wyspie dawało wygodny port, do ktrego przybijać mogły fenickie i greckie statki z towarami rżnego rodzaju. Innymi słowy było to wymarzone miejsce na ośrodek handlowy. Zamieszkiwali go Latynowie.



Osada palatyńska po stu mniej więcej latach połączyła się z drugą wioską, zamieszkałą przez Sabinw, skupioną na zboczach Kwirynału i Kapitolu. Oddzielające te dwie wsplnoty bagno zasypano i w ten sposb powstał jeden z najbardziej znanych na świecie punktw turystycznych Rzymu — Forum Romanum, czyli Rzymski Rynek.



Przez pierwsze 250 lat swego istnienia Rzym był monarchią. W 2. połowie VI w. pod berłem rodu Tarkwiniuszy osiągnął pozycję jednej z najpotężniejszych monarchii na Płwyspie Apenińskim. W mieście krzyżowały się wwczas rżnorakie wpływy kulturowe. Niezwykle silnie swą obecność zaznaczyła kultura etruska, lecz w sztuce tego okresu widać rwnież wyraźnie wpływy greckie i fenickie. Język i kultura latyńska nie zniknęły jednak, stanowiły o odrębności Rzymu w porwnaniu z innymi, kwitnącymi wwczas ośrodkami miejskimi na terenie Italii. Miasto wyrżniała największa świątynia w tzw. stylu etruskim poświęcona Jowiszowi Najlepszemu Największemu, powstała w ostatnich latach istnienia monarchii. Do końca dziejw Rzymu uważano, że podstawowe z jego instytucji społecznych i politycznych stanowiły dzieło poszczeglnych władcw.



Po upadku monarchii (tradycyjna podawana data to 509 p.n.e., rzeczywista 504 p.n.e.) Rzym stopniowo podupadał. Wyniszczały go zarwno spory wewnętrzne, jak też wojny ze schodzącymi w doliny grskimi plemionami sabelskimi — Ekwami i Wolskami. Wewnętrzne spory złagodziło wprowadzenie w 449 p.n.e. Praw Dwunastu Tablic, pierwszej rzymskiej kodyfikacji prawa zwyczajowego. Kodyfikacja ta zuniformizowała społeczeństwo rzymskie. Wskazują na to wyraźnie wyniki badań archeologicznych. Dysponujemy licznymi zabytkami poświadczającymi występowanie na terenie Rzymu rozwiniętej kultury arystokratycznej, czerpiącej wzory z Grecji, Etrurii i Fenicji. W znaleziskach pochodzących z V i 1. połowy V w. p.n.e. występuje licznie ceramika sympozjalna, ktra zanika po tym okresie. Od połowy V w., czyli od wprowadzenia Praw Dwunastu Tablic, Rzym przez długie lata będzie prymitywnym pod względem kulturalnym i nastawionym na podboje zewnętrzne społeczeństwem chłopskim.



W pierwszym płwieczu po upadku monarchii doszło rwnież do powstania podstawowych instytucji republikańskich, stanowiących o charakterze tego państwa na następne czterysta z grą lat. Władzę wykonawczą w miejsce monarchii przejęło dwch konsulw wybieranych na okres jednego roku. Zwani byli oni pierwotnie iudices, czyli sędziami. Zarwno określenie to, jak i liczba konsulw, wskazuje na związek z tradycją fenicką, reprezentowaną przez Kartaginę, gdzie władzę wykonawczą pełniło dwch urzędnikw zwanych szofetim, czyli sędziami. Kolegialność i stosunkowo krtki okres sprawowania konsulatu skrajnie utrudniały przejęcie władzy przez jednostkę. Usankcjonowano rwnież istnienie ciała doradczego przy konsulach, czyli senatu. W jego skład wchodzili naczelnicy najważniejszych rodw, ktre w społeczeństwie rzymskim odgrywały kluczową rolę.



Sukcesy w wojnach z najazdem ludw sabelskich skłoniły Rzym do uderzenia na płnoc. Zdobyto Fideny — miasto przy ktrym znajdowała się głwna obok Rzymu przeprawa przez Tyber. Podbj ten stanowił tylko preludium dla znacznie ważniejszego osiągnięcia militarnego, czyli zwycięskiej wojny z Wejami.



Weje to najbliższy etruski sąsiad Rzymu — miasto o podobnych rozmiarach, bogactwie i zasobach ludzkich. Zdobycie go spowodowało podwojenie terytorium Rzymu. Przez pewien czas nie było wiadomo, co z tak ogromną zdobyczą zrobić. Ruchomy majątek Wejentynw rozszabrowali rzymscy wojownicy, ale co z ziemią? Trzeba było wielkiego wstrząsu psychicznego, by problem ten rozwiązać, a stało się to po zdobyciu Rzymu przez Galw.



Galowie po dramatycznej klęsce armii rzymskiej nad rzeką Allią zdobyli miasto w 386 p.n.e. Opuścili je dopiero po otrzymaniu okupu wypłaconego przez sojusznika Rzymu — Caere. Wkrtce potem tereny zdobyte przez Rzym na Wejentynach zostały rozdzielone pomiędzy rzymskich mężczyzn. Tym samym Rzym stał się miastem pozbawionym na pewien czas bezrolnych obywateli.



W tym samym czasie zaostrzyła się walka pomiędzy starą arystokracją patrycjuszowską, a obywatelami o znacznych majątkach, lecz pozbawionymi odpowiedniego pochodzenia, skupionymi w opozycyjnej względem patrycjuszowskiego państwa organizacji plebejskiej. Jej przywdcami byli wwczas trybuni ludowi — Gajusz Licyniusz Stolo i Lucjusz Sekstiusz Lateranus. W 367 p.n.e. doprowadzili oni do uchwalenia ustawy otwierającej plebejuszom drogę do konsulatu. Lucjusz Sekstiusz został w 366 p.n.e. pierwszym konsulem plebejskim. Prawo to umożliwiało plebejuszom ubieganie się o konsulat, ale od 342 p.n.e. zawężono je w taki sposb, że co roku jeden z konsulatw musiał być sprawowany przez plebejusza. Dopiero w 172 wybrano po raz pierwszy dwch konsulw z rodzin plebejskich.



Następne sto lat zajęło Rzymowi podporządkowanie Italii. Kolejne ludy i państwa schylały głowy pod jego jarzmo. Rzymianie konfiskowali znaczną część ziemi pokonanych przeciwnikw i tworzyli na tym terenie kolonie wojskowe. Jednocześnie zawierali sojusze wojskowe z pokonanymi wrogami, dla ktrych jedyną często szansą na odzyskanie majątku było wspłuczestniczenie w rzymskich podbojach i wzięcie udziału w kolejnych kolonizacjach. W ten sposb połączona armia, składająca się z Rzymian i ich sprzymierzeńcw, rosła w siłę z roku na rok. Podbj łączył wszystkie grupy społeczne Wiecznego Miasta. Zwykli obywatele bogacili się i zyskiwali ziemię. Arystokracja zdobywała sławę, ktra w systemie rodowym, przy słabo rozwiniętej gospodarce monetarnej, stanowiła o pozycji społecznej i prestiżu otaczającym jednostkę. Zwycięska wojna, zakończona triumfem, czyli specjalną procesją, ktra przechodziła przez Rzym i kończyła się na Kapitolu, stanowiła marzenie każdego arystokraty.



Pełne panowanie Rzymu nad Płwyspem Apenińskim zagwarantowało zwycięstwo nad Samnitami w szeregu ciężkich wojen toczonych w 2. połowie IV i na początku III w. Kulminacyjnym momentem tej walki było zwycięstwo pod Sentinum (295 p.n.e.) nad połączoną armią Galw i Samnitw. Po ich pokonaniu na drodze Rzymian pozostał już tylko Tarent.



Miasto to wezwało w 280 p.n.e. na pomoc jednego z najlepszych wodzw starożytności — Pyrrusa, krla Epiru. Pokonał on Rzymian w dwch kolejnych bitwach, pod Herakleją i Ausculum, ponosząc jednak przy tym ogromne straty. Nie rozstrzygając wojny przenisł działania zbrojne na Sycylię, występując przeciwko Kartaginie. Po powrocie do Italii ponisł w 275 p.n.e. klęskę w starciu z Rzymianami pod Benewentem i pozostawił Tarent samemu sobie. Miasto skapitulowało w 272 p.n.e.



Po pokonaniu Tarentu, shołdowaniu Apulii i Messapii (266 p.n.e.) oraz zdobyciu ostatniego wolnego miasta etruskiego — Volsinii (264 p.n.e.), Rzym panował nad całą Italią aż do płnocnego łuku Apeninw, za ktrym zaczynały się terytoria galijskie.



W zachodniej części basenu Morza Śrdziemnego pozostały od tego momentu już tylko dwie potęgi: Rzym i Kartagina. Do tej pory panowały pomiędzy nimi poprawne, choć może niezbyt serdeczne stosunki. Sytuacja zmieniła sie diametralnie, gdy nad Cieśniną Mesyńską stanęły rzymskie legiony.



Rzym odpowiedział pozytywnie na prośbę o wsparcie nadesłaną przez grupę kampańskich najemnikw Mamertynw (synw Marsa), ktrzy zajęli Messanę (Mesynę), miasto na płnocnym wschodzie Sycylii. Kiedy Rzymianie pod wodzą Appiusza Klaudiusza Kaudeksa dotarli do Messany napotkali na oblegające ją połączone siły Kartagińczykw i Syrakuzańczykw. Ci ostatni szybko zawarli sojusz z Rzymem. Kartagina zdecydowała się na wojnę. Rozpoczęła się I wojna punicka.



Wojny punickie zmieniły Rzym. Do tej pory był on lokalną potęgą lądową, ktra skupiała swoją uwagę na terenie Italii. Od przekroczenia Cieśniny Mesyńskiej rozpoczął się marsz legionw na podbj znanego świata.



Pierwsza wojna punicka zakończyła się zajęciem Sycylii przez Rzym, a wkrtce po jej zakończeniu opanowaniem dawnych terenw kartagińskich na Sardynii i Korsyce. Druga stanowiła największą w dotychczasowych dziejach miasta prbę militarną. W starciach z genialnym wodzem kartagińskim — Hannibalem — poległa ogromna część zdolnych do noszenia broni Rzymian. Pomimo to rezerwy ludzkie, jakimi dysponował Rzym, były tak potężne, że rwnież to starcie zakończył on zwycięsko. Trzecia z wojen punickich była już tylko dobiciem niegdyś wspaniałego miasta, ktre w 146 p.n.e. zostało zburzone, a ziemię na ktrej stało posypano solą, by nic nigdy już na niej nie wyrosło.



W czasie II wojny punickiej Rzym interweniował w Hiszpanii i jednocześnie zaangażował się w kolejny konflikt — z państwem macedońskim, ten zaś pociągnął za sobą starcie z państwem seleukidzkim. Kiedy w połowie II w. p.n.e. dym bitewny opadł, cały basen Morza Śrdziemnego znalazł się pod panowaniem Rzymu.



Wkrtce potem dłuższy okres względnego spokoju wewnętrznego w Wiecznym Mieście dobiegł końca. Pierwsze niepokoje zaczęły się już w latach 50. II w. p.n.e. Związane były z poborem do armii, ktra toczyła krwawe walki w Hiszpanii. Armia Rzymu była armią obywatelską, każdy mężczyzna zdolny do noszenia broni miał obowiązek w niej służyć. System ten powstał w czasach, gdy kampanie trwały jedynie w sezonie wojennym: od marca do października. W II w. p.n.e. legiony rzymskie stacjonowały w znacznej odległości od swojej stolicy i żołnierze przez wiele lat nie mogli wrcić do domu. Kiedy wreszcie nielicznym z nich udało się uzyskać zwolnienie z armii, nie otrzymywali żadnej odprawy. Wszystko, czym dysponowali, stanowiły oszczędności z łupw. W tym samym czasie arystokracja bogaciła się coraz bardziej. Wodzowie mieli ogromny udział w łupach, kupcy rzymscy niemal zmonopolizowali handel w basenie Morza Śrdziemnego. Nożyce polaryzacji majątkowej rozwierały się w coraz większym stopniu. Tradycyjny świat rzymskich wartości, społeczeństwa o charakterze chłopskim, uległ zburzeniu. Co więcej, wolni i średnio zamożni chłopi stanowili dotąd trzon rzymskiej armii, a co za tym idzie wraz ze zmniejszaniem ich liczby malała liczba rzymskich żołnierzy.



Przeciwko temu wystąpił arystokratyczny reformator, Tyberiusz Semproniusz Grakchus, trybun ludowy w 133 p.n.e., ktry pragnął odnowić warstwę średnio zamożnych właścicieli ziemskich. Przedstawił on propozycję ustawy, na mocy ktrej wykorzystać miano ziemie nabyte przez państwo rzymskie w okresie ekspansji na terenie Italii oraz majątki odebrane po II wojnie punickiej przedstawicielom społeczności italskich, ktrzy poparli Hannibala. Ziemia państwowa była jednak zajmowana przez wielkich właścicieli ziemskich. Gdyby Tyberiusz zdołał przeprowadzić swj projekt, państwo rzymskie odzyskałoby utraconą stabilność wewnętrzną. Tak się jednak nie stało. Zwyciężyły partykularne interesy nobilw i Tyberiusz zginął w walce na Forum Romanum.



W dziesięć lat po śmierci Tyberiusza jego dzieło prbował kontynuować brat Gajusz. Jednak pomimo przejściowych sukcesw skończył podobnie jak poprzednik — został zamordowany.



Problem uposażenia weteranw kończących służbę w armii rzymskiej stał się nieustającym zarzewiem konfliktu i w ostatecznym rozrachunku był jedną z najważniejszych przyczyn upadku Republiki. Żołnierze, nie dysponując żadnymi gwarancjami ze strony państwa, mogli pokładać nadzieję na spokojną starość jedynie w działalności swoich wodzw. To uzależnienie ułatwiało wykorzystywanie państwowej armii do celw prywatnych. Rozpoczął się okres wojen domowych.



Wielcy protagoniści tych czasw — Mariusz, Sulla, Cezar, Pompejusz, Krassus, Oktawian, Lepidus, Antoniusz — dążyli początkowo do zyskania osobistej sławy, podobnie jak ich przodkowie przez wieki, pźniej jednak walka toczyła się już o osobiste bezpieczeństwo. Przegrani w wojnie domowej nie mieli prawa dalej istnieć.



Z pierwszego starcia w latach 80. I w. p.n.e., pomiędzy Mariuszem i Sullą, zwycięsko wyszedł Sulla, ktry przeprowadził szeroko zakrojoną reformę ustroju. Po krtkich samodzielnych rządach złożył władzę i wycofał się z życia publicznego. Wkrtce potem zmarł naturalną śmiercią. Druga z wojen domowych toczyła się pomiędzy Pompejuszem a Cezarem. Pompejusz ponisł klęskę pod Farsalos (48 p.n.e.) i wydawało się, że Cezar stanie się jedynowładcą. W idy marcowe 44 p.n.e. (15 marca) Cezar został zamordowany.



Mordercy chcieli przywrcić dawne zasady rządzące republiką, ale przeliczyli się. Cezar zyskał ogromną popularność i jego reformy miały poparcie społeczne. Mordercy musieli schronić się na Kapitol, by uniknąć samosądu. Władzę w mieście przejęli cezarianie. Pomiędzy nimi właśnie doszło do ostatecznej rozgrywki, w wyniku ktrej republika upadła i powstał nowy ustrj zwany przez wspłczesnych badaczy pryncypatem.



Wprowadził go w życie Oktawian August, przybrany syn Cezara, mierny wdz, lecz genialny polityk i administrator. Wkrtce po zwycięstwie nad flotą Antoniusza i Kleopatry pod Akcjum (31 p.n.e.), odnowił republikę (27 p.n.e.) wprowadzając system rządw oparty na naczelnym zwierzchnictwie nad armią, władzy trybuńskiej (od 23 p.n.e.) oraz urzędzie najwyższego kapłana (pontifex maximus) (od śmierci Lepidusa 12 p.n.e.), ktre sprawował cesarz. August ograniczył liczbę senatorw do 600, wprowadził rozdzielenie dwch stanw: ekwickiego i senatorskiego. Ekwici stali się podstawą administracji cesarskiej, obejmując stanowiska zakazane dla senatorw (najważniejsze to prefekci: floty, dostaw zboża, Egiptu oraz gwardii pretoriańskiej). Prowincje rzymskie zostały podzielone na senatorskie (z ograniczoną obsadą wojskową lub nawet w ogle bez niej) i cesarskie (z pełną obsadą wojskową zależną od sytuacji międzynarodowej). Pojawił się rwnież już wwczas kult cesarski, silny zwłaszcza w prowincjach, początkowo związany z kultem bogini Romy (= Rzymu). August zapewnił swoim żołnierzom odprawę po zakończeniu służby. Pozwalała ona na spokojne ułożenie życia. Żołnierze nie będący przed wstąpieniem do armii obywatelami rzymskimi, otrzymali w nagrodę rwnież pełne prawa obywatelskie.



August zakreślił także granice imperium rzymskiego, ktre w toku dziejw uległy niewielkim tylko modyfikacjom. Po klęsce Warusa w Lesie Teutoburskim w Germanii, granice Cesarstwa oparły się o rzeki: Eufrat, Ren i Dunaj. Jedynymi, ktrzy powiększyli jeszcze jego zasięg byli: Klaudiusz — zajął Brytanię i Trajan — Dację, Mezopotamię.



W czasach Augusta rozkwitła rwnież literatura i sztuka. Wergiliusz, Horacy, Owidiusz, Liwiusz tworzyli pod opieką jego i jego faworytw.



Po śmierci Augusta stopniowo powiększał się zakres władzy cesarskiej. Senat tracił na znaczeniu (wyjątkiem były tu rządy Trajana i Marka Aureliusza). Cesarze tego okresu dokonali także monumentalizacji Rzymu, ktry uległ licznym przebudowom. Aż do końca II w. n.e. powstawały nowe budowle, jedna wspanialsza od drugiej. Część z nich do dziś stanowi symbol Rzymu (Teatr Marcellusa, Panteon, Amfiteatr Flawijski zwany Koloseum, cesarskie Fora, ktre dzięki wykopaliskom ostatnich lat oglądać można w pełnej krasie).



Najwspanialszy okres w dziejach cesarskiego Rzymu to czasy tzw. dynastii Antoninw (kończy go śmierć Kommodusa w 192). Okresowi stabilności politycznej towarzyszył rozwj gospodarczy, widoczny przede wszystkim w miastach. Stopniowo poszerzał się zasięg języka łacińskiego, przede wszystkim poprzez osadnictwo weteranw, ktrzy w armii musieli posługiwać się łaciną. Powszechne było rwnież rzymskie prawo i szkolnictwo. Doszło dzięki temu do kulturowej unifikacji zachodniej części basenu Morza Śrdziemnego (na Wschodzie panowała greka). W 212 n.e. proces ten był już tak zaawansowany, że cesarz Karakalla nadał obywatelstwo rzymskie wszystkim mieszkańcom imperium.



W III w. nastąpił ostry kryzys, nasilony w latach 235–270. Imperium wyniszczały ciągłe wojny domowe, ktrym towarzyszyły najazdy barbarzyńcw. Zwalczające się armie siały spustoszenie wśrd cywilw i wyludnienie dotknęło całe regiony (najbardziej ucierpiały Galia, Dacja, Mezja i Tracja). Wielu ludzi straciło rwnież życie w wyniku przeciągającej się zarazy. Postępująca inflacja i spadek wartości monety niszczyły gospodarkę. W życiu religijnym pojawił się nowy czynnik, chrześcijaństwo, ktre w tym okresie znajdowało się w opozycji do władzy cesarskiej.



Odnowicielem cesarstwa stał się Dioklecjan (284–305), ktry przeprowadził daleko idące reformy w armii i życiu politycznym cesarstwa. Dokonał pełnej deifikacji władzy cesarskiej, powiększył liczbę prowincji i w ten sposb ułatwił administrowanie nimi. Całe imperium podzielił na dwie części: Wschodnią i Zachodnią, tworząc w ten sposb podwaliny pod ostateczny podział cesarstwa, do ktrego doszło ponad sto lat pźniej. Wzmocnił też obronę granic poprzez rozbudowę systemu fortyfikacji i stworzył armię taktyczną, ktrej zadaniem było wzmocnienie sił nadgranicznych w najbardziej zagrożonych rejonach kraju. Wojsko rzymskie w coraz większym stopniu składało się z synw byłych żołnierzy i oddziałw barbarzyńskich. Dioklecjan wprowadził rwnież ceny maksymalne na wiele produktw, prbując ograniczyć w ten sposb inflację.



Konstantyn Wielki, kolejny z wielkich władcw Pźnego Cesarstwa, doprowadził do przemiany religijnej silnie faworyzując zwalczane dotąd chrześcijaństwo. Kontynuował też reformy Dioklecjana w sferze wojskowej. Nieśmiertelność zyskał jednak dzięki założeniu, na miejscu dawnego miasteczka Bizantion, nowej stolicy cesarskiej: Konstantynopola.



Jeden z następcw Konstantyna, Julian (361–363), prbował odwrcić tok dziejw i odnowić religię pogańską. Jednak panował za krtko (18 miesięcy), by zapoczątkowane przez niego reformy mogły odnieść skutek. Zginął w wojnie przeciw Persji.



Ostatnim z wielkich władcw imperium był Teodozjusz Wielki, ktry poprawił stosunki cesarstwa z Gotami, zdusił opozycję ariańską, zakazał kultw pogańskich, a tuż przed śmiercią doprowadził do usankcjonowania podziału cesarstwa na część wschodnią i zachodnią. Następną zakończoną sukcesem prbę zjednoczenia państwa rzymskiego przeprowadził dopiero Justynian w 1. połowie VI w., lecz nie przetrwała ona jego śmierci.



humanistyka:

Zawiązek rzymskiej literatury w poezji stanowiły ludowe pieśni obrzędowe, bohaterskie i żołnierskie, pieśni religijne (pieśń saliw, Carmen Fratrum Arvalium; fratres arvales). Ich miarą wierszową był tzw. wiersz saturnijski. Początek prozie dały m.in. zapiski cenzorw (commentarii) i pontyfikw (annales maximi — formuły modlitw, fasti, wydarzenia bieżące), głwnie zaś prawo dwunastu tablic. Za najwcześniejszego pisarza uchodzi Appiusz Klaudiusz Cekus, cenzor z 312 p.n.e., autor pierwszej opublikowanej mowy. Początki dramatu są związane z ludową farsą — atellaną i mimem. W dalszym rozwoju literatura rzymska uległa wpływom greckim (Wielka Grecja).



Okres I, tzw. archaiczny (240–80 p.n.e.). Początek właściwej literatury wiąże się z wystawieniem w Rzymie (240) tragedii i komedii greckich w łacińskiej przerbce Liwiusza Andronikusa, ktry jako tłumacz Odysei i autor chralnej pieśni religijnej dał rwnież początek epice i liryce rzymskiej. W tragedii naśladowali go Newiusz, Enniusz, Pakuwiusz i Akcjusz, w komedii — m.in. Newiusz, Plaut, Stacjusz, Terencjusz. Atellana i mim uzyskały rangę gatunku literackiego. Epikę wzbogacili Newiusz i Enniusz, ktrzy wprowadzili do niej heksametr. Satyra otrzymała właściwą jej odtąd postać (Lucyliusz). Na przełomie II i I w. pojawił się epigram, a w związku ze wzrastającą pozycją polityczną Rzymu powstała historiografia, początkowo w języku greckim (m.in. Fabiusz Piktor), od czasw Katona Starszego Cenzora — w języku łacińskim. Prcz historii Rzymu Katon Starszy Cenzor zajął się rwnież dziejami miast italskich i krajw pozaitalskich. Naśladowali go w tym starsi i młodsi annaliści. Pojawiły się pierwsze monografie wojen, prace antykwaryczne oraz pamiętniki mężw stanu i wodzw. W II w. Rzymianie zetknęli się z filozofią grecką, zaś pod wpływem Średniej Stoi zaczęła się rozwijać nauka prawa rzymskiego. Rozwijała się także wymowa polityczna (m.in. bracia Grakchowie) i sądowa — ukazały się pierwsze podręczniki retoryki i rozprawy dotyczące języka, teorii literatury i krytyki literackiej. W okresie II, zwanym cycerońskim (80–30 p.n.e.), rozwijała się filozofia (Cyceron, Lukrecjusz), wymowa (Cyceron, Hortensjusz), historiografia w postaci autobiografii (Cezar), monografii (Salustiusz) i biografii — zapoczątkowanej przez Neposa. Naukę reprezentowała twrczość Warrona, a w nauce prawa zasłużył się m.in. Sulpicjusz Rufus, w poezji — m.in. Katullus. Okres III, augustowski (30 p.n.e.–14 n.e.), zwany był też złotym wiekiem poezji rzymskiej. Patronował mu cesarz Oktawian August, ktry w literaturze widział ważny czynnik realizacji swej ideologii. Tej sprawie poświęcił swą twrczość epik rzymski Wergiliusz i, częściowo, liryk Horacy. Około połowy I w. powstała elegia miłosna (Gallus), ktrą do rozkwitu doprowadzili Tibullus, Propercjusz i Owidiusz. W historiografii zasłużyli się m.in. Liwiusz i Trogus (pierwsza historia powszechna Historiae Philippicae). W okresie upadku republiki miejsce wymowy politycznej zajęły popisowe deklamacje, naukę prawa kontynuował Labeon, naukę o języku — Weriusz Flakkus (leksykon De verborum significatu). Witruwiusz dał cenne dzieło o architekturze. Okres IV, cesarski (I–V w.). Literatura I i II w. pozostawała pod wpływem retoryki (Seneka Starszy, Kwintylian), w wymowie utrzymywały się deklamacje. Filozofię reprezentował Seneka Młodszy, historiografię — m.in. Tacyt i Swetoniusz. Nauka przejawiała tendencje encyklopedyczne (Pliniusz Starszy) oraz specjalistyczne: geograficzne (Pomponiusz Mela), rolnicze (Kolumela), prawnicze (Salwiusz Julianus), filozoficzne (Askoniusz Pedianus), historyczno-literackie (Geliusz). Prozę literacką (romans) reprezentowali Petroniusz i Apulejusz, a zretoryzowana poezja miała przedstawicieli w epice (Lukan, Stacjusz, Waleriusz Flakkus), w liryce (Kalpurniusz Sykulus), w satyrze (Persjusz, Juwenalis) i w epigramacie (Marcjalis). Fedrus dał początek rzymskiej bajce. Najwybitniejszym dramatopisarzem był Seneka Młodszy. Atellana i mim wyparły komedię, pojawiła się pantomima. Od III w. następował stopniowy upadek piśmiennictwa, wyjątek stanowiło prawo (Papinian, Ulpian). W poezji na uwagę zasługują Klaudian i Rutyliusz Namacjanus, w wymowie — Symmachus, w historiografii — Ammianus Marcellinus i historycy cesarstwa rzymskiego. Powstawała literatura chrześcijańska — działali apologeci (m.in. Tertulian, Minucjusz Feliks, Cyprian, Arnobiusz Starszy, Laktancjusz), filozofowie — Św. Augustyn, tłumacz Wulgaty — Hieronim ze Strydonu, poeci, autorzy hymnw — Ambroży i Prudencjusz (zwany chrześcijańskim Horacym). Ostatnim wielkim dziełem nauki starożytnnej było skodyfikowanie, na polecenie Justyniana I Wielkiego, prawa rzymskiego, dokonane przez Triboniana.



religia:

Religia Rzymian była kultem politeistycznym. Jej zawiązek stanowiły prawdopodobnie elementy wierzeń indoeuropejskich, m.in. kult nieba, z jego zjawiskami atmosferycznymi, i kult ogniska. Głwną cechą pierwotnej religii Rzymian była wiara w bezosobowe bstwo (numen), a raczej w siłę przejawiającą się w każdym zjawisku (np. w blasku błyskawicy, kiełkowaniu ziarna, dobrym lub złym stanie bydła). Akty kultu (niewątpliwie o charakterze magicznym) miały na celu unieszkodliwienie owych mocy bądź pozyskanie ich przychylności i skłonienie do działania w pożądanym kierunku — stąd ścisły formalizm modlitw i obrzędw. Kultem rzymskim był prawdopodobnie rwnież kult przodkw, przejawiający się w czci manw, geniusza ojca rodziny, w wierze w życie pozagrobowe i kontakty zmarłych z żywymi. W miarę wzrostu znaczenia Rzymu do kultu włączano bstwa ludw wchodzących w granice rzymskich posiadłości, np. sabińskiego Kwiryna. Kiedy Rzym objął przewodnictwo w Związku Latyńskim, Iuppiter Latiaris ( Jupiter), bstwo tego związku, stał się naczelnym bogiem Rzymian. Trwały ślad panowania i religijnego wpływu Etruskw pozostał m.in. w kulcie triady głwnych bstw rzymskich: Jowisza, Junony i Minerwy, w ich antropomorficznych wyobrażeniach, umieszczonych w świątyni na Kapitolu (koniec VI w. p.n.e.), w sztuce wrżbiarskiej (tzw. disciplina etrusca), w walkach gladiatorw, uświetniających początkowo obrzędy pogrzebowe, i być może w zwyczaju wprowadzania do konduktu pogrzebowego masek przodkw. Przyjęcie przez Tarkwiniuszw greckich Ksiąg sybilińskich ( sybilla) przyspieszyło proces hellenizacji religii rzymskiej. Wprowadzane bstwa greckie utożsamiano (na zasadzie podobieństwa cech) z bstwami rzymskimi, ktre, z wyjątkiem nazwy, przejmowały nieznany w Rzymie mit i wyobrażenie plastyczne swych greckich wzorw. Nowym bstwom wznoszono liczne świątynie. W 217 p.n.e. ustanowiono, na wzr grecki, kult 12 wielkich bogw (Consentes Dei) zestawianych parami: Jowisz — Junona, Neptun — Minerwa, Mars — Wenus, Apollo — Diana, Wulkan — Westa, Merkury — Ceres. W tym czasie wszedł w życie rwnież kult bstw uosabiających cnoty i ideały arystokracji rzymskiej: Pietas [‘pobożność’], Fides [‘wierność’], Virtus [‘cnota’], Konkordia [‘zgoda’], Wiktoria [‘zwycięstwo’] itp. Z obrzędw obcych kultw zachowano tylko zgodne z duchem religii rzymskiej. Na straży kultu stali kapłani (sacerdotes), urzędnicy pochodzący z wyboru, zorganizowani w kolegia (pontyfikowie, augurowie, haruspikowie) i bractwa (m.in. saliowie, luperkowie, fecjałowie). W kultach prywatnych, skupionych wokł bstw domowych (larw, penatw, manw, geniusza pana domu), ofiarnikiem był ojciec rodziny. Po podboju Grecji (146 p.n.e.) Rzym znalazł się pod wpływem prądw hellenistycznych. Zaszły wwczas duże zmiany w życiu religijnym Rzymian. Zanikała religia tradycyjna, a pojawiły się kulty bstw wschodnich, m.in. Kybele, Izydy, Mitry, rozpowszechniła się astrologia i praktyki magiczne. Senat, nadużywając praktyk wrżbiarskich do celw politycznych, przyczynił się do obniżenia autorytetu kapłanw w społeczeństwie. Religia starorzymska nie była w stanie zaspokoić potrzeb wczesnego człowieka. Jedni wśrd przeciwności życiowych szukali pociechy w nauce o szczęściu w życiu pozagrobowym ( misteria), inni — w systemach filozoficznych (głwnie epikureizmie i stoicyzmie). W zamierzeniu władcw rolę czynnika zespalającego ludy imperium miał odegrać kult cesarzy. Pojawiły się tendencje monoteistyczne. Wśrd owych licznych wierzeń chrześcijaństwo torowało sobie drogę do roli jedynej religii w państwie. Cesarz Teodozjusz I Wielki zakazując (392) pogańskich praktyk religijnych położył oficjalnie kres religii rzymskiej. Jej elementy przetrwały jednak w niektrych obrzędach chrześcijańskich i praktykach ludowych.



armia i wojsko:

Armia rzymska do I w. p.n.e. miała charakter obywatelskiego pospolitego ruszenia, zwoływanego w razie potrzeby. Obowiązek służby wojskowej obejmował wszystkich posiadających ziemię mężczyzn w wieku 17–46 lat. Żołnierze sami ponosili koszty uzbrojenia i ekwipunku, dlatego w organizacji wojska rzymskiego decydującą rolę odgrywał w tym czasie cenzus majątkowy. Podstawową jednostką organizacyjną był legion, składający się z 60 centurii. Do czasw wojen punickich zasadnicze siły zbrojne Rzymu składały się z 4 legionw. Na czele legionu (pźniej 2 legionw) stał konsul, wyższymi oficerami byli trybunowie wojskowi. Początkowo żołnierz rzymski był uzbrojony na wzr grecki w ciężką włcznię (hasta), miecz, lekki pancerz, okrągłą tarczę, hełm i nagolenice. Piechota walczyła w falandze, jazda odgrywała rolę pomocniczą. W okresie wojen samnickich (343–290) falanga okazała się nieprzydatna w trudnym, grskim terenie, gdzie przeciwnik stosował odmienny system walki (broń miotającą). Dawne centurie zastąpiono więc 30 manipułami, falangę szykiem manipularnym; utworzono 3 rzuty ciężkozbrojnej piechoty (kolejno hastati, principes i triarii) po 10 manipułw. Dawna zasada podziału na podstawie cenzusu została zastąpiona kryterium indywidualnych walorw żołnierza, jak wyszkolenie, sprawność, a zwłaszcza wiek, według ktrego przydzielano do poszczeglnych rzutw (hastati — do 24 lat, principes — do 30, triarii — do 46). Jazda legionu dzieliła się na 10 oddziałw (turmae) po 30 ludzi. Zasadniczych reform dokonał w końcu II w. rzymski wdz, Mariusz. Wobec nieustannie wzrastającej liczby pozbawionych majątku obywateli rzymskich i wynikających stąd trudności rekrutacyjnych, Mariusz dopuścił do służby ochotnikw spośrd proletariatu, otwierając drogę do przekształcenia wojska rzymskiego w zaciężną armię zawodową. Nastąpiły także zmiany w organizacji i taktyce — legion został podzielony na 10 kohort po 3 manipuły, złagodzono zasadę ustawiania do boju w 3 rzutach. W taktyce rzymskiej dużą rolę odgrywały obozy warowne (castra), zakładane według ściśle określonego planu, ktry przetrwał z małymi zmianami do końca istnienia rzymskiej wojskowości. Stanowiły one miejsca noclegu lub schronienia w wypadku odwrotu, punkty oparcia w operacjach wojennych oraz miejsca zamieszkania podczas dłuższych postojw (zimowe i letnie).



Rzymska sztuka wojenna przeżywała szczeglny rozkwit za Cezara. Właściwym twrcą wojska stałego, opartego na zaciągu, był Oktawian August. Regularną armię rozmieszczono w prowincjach nadgranicznych (głwnie nad Renem i Dunajem) i pod koniec rządw Oktawiana Augusta liczyła ona 25 legionw; pźniej liczba legionw wzrosła do 30, a ponadto istniały oddziały pomocnicze (auxilia). Oglna liczebność armii sięgała około 250 tys. żołnierzy. Legiony w okresie dynastii julijsko-klaudyjskiej (27 p.n.e.–68 n.e.) rekrutowały się z mieszkańcw Italii. Od rządw Wespazjana (69–79) rozpoczęła się rekrutacja z mieszkańcw prowincji, a od czasw Hadriana (117–138) mieszkańcy prowincji służyli na terenie tych prowincji, z ktrych pochodzili. Oddziały pomocnicze rekrutowały się z nieobywateli, ktrzy po ukończeniu służby wojskowej uzyskiwali prawa obywatelskie. Służba trwała 25–30, czasem nawet 40 lat. W uprzywilejowanej sytuacji znajdowali się stacjonujący w bezpośredniej bliskości Rzymu pretorianie; specjalne oddziały pełniły służbę porządkową w Rzymie (cohortes urbanae i cohortes vigilum, tj. kohorty miejskie i oddziały straży pożarnej). Po odbyciu służby wojskowej weterani otrzymywali odprawy pieniężne oraz działki ziemi — osiedlali się zazwyczaj w pobliżu miejsca stacjonowania ich legionw. W okresie cesarstwa armia stała się podstawą władzy cesarzy, rwnocześnie zaś odgrywała coraz większą rolę jako czynnik polityczny, decydujący często w sprawach wewnętrznych państwa. W wyniku reform Dioklecjana (284–305) i Konstantyna Wielkiego (306–337) wojsko rzymskie zostało podzielone na wojska graniczne (limitanei), stale znajdujące się w określonym pasie granicznym, oraz polowe (comitatenses ), tworzące strategiczny odwd wewnątrz kraju, w razie potrzeby przerzucany z jednej granicy na drugą. Podniesiono stan liczebny armii (znacznie powyżej pł miliona żołnierzy), wprowadzając przymusowy pobr rekrutw. Przyjmowano także do armii barbarzyńcw, a nawet całe ich oddziały.



Flota nie odgrywała w wojsku rzymskim większej roli. Pierwszą większą flotę wystawiono 260 p.n.e., podczas I wojny punickiej, następnie rozbudował ją Pompejusz Wielki i Cezar. Stała flota powstała za Oktawiana Augusta. W okresie pźniejszym istniały też floty prowincjonalne (classis Pontica, classis Britannica) oraz rzeczne — na Renie, Rodanie, Dunaju i Eufracie. Głwną bazę stanowiły porty w Misenum i Rawennie.






Przykadowe prace

Meine Freudin

Meine Freudin Meine Freudin heist Karolina. Sie ist 14 Jahre alt und wohnt in Chełm. Karolina hat die Schwester und der Bruder. Karolina ist ruhig, sympathisch, nett ehrgeizig und mutig. Sie ist optimist. Karolina ist sehr schlank und gros. Sie hat lange, blonde Haare. Sie hat kleine Nase. Sie hat gerade Beine. Sie ist br...

Hamlet - charakterystyka.

Hamlet - charakterystyka. Hamlet - młody duński krlewicz, ktrego wiek jest ściśle określony na 30 lat, powraca do rodzinnego domu, zakończywszy studia w Wittenberdze. Wkrtce ukazuje mu się duch zmarłego śmiercią tragiczną ojca, ktry wyjawia, że został zamordowa...

Ściąga z 3 rozbiorw Polski

Ściąga z 3 rozbiorw Polski I Prby reform zewn: Zakazano posłom przysięgania na instr sejmikowe, nowy reg obrad,głos wieksz głos w spr skarb, uprrawnienia hetmanw ,zniesiono cła prywatne=cło generalne,ogran jurydyk, 1764-elekcja S.Poniat 1765-szkoła rycer dla...

Władza świecka i duchowa - spr o dominację w średniowiecznej Europie.

Władza świecka i duchowa - spr o dominację w średniowiecznej Europie. Średniowiecze (koniec V w.- XV w.) stało się areną walk o dominację w Europie pomiędzy tzw. krzyżem i mieczem, czyli władzą świecką (krlem lub cesarzem) i duchową (papieżem...

Rewolucja przemysłowa.

Rewolucja przemysłowa. Rewolucja przemysłowa- przejście od pracy ręcznej do pracy maszyn (od manufaktury) do farbryki. Przyczyny rewolucji: - wynalezienie maszyny parowej; - wzrost liczby ludności; - wzrost zapotrzebowania na towary; - człowiek chciał żyć lepiej i w...

Das war der Tag, den ich nie vergesse.

Das war der Tag, den ich nie vergesse. Das war vorjarich , 25. March. Schon am fruhen Morgen , als ich erwacht bin, wusste ich, dass mich schwer und sehr nervos Tag gewartet habe. Ich habe auf dem Wecker geguckt, das war 6 Uhr. "Ist sehr fruh- habe ich gedacht- Ich muss schlafen. Heute habe ich eine Fahrprufung." ich habe weite...

Głwne kierunki filozofii średniowiecza.

Głwne kierunki filozofii średniowiecza. Augustynizm- twrcą jest św.Augustyn, ktry sięgał do filozofii Platona i na niej oparł swoją własną. Jej głwną myślą było to, że nasze życie, to ciągła walka między tym czego pragnie cia&...

Energia.

Energia. Energia to podstawowa wielkość fizyczna, opisująca zdolność danego ciała materialnego do wykonania określonej pracy. Rozwj społeczny i gospodarczy każdego państwa wiąże się ze zwiększonym zapotrzebowaniem na energię. Stąd świat...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry