• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Kwasy nu...

Nawigacja

Kwasy nukleinowe.



Kwasy nukleinowe.




SPIS TREŚCI:





I KWASY NUKLEINOWE

1.1. KWASY NUKLEINOWE

1.2. BUDOWA I WŁASONŚCI NUKLEOTYDW

1.3. BIOSYNTEZA NUKLEOTYDW

1.4. FUNKCJE KWASW NUKLEINOWYCH



II KWASY DEZOKSYRYBOUKLEINOWE DNA

2.1. DNA



III KWASY RYBONUKLEINOWE RNA

3.1. RNA

3.2. FUNKCJE RNA



IV KWASY NUKLEINOWE A BIAŁKA

4.1. WSPŁDZIAŁANIE MIĘDZY KWASAMI NUKLEINOWYMI A

BIAŁKAMI



BIBLIOGRAFIA

I KWASY NUKLEINOWE



1.1.Kwasy Nukleinowe



Naukowcy nie byli zainteresowani tą dziedziną nauki jaką są kwasy nukleinowe. Dopiero po odkryciu Avery’ego , ktry wykazał u bakterii zjawisko transformacji, dziedzina ta zaczeła być badana. Avery wykazał, że jeśli do pożywki, na ktrej hodujemy określony szczep bakteryjny dodamy DNA ze szczepu o innych właściwościach dziedzicznych, to komrki są zdolne do wprowadzenia obcego DNA do swego wnętrza. Komrki, ktre pobrały obce DNA mogą zastąpić niewielki odcinek własnego DNA obcym DNA pobranym z pożywki. Jeśli we włączonym odcinku DNA znajdował się gen odrżniający szczep dawcy DNA od szczepu biorcy, to komrki uzyskują właściwości szczepu dawcy. Jest to zmiana trwała, dziedziczna występująca już we wszystkich komrkach potomnych zmienionej komrki. Zjawisko to nazwano transformacją. W wyniku włączenia odrębnego odcinka DNA komrka nabiera zdolności wytwarzania nowego odrębnego białka. A więc w DNA znajduje się informacja o zdolności syntezy białek. DNA jest związkiem o bardzo dziwnych i specjalnych właściwościach. W komrkach bakterii czy cząstkach wirusw występuje tylko jedna jego cząsteczka. Jest to cząsteczka bardzo trwała, częściowo wyłączona z metabolizmu poza okresem kiedy zostaje powielona, czyli replikowana na dwie potomne cząsteczki. Proces replikacji DNA zwykle poprzedza podział komrkowy i do potomnych komrek bakterii znw zostają przekazane pojedyncze kopie DNA. Podobnie dzieje się z DNA w chromosomach wyższych organizmw. Występuje on w tej samej ilości w jądrze i komrce i podwajają się przed podziałami komrkowymi, a po podziale występuje znowu w tej samej ilości w komrkach potomnych. Aby wyjaśnić zachowanie się i rolę DNA w komrkach trzeba było dokładnie poznać jego molekularną strukturę. Śladami Avery’ego szli rwnież naukowcy Watson i Crick, ktrzy to w oparciu o wyniki analiz chemicznych jak i obrazy rentgenograficzne cząsteczek DNA zaproponowali model jego struktury. Dziś wiemy, że DNA jest długim polimerycznym łańcuchem złożonym z licznych podjednostek zwanych nukleotydami. Występują w DNA cztery rodzaje nukleotydw. Wszystkie zawierają tę samą cząsteczkę cukru desoksyrybozy i resztę kwasu fosforowego, a rżnią się jedynie przyłączoną do cukru cząsteczką zasady azotowej purynowej (adenina lub guanina) bądź pirymidynowej (tymina lub cytozyna). W łańcuchu polinukleotydowym sąsiednie nukleotydy są połączone resztami kwasu fosforowego. Watson i Crick wykazali, że w cząsteczce DNA występują dwa łańcuchy polinukleotydowe spiralne naokoło wsplnej osi skręcone, ktre się nawzajem uzupełniają, czyli komplementują. Oznacza to, że zawsze naprzeciw nukleotydu z puryną w jednym łańcuchu w drugim łańcuchu znajduje się nukleotyd z pirymidyną (T) a zaś naprzeciwko nukleotydu z puryną (G) znajduje się w drugim łańcuchu nukleotyd z pirymidyną (C).O ile nukleotydy w obrębie jednego łańcucha są powiązane trwałymi wiązaniami to oba uzupełniające się łańcuchy są połączone bardzo słabymi wiązaniami wodorowymi między parami zasad A i T oraz G i C. Ta struktura molekularna tłumaczy wszystkie właściwości DNA jako związku chemicznego związanego z dziedzicznością. Przede wszystkim dwoistość jego struktury nadaje mu zdolność do samopowielania się, czyli replikacji. Kolejność ułożenia nukleotydw w jednym łańcuchu DNA wyznacza automatycznie kolejność w drugim uzupełniającym łańcuchu. Gdy słabe wiązania wodorowe między zasadami z dwch łańcuchw DNA zostaną zerwane wtedy każdy z pojedynczych łańcuchw może być wzorcem, czyli matrycą dla odtworzenia drugiego uzupełniającego łańcucha. W ten też sposb odbywa się replikacja DNA. Na jednym starym łańcuchu jako wzorcu specjalny enzym- polimeraza DNA układa i łączy wolne nukleotydy w drugi komplementarny łańcuch polinukleotydowy. W ten sposb z jednego podwjnego łańcucha DNA powstają dwa podwjne potomne łańcuchy DNA, z ktrych każdy zawiera jeden stary i drugi nowo syntetyzowany. A więc struktura molekularna DNA warunkuje możność jego precyzyjnej replikacji i wyjaśnienia, w jaki sposb w potomnych komrkach występują identyczne kopie DNA. Jest to podstawowy warunek dla substancji, ktra ma spełniać rolę w zjawiskach dziedziczności. Następne pytanie, jakie należy sobie postawić, to jaką rolę biologiczną spełnia DNA w komrkach. W całym świecie ożywionym (z wyjątkiem niektrych wirusw) cząsteczki DNA posiadają tę samą strukturę oglną i złożone są z tych samych nukleotyduw i replikują się w identyczny sposb. Łańcuchy DNA z rżnych organizmw rżnią się długością oraz przede wszystkim kolejnością, czyli sekwencją nukleotydw w łańcuchach. Organizmy najprostsze, jak mają najkrtszy DNA złożony z 5 do 100 tysięcy par nukleotydw, DNA bakterii składa się już z 3-4 milionw par nukleotydw, podczas gdy wyższe organizmy, jak na przykład ssaki z człowiekiem włącznie posiadają z 2-3 miliardw par nukleotydw. Jeśli DNA zawiera jakąś informację genetyczną to jest zrozumiałe, że bardziej złożone organizmy muszą posiadać więcej informacji. W latach sześćdziesiątych wyjaśniono, w jaki sposb informacja genetyczna jest zapisana, czyli inaczej zakodowana w DNA. Okazało się, że w DNA przede wszystkim jest zapisana informacja o sekwencji aminokwasw w polipeptydach wszystkich białek syntetyzowanych przez dany organizm. Poszczeglne odcinki łańcucha DNA stanowiące poszczeglne geny zawierają informację o syntezie poszczeglnych białek. Geny ułożone są w DNA liniowo w ściśle określonej kolejności. Poszczeglne geny rwnież rżnią się ilością, a przede wszystkim kolejnością ułożenia, czyli sekwencją nukleotydw w DNA genu. Kolejność ułożenia nukleotydw w genie wyznacza kolejność aminokwasw w polipeptydzie , ktry dany gen koduje. Oczywiście powstaje natychmiast pytanie, w jaki sposb cztery rżne nukleotydy występujące w DNA mogą kodować 20 rżnych aminokwasw występujących w białkach ? Jest to identyczny problem jak zaszyfrować za pomocą czterech znakw słowa pisane alfabetem 20 znakowym. Na pytanie to w wyniku licznych bardzo pomysłowych doświadczeń otrzymano jednoznaczną odpowiedz obowiązującą w całym świecie ożywionym. Mianowicie wzdłuż cząsteczki DNA trjki kolejnych nukleotydw oznaczają sygnały dla włączania kolejnych aminokwasw w syntetyzowanym łańcuchu polipeptydowym białka . Rżnych trjek nukleotydw zwanych kodonami może być 4 do potęgi 3 , czyli 64. Ponieważ rżnych aminokwasw jest tylko 20 to okazało się, iż jeden aminokwas mogą wyznaczać 2,4 a nawet 6 rżnych kodonw o znaczeniu synonimowym. Trzy określone kody nie oznaczają żadnego aminokwasu i służą jako sygnały zakończenia zapisu o syntezie polipeptydu.



Wykazanie, iż w DNA znajduje się zapis o syntezie białek i następne ustalenie zasady kodowania aminokwasw przez trjki nukleotydw jest jednym z największych odkryć w całej biologii . Dalszym istotnym odkryciem biologii molekularnej było zbadanie roli rżnych rodzajw kwasu rybonukleinowego ( RNA ) w procesie syntezy białek . Wykazano, że DNA nie stanowi bezpośredniej matrycy dla syntezy białek , ale zapis z DNA zostaje najpierw skopiowany na tzw matrycowe RNA ( m RNA) , ktre stanowi bezpośrednią matrycę dla syntezy białek. RNA jest zawsze jednołańcuchowy i nie może się sam odtwarzać jak to zachodzi w wypadku DNA. Matrycą dla syntezy RNA jest DNA. Dopiero m RNA wchodzi w kontakt z rybosomami, ktre stanowią aparat do wyrżniania kolejnych trjek w m RNA i umożliwiają syntezę polipeptydw. RNA jest rwnież łańcuchem polinukleotydowym, z tym że w nukleotydach zamiast cukru desoksyrybozy występuje ryboza a poza tym zamiast zasady pirymidynowej tyminy występuje uracyl. Proces syntezy polipeptydw jest bardzo złożony i bierze w nim udział oprcz rybosomw i m RNA cały szereg enzymw. Nie wchodząc w szczegły tego złożonego procesu, trzeba zwrcić uwagę na jedną istotną sprawę. Pojedyncze wolne aminokwasy występujące w komrce nie mają bezpośrednio żadnego powinowactwa do trjek nukleotydw w m RNA, ktre wyznaczają ich pozycje w syntetyzowanym polipeptydzie. Nim zostaną dostarczone do rybosomw zostają one najpierw połączone z innego rodzaju RNA tak zwanym transportującym lub przenośnikowym RNA (t RNA). Są to bardzo interesujące cząsteczki RNA. Składają się one zaledwie z 70-80 nukleotydw, ale ktre przyjmują bardzo skomplikowaną budowę przestrzenną. Wzdłuż łańcucha t RNA znajdują się liczne odcinki o sekwencjach nukleotydowych wzajemnie komplementarnych. Odcinki te tworzą struktury dwułańcuchowe podobnie jak w DNA, z tym że jedna nić t RNA ulega licznym wygięciom i skrętom tworząc pętle jednołańcuchowe i odcinki dwułańcuchowe. Cała cząsteczka przybiera więc bardzo skomplikowaną strukturę drugo i trzeciorzędową podobnie jak to się obserwuje w cząsteczkach białek. I znowu wracamy do zasadniczego problemu biologii molekularnej powiązania specyficznych funkcji ze specyficzną strukturą molekularną. Liczne odrębne cząsteczki t RNA o odrębnej sekwencji nukleotydowej przybierają odrębne struktury trzeciorzędowe. Te struktury rozpoznawane są znowu przez odrębne, specyficzne enzymy, ktre do odpowiednich t RNA przyłączają odpowiednie aminokwasy. Aminokwas połączony z t RNA, posiada trjkę nukleotydw komplementarną do jego kodonu w m RNA może teraz po doprowadzeniu do rybosomw odnaleźć swj kodon i zostać włączony w odpowiednim miejscu do rosnącego polipeptydu. Przedtem aminokwas oczywiście zostaje odłączony od swojego t RNA przez odpowiedni enzym i uwolniony t RNA może być ponownie połączony z następną cząsteczką aminokwasu. Dzięki swej wysoce specyficznej strukturze cząsteczka t RNA może więc transportować aminokwas i przyczyniać się do włączenia go w odpowiednim miejscu polipeptydu. Gdyby odpowiednie białka enzymatyczne nie dołączały aminokwasw do im właściwych t RNA odczytywanie kodu byłoby niemożliwe albo obarczone taką ilością błędw, że większość cząsteczek białka miałaby rżną sekwencję aminokwasw. Tymczasem proces ten odbywa się bardzo precyzyjnie i ilość błędw w procesie odczytywania zapisu w m RNA przez enzymy łączące je z aminokwasami musi być bardzo precyzyjne. Zasada odczytywania zapisu o syntezie białek nie bezpośrednio z matrycy DNA, ale z m RNA ma głęboki sens biologiczny. DNA w komrce bakterii występuje w jednej kopii a u wyższych diploidalnych organizmw w dwch kopiach przy czym jest to związek bardzo trwały i można by powiedzieć, że dzięki samoodtwarzaniu się właściwie wiecznie trwały w przeciwieństwie cząsteczki m RNA są bardzo nietrwałe. U bakterii żywot jednej cząsteczki m RNA wynosi średnio parę minut. Poza tym z DNA jednego genu mogą powstać w komrce liczne cząsteczki mNRA kodującego jedno i to samo białko. Komrka może więc w krtkim czasie uruchomić intensywną syntezę określonych białek. Z drugiej strony komrka może regulować jakość wytwarzanych białek. Jeśli odcinek DNA z genami na pewne białka nie zostaną przepisane na m RNA to synteza tych białek w komrce nie będzie zachodzić. Poza tym komrka może szybko wyhamować lub zainicjować syntezę rżnych białek przez zahamowanie lub rozpoczęcie syntezy odpowiednich rodzajw m RNA. Skoro cząsteczki m RNA istnieją tylko parę minut to po zaprzestaniu ich syntezy w ciągu paru minut ustanie także synteza kodowanych przez nie białek. W ten sposb komrka może szybko przystosować się do zmieniających warunkw otoczenia. Dotyczy to zarwno wolno żyjących jednokomrkowych bakterii jak i procesw rżnicowania się komrek w trakcie rozwoju organizmu wielokomrkowego. Te niesłychanie interesujące i złożone procesy regulacji odczytywania zapisu genetycznego z DNA w czasie życia jednej komrki, czy rżnicowania się komrek wyższych organizmw sprowadzają się w zasadzie do licznych czasem bardzo złożonych wspłdziałań między kwasami nukleinowymi a białkami.

Te wspłdziałania muszą być bardzo precyzyjne i specyficzne. Polegają one znowu na rozpoznawaniu określonych struktur pierwszo- drugo- czy trzeciorzędowych kwasw nukleinowych przez odpowiednie bardzo specyficzne struktury odpowiednich cząsteczek białkowych. A więc znowu decydującą rolę w tych zjawiskach odgrywają struktury molekularne zdolne do wzajemnego rozpoznawania się i regulowania. Przedstawiamy to na kilku stosunkowo prostych przykładach.





1.2. BUDOWA I WŁASNOŚCI NUKLEOTYDW



Hydroliza kwasw nukleinowych prowadzi do pojedynczych nukleotydw, podobnie jak hydroliza białek- do pojedynczych aminokwasw. Nukleotyd wobec tego stanowi podstawową cegiełkę w budowie kwasw nukleinowych. Nukleotydy składają się z zasady organicznej, pentozy oraz reszty kwasu ortofosforowego. Zasady organiczne występujące w nukleotydach są pochodnymi pirymidyny i puryny i z tego względu rozrżnia się nukleotydy pirymidynowe i purynowe. W skład kwasw nukleinowych wchodzą następujące zasady pirymidynowe; cytozyna czyli 2- hydroksy – 6- aminopirymidyna, uracyl czyli 2,6- dwuhydroksypirymidyna i tymina, czyli 5- metylouracyl lub 2,6- dwuhydroksy- 5- metylopirymidyna. Jest spotykana rwnież 5- metylocytozyna, a w kiełkach pszenicy 5- hydroksymetylocytozyna. Ponadto niektre z wymienionych zasad występują w dwch lub więcej formach tautomerycznych, np. uracyl. Jest to charakterystyczne zwłaszcza dla zasad pirymidynowych wchodzących w skład nukleotydw i kwasw nukleinowych, w ktrych przy N-3 musi znajdować się wodr wymienialny z resztą cukru-rybozy (lub dezoksyrybozy) i wobec tego przy C-2 musi wystąpić forma ketonowa czyli laktamowa. Natomiast nazwy systematyczne tworzy się z reguły od form enolowych np. lewa forma uracylu-2,6 dwuhydroksypirymidyna. Z zasad purynowych, tzn. zbudowanych z dwch skondensowanych pierścieni pirymidynowego i imidazolowego, należy wymienić adeninę, czyli 6-aminpurynę, guaninę czyli 2-amino-6-hydroksypurynę i hipoksantynę, czyli 6-hydroksypurynę. Nukleotydy zawierające zamiast rybozy, 2-dezoksyrybozę noszą nazwę dezoksyrybonukleotydw, a ich skrty zawierają na początku literę d, np. dAMP, dGMP. Nazwy i skrty podane w tabeli dotyczą nukleozydo-5-monofosforanw. W środowisku naturalnym spotyka się rwnież nukleozydo-3-monofosforany i wtedy nazwy ich tworzy się z wykazaniem pozycji przyłączonej reszty fosforanowej, np. adenozyn-3-monofosforan, lub 3-AMP. Tak jak aminokwasy są podstawowymi cegiełkami w budowie cząsteczki białka, nukleotydy są zasadniczymi elementami przy budowie kwasw rybonukleinowych i dezoksyrybonukleinowych. Są one poza tymi związkami wyjściowymi w biosyntezie trjfosforanw nukleozydw, ktre jak wiadomo, stanowią najważniejsze związki wysokiej energii, np. ATP, GTP,UTP i inne. Ponadto wreszcie szereg nukleotydw wchodzi w skład licznych koenzymw, gdzie pełnią bardzo ważną rolę w przemianach enzymatycznych.

DNA i RNA wykazują strukturę liniową, tzn. są zbudowane z długich powiązanych ze sobą łańcuchw nukleotydw, przy czym sam łańcuch stanowią ułożone na przemian cząsteczki rybozy (lub dezoksyrybozy) i kwasu fosforowego, natomiast zasady pozostają na zewnątrz łańcucha. Poszczeglne nukleotydy są więc ze sobą powiązane wiązaniami dwuestrowymi-poprzez kwas fosforowy, ktry jedną grupą OH łączy się z C3 cukru jednego nukleotydu , a drugą grupą OH z C5 następnego nukleotydu. Budowa wycinka łańcucha polinukleotydowego jest schematycznie i w postaci pwłnej struktury.







1.3. BIOSYNTEZA NUKLEOTYDW



Nukleotydy pirymidynowe i purynowe tworzą się w żywym ustroju zasadniczo oddzielonymi drogami. Związkami wyjściowymi nukleotydw pirymidynowych są kwas asparaginowy i karbamoilofosforan, ktre przy udziale enzymu karbamoilotransferazy asparaginianowej ulegają kondensacji do kwasu karbamoiloasparaginowego. Utworzony związek przy udziale ATP cyklizuje do kwasu dwuhydroorotowego, ktry następnie z udziałem dehydrogenazy wspłdziałającej z flawiną, ulega odwodorowaniu do kwasu orotowego. Kwas orotowy, ktry jest macierzystą substancją nukleotydw pirymidynowych, reaguje z 5-fosforybozylo-1-pirofosforanem i w wyniku tworzy się nukleotyd- orotydynomonofosforan OMP oraz pirofosforan. OMP po dekarboksylacji przechodzi w urydyno-5-monofosforan-UMP. Należy wspomnieć, że kwas orotowy- pośredni produkt tego ciągu reakcji- jest określany jako jedna z witamin grupy B a jego niezbędność w przemianie materii wynika właśnie z udziału w biosyntezie kwasw nukleinowych. UMP powstający w wyniku przedstawionych reakcji może z udziałem ATP ulec kolejnym fosforylacjom do UDP i UTP, biorą udział w przemianach cukrowcw. UMP może rwnież przekształcić się w inne nukleotydy pirymidynowe, np. przez aminację w pozycji 6 z udziałem glutaminy powstanie cytydyno-5-monofosforan-CMP, a przez metylację w pozycji 5 z udziałem koenzymu F i mrwczanu- tymidyno-5-monofosforan-TMP.

Zupełnie inaczej odbywa się biosynteza nukleotydw purynowych. Podczas, gdy w uprzednio opisanym przypadku najpierw był budowany pierścień pirymidynowy, do ktrego następnie przyłączał się rybozo-5-fosforan, w przypadku nukleotydw purynowych do cząsteczki rybozo-5-fosforanu, wchodzącego do reakcji w postaci PRPP, dobudowują się kolejne elementy pierścienia purynowego w następującej kolejności. Na wstępie do węgla glikozydowego rybozy dołącza się azot, stanowiący pozycję 9, a pochodzący z grupy amidowej glutaminy. Następnie przy udziale ATP dołącza się cząsteczka glicyny, a w dalszej reakcji z udziałem koenzymu F dobudowuje się jednowęglowy ostatni element pierścienia imidazolowego. Po dołączeniu azotu pochodzącego rwnież z grupy amidowej glutaminy, stanowiącego pozycję 3, następuje z udziałem cząsteczki ATP zamknięcie pierścienia imidazolowego, po czym w odwracalnej reakcji i bez udziału koenzymu włącza się CO, tworząc pozycję 6 pierścienia pirymidynowego. Następnie dołącza się azot, pochodzący z grupy aminowej kwasu asparaginowego, tworząc pozycję 1 oraz węgiel mrwczanu z ponownym udziałem koenzymu F, dający pozycję 2 i wreszcie z udziałem ATP następuje zamknięcie pierścienia pirymidynowego. W wyniku opisanych przemian hipoksantynę, czyli inozyno-5- monofosforan-IMP. Wytworzone mononukleotydy przy sprzężeniu z egzoergicznymi reakcjami mogą przekształcić się kolejno w dwufosforany, a następnie w trjfosforany, np. AMP w ADP i ATP. Mogą one rwnież, podobnie jak nukleotydy pirymidynowe, przy udziale odpowiednich enzymw polimeryzujących łączyć się z wytworzeniem wysokocząsteczkowego RNA. Wytworzone w opisanych przemianach nukleotydy z udziałem witaminy B12 ulegają przekształceniu do dezoksyrybonukleotydw, koniecznych do wytwarzania DNA. Przemiana ta odbywa się z udziałem czterech oddzielnych enzymw, na poziomie nukleozydodwufosforanw i bierze w niej udział specyficzne białko- tioredoksyna, ktra pośredniczy w przeniesieniu tlenu z rybozy na atomy wodoru. Tioredoksyna jest zbudowana z 108 aminokwasw i zawiera dwie grupy-SH, ktre przy reakcji służą jako dawca wodorw. Schematycznie przemianę tę można przedstawić reakcjami. Utleniona tioredoksyna ulega przy udziale enzymu reduktazy tiorredoksyny, ktra jest flawoproteidem i wspłdziała z FAD.





1.4.FUNKCJE KWASW NUKLEINOWYCH



Od wielu lat istnieją już dostateczne dowody, by twierdzić, że DNA jest nośnikiem informacji genetycznych. Oto ważniejsze z nich:

1. stwierdzona dopełnialność struktury w dwch łańcuchach DNA doskonale nadaje się do powielania przy zachowaniu pewności, że w jego wyniku wytworzy się identyczny DNA, ktry wyposaży komrki potomne;

2. Wykazano, że w komrce w stanie spoczynku występuje stała ilość DNA, w okresie bezpośrednio przed podziałem – dwukrotnie większa i w gametach o pojedynczej liczbie chromosomw – dwukrotnie mniejsza;

3. w tzw. Transformacjach bakteryjnych wykazano, że właściwym czynnikiem infekującym faga jest DNA ( nawet gdy jest pozbawiony otoczki białkowej ), ktry przekazuje komrce gospodarza własne informacje.





II KWASY DEZOKSYRYBONUKLEINOWE- DNA

2.1. DNA



Powszechnie dziś przyjmowana struktura DNA została ustalona w 1953 roku przez Watsona oraz Cricka na podstawie badań rentgenograficznych Wilkinsa i chemicznych Chargaffa. DNA jest spotykany głwnie w jądrze komrkowym, gdzie występuje w powiązaniu z zasadowymi białkami- histonami, odznaczającymi się wysoką zawartością aminokwasw zasadowych; argininy, lizyny, a zwłaszcza histydyny. Niedawno wykazano rwnież obecność DNA w mitochondriach i chloroplastach, gdzie bierze on udział w samodzielnym systemie syntezy białek występujących w tych organellach.

Jak wspomniano, w skład DNA obok dezoksyrybozy i kwasu fosforowego wchodzą cztery zasady : adenina, guanina, cytozyna i tymina. Zawartość poszczeglnych zasad w DNA rżnych organizmw jest rżna, natomiast w rżnych tkankach jednego organizmu wskazuje znaczną stałość. W stosunkach ilościowych zasad występujących w DNA wykazano następujące regularności:

1. suma zasad purynowych ( A +G )= sumie zasad pirymidynowych ( T+ C ),

2. suma zasad z grupą 6- aminową ( A + C ) = sumie zasad z grupą 6- ketonową ( G+T),

3. ilość adeniny = ilości tyminy ( A = T ),

4. ilość guaniny = ilości cytozyny ( G = C )

Wynika z tego, że jedyny stopień w składzie zasad DNA stanowi stosunek A+T/G + C lub inaczej- stosunek A/G. W rzeczywistości w rżnych organizmach stosunek ten jest rżny i dlatego wyrżnia się DNA typu A-T i typu G-C, tzn. DNA o przewadze par A-T lub G-C. Jak to jest niżej wykazane typ G-C ma bardziej zwartą i mocniejszą strukturę niż typ A-T i dlatego w tym ostatnim sa częściej spotykane wszelkie modyfikacje struktury, prowadzące do tzw.mutacji organizmu. Kwasy dezoksyrybonukleinowe są związkami wielocząsteczkowymi- ich masy cząsteczkowe sięgają rzędu wielu milionw, a- jak się ostatnio okazało- astronomicznych liczb rzędu 10 do potęgi dziesiątej i większych. Badania rentgenograficzne Wilkinsa wykazały, że DNA występuje w komrce, podwjnych nici, zwiniętych w regularną spiralę i trwale ze sobą zespolonych. Przytoczone uprzednio regularności świadczą o występowaniu w strukturze DNA par zasad, z ktrych każda pochodzi z innego łańcucha i ktre są połączone ze sobą mostkami wodorowymi. Dwa zespolone łańcuchy DNA mają przeciwną polarność, bo- gdy jeden z łańcuchw jest skierowany od końca C5, zestryfikowanego kwasem fosforowym do końcowej grupy OH przy C3, z lewej strony na prawą- to drugi łańcuch ma kierunek odwrotny. Z takiej struktury wynika jedna z podstawowych cech DNA jako materiału genetycznego, a mianowicie; obydwa łańcuchy wzajemnie się dopełniają pod względem składu i kolejności występowania zasad. Znaczy to, że kolejność zasad w jednym łańcuchu ściśle określa ich kolejność w drugim, gdyż naprzeciw adeniny musi występować tymina, a naprzeciw guaniny- cytozyna. Znaczt to dalej, że każda nić DNA zawiera komplet odpowiadających sobie informacji, co może być wykorzystane przy podziale komrki.





III KWASY RYBONUKLEINOWE –RNA.

3.1. RNA



Kwasy rybonukleinowe RNA są związkami o co najmniej tak złożonej , budowie jak DNA lecz mają znaczenie mniejsze masy cząsteczkowe. Występują zarwno w cytoplazmie, jak i w jądrze komrkowym, choć większość z nich jest wytwarzana z reguły w powiązaniu z jądrem. Skład zasad w RNA rżni się od DNA tym że zamiast tyminy występuje uracyl. Jeśli chodzi o regularność w stosunkach ilościowych poszczeglnych zasad, to dla RNA jest aktualna tylko rwnoważność ilości zasad zawierających w pozycji 6 grupy aminowe z ilością zasad zawierających grupy ketonowe (A+C=G+U). Zrżnicowanie składu RNA jest w tym przypadku także znacznie większe i mniej związane z rodzajem organizmu, a bardziej z typem frakcji. RNA w przeciwieństwie do DNA występuje na ogł w postaci jednoniciowych łańcuchw, choć trafiają się i twory dwuniciowe (np. u wirusw).

RNA komrkowy można zasadniczo podzielić na trzy frakcje, w zależności od masy cząsteczkowej i funkcji, a mianowicie;



1. RNA przenoszący- tRNA (dawniej sRNA- rozpuszczalny), występujący z reguły w cytoplazmie i wykazujący masę cząsteczkową ok.25 000. Jego struktura, zarwno pierwotna, jak i wtrna jest stosunkowo dobrze poznana.

2. RNA informacyjny- mRNA ma masę cząsteczkową wynoszącą średnio ok. 300 000 i występuje zarwno w jądrze, jak i w cytoplazmie. Jego skład nukleotydowy jest dopełniający w stosunku do określonego odcinka DNA, w kontakcie z ktrym powstaje, a więc jego funkcja polega na przenoszeniu informacji zawartych w DNA do miejsc syntezy białka.

3. RNA rybosomowy- rRNA wykazuje najważniejszą masę cząsteczkową 0,5-2.10 do potęgi szstej, występuje w rybosomach, gdzie pełni przypuszczalnie raczej funkcje strukturalne, gdyż w połączeniu z określonymi białkami i uprzednio wspomnianym mRNA stanowi matrycę, na ktrej wytwarzają się łańcuchy polipeptydowe.





3.2. FUNKCJE RNA



Jak wspomniano, RNA komrki występuje w trzech podstawowych frakcjach, rżniących się między sobą masą cząsteczkową i własnościami, a mianowicie jako RNA przenoszący (tRNA), informacyjny (mRNA). Ponieważ każda z tych frakcji pełni określoną funkcję w genetycznie kontrolowanej syntezie białka w komrce, należy je opisać bardziej szczegłowo.



RNA przenoszący – tRNA.

Jak wspomniano tRNA ma za zadanie przenoszenie aktywnych aminokwasw do miejsca syntezy białka, czyli rybosomw. Aktywacja aminokwasw odbywa się z udziałem enzymu syntezy aminoacylo – tRNA i ATP, według następujących reakcji.

Produktem przejściowym tej przemiany jest aminoacylo – AMP, w ktrym występuje bogate w energię wiązanie bezwodnikowe. Wykazano, że istnieje w komrce wiele enzymw aktywujących – początkowo sądzono, że co najmniej tyle, ile jest aminokwasw białkowych, a obecnie wiadomo, że znacznie więcej. Rwnie wiele występuje rodzajw tRNA, choć ich budowa rżni się stosunkowo nieznacznie. Są to mianowicie cząsteczki o masie cząsteczkowej 25 – 30 000, zbudowane z 70 – 90 nukleotydw i występujące w formie pojedynczej nici. Skład zasad poszczeglnych rodzajw tRNA wykazuje tylko niewielkie rżnice, przy czym dla wszystkich obowiązują jednakowe zakończenia.





RNA Rybosomowy – rRNA.

Zgodnie z nazwą frakcja ta stanowi część składową tzw.rybosomw, w ktrych odbywa się biosynteza białka. Są to maleńkie twory zbudowane z ok.40 – 60% RNA i w pozostałej części z białek; są one umiejscowione na powierzchni błon siateczki endoplazmatycznej. Występują zarwno w cytoplazmie, jak i w jądrze komrkowym, czy mitochondriach, a liczbę ich szacuje się na 5 – 50 000 sztuk w jednej komrce. W szybko dzielących się komrkach bakteryjnych rybosomy mogą stanowić do 30% suchej substancji komrki. Wielkość rybosomw komrek bakteryjnych wyraża się w stałej sedymentacji S = 70; a komrek roślinnych i zwierzęcych S = 80.

Rybosomy jako całość utrzymują się przy odpowiednio wysokim stężeniu Mg do potęgi drugiej +, natomiast przy niższym ich stężeniu rozpadają się na podjednostki – w przypadku komrek bakteryjnych – 30 S i 50 S, a w przypadku rybosomw 80 S – 40 S i 60 S. Jednakże w celu zainicjowania syntezy łańcucha polipeptydowego, rybosom musi ulec dysocjacji na podjednostki, a do mniejszej z nich ( 30 S lub 40 S ) przyłącza się matryca mRNA i aminoacylo – tRNA inicjujący. Wtedy następuje połączenie z pozostałą podjednostką i tworzy się aktywny układ polisomu.





RNA informacyjny – mRNA.

Ta frakcja została wykryta w 1958 r. przez Volkina i Astrachana w komrkach bakterii, bezpośrednio po zakażeniu fagiem. Wykazano wtedy, że frakcja ta nie była podobna do wcześniej poznanych frakcji RNA, natomiast składem zasad łudząco przypominała DNA faga, w stosunku do ktrego była dopełniająca (oczywiście w tym przypadku zamiast tyminy występował uracyl). Początkowo masę cząsteczkowa tej frakcji określano na ok. 300 000, obecnie jednak wiadomo, że jest ona bardzo zrżnicowana i wynosi od 100 000 do kilku milionw, w zależności od ilości jednorazowo przenoszonych informacji, tzn.od długości wytwarzanego łańcucha polipeptydowego.





IV Wspłdziałanie miedzy kwasami nukleinowymi a białkami



Replikacja DNA w komrce bakteryjnej jest dokładnie zsynchronizowana z podziałami i na określonej pożywce przy określonej temperaturze odbywa się w regularnych powtarzających się odstępach czasu. DNA bakterii jest koliste, nie ma początku ani końca, a jednak replikacja jego zaczyna się nie tylko w określonym momencie, ale i w ściśle określonym tym samym miejscu. Enzym replikujący – polimeraza DNA musi więc to miejsce rozpoznać. W procesie replikacji DNA u bakterii bierze udział kilka specyficznych białek rozpoznających odpowiednie miejsce w DNA zapewne na podstawie sekwencji nukleotydw a być może i struktury drugorzędowej. Łańcuchy DNA przed rozpoczęciem replikacji muszą być rozkręcone i w odpowiednich miejscach nacięte. U Escherichia Coli w procesie rozpoczęcia syntezy DNA jak i samej replikacji bierze udział około 10 rżnych białek o specyficznym powinowactwie do DNA. Badając mutanty o zmienionych właściwościach tych białek można badać funkcje tych białek w procesie replikacji.

DNA mimo że nie bierze bezpośredniego udziału w metabolizmie, jest narażone na uszkodzenia pod wpływem rżnych czynnikw fizycznych i chemicznych. Poza tym na skutek powiedzmy niedoskonałości działania polimerazy DNA mogą powstawać błędy w replikacji DNA i w nowo syntetyzowanym łańcuchu DNA mogą być włączone niewłaściwe nukleotydy. W wyniku takich uszkodzeń czy błędw powstają zmiany dziedziczne, czyli mutacje. Poziom zmian mutacyjnych w DNA musi być jednak niski, aby większość potomstwa posiadała te same geny co i rodzice. Toteż w komrkach istnieją liczne białka enzymatyczne reperujące uszkodzenia w DNA. Białka te muszą mieć zdolność rozpoznawania w DNA uszkodzeń powodujących minimalne zmiany w jego strukturze. Okazało się, że białka te potrafią wykryć w DNA na przykład jedną parę nie odpowiadających sobie nukleotydw i spowodować wycięcie jednego z tych nukleotydw. Następne białka reperujące wypełniają lukę w łańcuchu DNA na podstawie matrycy drugiego łańcucha tak iż powstaje normalna uzupełniająca się para nukleotydw. Są specjalne enzymy, ktre na przykład wycinają i reperują uszkodzenia powstające w DNA po napromieniowaniu komrki promieniami ultrafiołkowymi. W wyniku działania tych licznych enzymw reperujących DNA poziom mutacji jest utrzymywany na niskim poziomie. Brak tych enzymw powoduje znacznie większą wrażliwość komrek na rżne czynniki uszkadzające DNA i ich większą śmiertelność. W tym wypadku białka zdolne są do wykrywania bardzo subtelnych zmian w strukturze DNA dotyczących nawet jednej pary nukleotydw.

Enzymy reperujące często nacinają DNA obok miejsca uszkodzonego, ktre następnie zostaje wycięte. Są to enzymy zwane nukleazami, ktre depolimeryzują łańcuchy DNA do pojedynczych nukleotydw. Niektre nukleazy w komrkach bakteryjnych służą nie do reperowania własnego DNA, ale do niszczenia obecnego DNA, ktre może dostać się do wnętrza komrki, jak na przykład DNA wirusw bakteryjnych czyli fagw. Są to tak zwane enzymy restrykcyjne, ktre ostatnio zostały wykorzystane do bardzo interesujących doświadczeń. Enzymy te rozpoznają pewne określone sekwencje nukleotydw w DNA i w tych miejscach przecinała oba łańcuchy DNA, ale nie naprzeciwko siebie, lecz w miejscach przesuniętych w stosunku do siebie o kilka do kilkunastu nukleotydw. Zwykle tak pocięte obce DNA fagowe jest następnie atakowane przez inne nukleazy, ktre rozkładają go na pojedyncze nukleotydy. W ten sposb komrka bakteryjna może zniszczyć DNA faga.

Jeśli wyizolujemy enzym restrykcyjny to możemy za jego pomocą pociąć każdy DNA wirusowy, bakteryjny, roślinny czy zwierzęcy w tych miejscach, gdzie występować będą sekwencje nukleotydw rozpoznawane przez ten enzym. Z długich łańcuchw DNA powstaną wtedy rżnej długości odcinki.

Odcinki te złożone z dwułańcuchowego DNA będą posiadały na obu końcach pojedyncze łańcuchy DNA o wzajemnie do siebie komplementarnych sekwencjach nukleotydw, gdyż enzym restrykcyjny przecina rozpoznawaną sekwencję w DNA w jednym łańcuchu na jej początku a w drugim jej końcu. Gdy pomieszamy w ten sposb pokrajane DNA z dwch rżnych organizmw to poszczeglne fragmenty połączą się między sobą uzupełniającymi się jednołańcuchowymi odcinkami. W ten sposb wprowadzono do DNA na przykład fagw odcinek DNA z żaby. Po infekcji takim DNA komrek bakteryjnych wraz z wirusem w komrce bakterii replikowało się DNA żabie. W ten sposb można w komrkach bakterii namnażać DNA, a nawet pojedyncze geny pochodzące z najrozmaitszych organizmw. Stwarza to zupełnie nowe możliwości badawcze dla poznania struktury DNA i genw wyższych organizmw. Cała ta nowa technika tworzenia łączonych cząsteczek DNA jest możliwa dzięki temu, że dany enzym restrykcyjny precyzyjnie rozpoznaje i nacina tę samą strukturę w DNA.

Synteza białek, jak mwiliśmy, odbywa się na RNA, ktre jest przepisywane z DNA. Proces przepisywania, czyli transkrypcji odbywa się za pomocą specyficznego enzymu polimerazy RNA, ktra na matrycy jednego łańcucha DNA syntetyzuje komplementarny łańcuch RNA. Ponieważ w DNA znajdują się liczne geny, ktre nie wszystkie naraz podlegają transkrypcji, polimeraza RNA musi mieć zdolność rozpoznawania w DNA określonych miejsc, w ktrych zaczyna się synteza mRNA. I w tym wypadku polimerazy RNA rozpoznają określone sekwencje nukleotydw w DNA jako miejsca wyznaczające początek miejsca transkrypcji. Zapewne miejsca te w DNA mogą mieć także specjalną strukturę przestrzenną rozpoznawaną przez polimerazę. Dzięki tym molekularnym zależnościom między strukturą DNA a strukturą białka procesy syntezy mRNA, a więc i białek mogą być precyzyjnie regulowane.

W komrce występują bardzo złożone systemy regulacyjne polegające na licznych wzajemnych zależnościach i sprzężeniach, zupełnie jak w złożonym komputerze, ale zminimalizowanym do rozmiarw jednej komrki. Na przykład mwiliśmy poprzednio, że jeśli do pożywki, na ktrej hodujemy bakterię, dodamy aminokwasu histydyny, to na skutek połączenia się pierwszego enzymu

518b

w szeregu biosyntezy histydyny z histydyną zostanie on unieczynniony, co oczywiście przerywa syntezę histydyny. W tej sytuacji jednak dalej zarwno pierwszy, jak i dalsze enzymy konieczne do syntezy histydyny mogą być nadal syntetyzowane choć nie biorą udziału w syntezie. Byłoby to niepotrzebne marnotrawstwo. Toteż histydyna wywołuje jeszcze inny efekt, a mianowicie wyłącza wszystkie geny enzymw związanych z jej syntezą. Dzieje się to w ten sposb, że histydyna wyłącza syntezę mRNA dla wszystkich tych enzymw. W tym wypadku histydyna łączy się ze specyficznym białkiem zwanym represorem, ktre następnie łączy się z DNA obok miejsca, gdzie znajdują się geny tych enzymw. Białko represora w połączeniu z DNA blokuje syntezę odpowiedniego mRNA genw histydynowych. W ten sposb dopki w środowisku znajduje nadmiar histydyny komrka w ogle nie produkuje enzymw koniecznych do jej syntezy. W tym wypadku białko represora rozpoznaje z jednej strony cząsteczkę histydyny a z drugiej strony określoną sekwencję nukleotydw w DNA. Białko represorowe rozpoznaje tylko wtedy odpowiednią sekwencję w DNA, gdy jest połączone z histydyną. Gdy histydyna zostanie z pożywki wyczerpana i poziom jej w komrce spada wtedy histydyna oddziela się od białka represorowego. Białko represorowe zmienia wtedy swą konfigurację przestrzenną, traci powinowactwo do DNA. Na skutek oddzielenia oddzielenia represora od DNA zostaje umożliwiona transkrypcja, powstaje odpowiednie mRNA i zaczyna się synteza enzymw zwiazanych z wytwarzaniem w komrce histydyny. Znane są i odwrotne sytuacje przy regulacji innych drg metabolicznych, gdzie specyficzne białko musi się najpierw połączyć z DNA, aby polimeraza RNA rozpoznała miejsce startowe i zaczęła syntezę właściwego dla danych enzymw mRNA. A więc cały szereg bodźcw chemicznych wykorzystując właściwości białek regulacyjnych stanowi sygnały pozytywne bądź negatywne wyłączające lub włączające pojedyncze lub całe zespoły genw z procesu syntezy białek. Poznanie tych mechanizmw regulacyjnych stwarza możliwość otrzymywania szczepw bakteryjnych o zupełnie nowych właściwościach.

Gdy wszystkie te złożone mechanizmy zostaną wyjaśnione wtedy będziemy mogli poznać, w jaki sposb w komrce zygoty są zapisane nie tylko wszystkie właściwości złożonego organizmu, ale także w jaki sposb jest zaprogramowany z precyzją cały przebieg wzrostu i rżnicowania się narządw, tkanek i komrek dorosłego organizmu. Nasza wiedza o procesach życiowych znacznie się wtedy pogłębi. Dużo z tych dziś jeszcze całkiem tajemniczych zjawisk da się być może sprowadzić do wzajemnego rozpoznawania się przez rżnego typu związki chemiczne w pierwszym rzędzie między białkami i kwasami nukleinowymi.

Jednym z groźnych i do dziś tajemniczych zjawisk zachodzących w wyższych organizmach zwierzęcych jest proces powstawania komrek nowotworowych i powstanie raka. Komrki nowotworowe przestają reagować na liczne bodźce płynące do nich z organizmu i zaczynają się intensywnie dzielić i, jak wykazano, ich właściwości powierzchniowe są rżne od komrek normalnych. Przez długie lata mimo licznych badań nie można było wyjaśnić mechanizmu powstawania komrek nowotworowych. W ostatnich latach wprowadzanie do badań nad rakiem pojęć i metod biologii molekularnej doprowadziło do szeregu nowych odkryć. Na przykład wykazano, że istnieje wirusw, ktrych DNA jeśli po infekcji komrek zostanie włączone do DNA chromosomw zwierzęcia powoduje zamianę komrek normalnych w komrki nowotworowe. Niezwykle szybki postęp tych badań stwarza nadzieję na poznanie istoty raka i opracowanie metod jego zwalczania zarwno w organizmach zwierzęcych jak i ludzkim. Poznanie natury genw wirusw rakotwrczych i białek przez nie kodowanych będzie tu miało decydujące znaczenie.

Mwiąc o perspektywie, jakie biologia molekularna starza dla rozwoju całej biologii, medycyny i rolnictwa. Odrębność organizmw jest przejawem odrębności sekwencji nukleotydw w ich DNA, lub choćby w niektrych określonych genach, to będziemy mogli dokładniej określić, ile i jakiego rodzaju mutacji zaszło od czasu, gdy ich linie oddzieliły się od wsplnego przodka. Obecnie znamy sekwencję nukleotydową jedynie dla mniejszych wirusw. Znajomość sekwencji nukleotydw w naturalnych DNA jest jeszcze dziś bardzo fragmentaryczna. Jednak o podobieństwie sekwencji w DNA możemy z pewnym przybliżeniem wnioskować z sekwencji aminokwasw w białkach analogicznych występujących w rżnych organizmach. Niektre białka, jak powiedzmy hemoglobina, występują u wszystkich kręgowcw. Odrębne łańcuchy polipeptydowe wchodzące w skład hemoglobiny są u rżnych kręgowcw bardzo podobne. Wskazuje to, iż wszystkie geny kodujące te łańcuchy pochodzą od wsplnego pragenu praprzodkw kręgowcw. W licznych pozycjach łańcuchw polipeptydowych hemoglobin występuje u wszystkich zwierząt zawsze te same aminokwasy. Dowodzi to, iż te właśnie aminokwasy w ściśle określonych położeniach są tak istotne dla biologicznych hemoglobin, że żadne zmiany ewolucyjne w tych miejscach nie są tolerowane i ewentualne mutacje są przez dobr naturalny usuwane. W innych pozycjach mogą jednak następować zamiany aminokwasw w wyniku mutacji w genach. Obliczono, ze w ewolucji hemoglobin zachodziło utrwalanie około 12 mutacji w ciągu jednego miliona lat ewolucji. Badania tego rodzaju przeprowadzane na rżnych białkach, a w przyszłości na cząsteczkach DNA mogą wnieść istotne dane o pokrewieństwie organizmw i mechanizmach procesw ewolucyjnych.

Tak więc w ciągu zaledwie 40 lat swego istnienia biologia molekularna dokonała wielkich odkryć, a perspektywy dalszych badań są wprost nieograniczone.



BIBLIOGRAFIA:



1. PODSTAWY BIOCHEMII Prof. Dr Jerzy Kączkowski

2. CHEMIA – ENCYKLOPEDIA SZKOLNA

3. OLIMPIADY BIOLOGICZNE Praca zbiorowa pod redakcją Henryka Sandnera

4. GENETYKA PODRĘCZNIK DLA STUDENTW Edmund Malinowski

5. BIOLOGIA OGLNA Przemysław Trojan PWN

6. PODSTAWY BIOFIZYKI pod redakcją Andrzeja Nilawskiego






Przykadowe prace

Renesans - rzeźba

Renesans - rzeźba Zapoczątkowany w XIV w. we Włoszech prąd umysłowy zwany humanizmem przewartościował panujący w wczesnej Europie pogląd na świat. Teocentrycznej kulturze średniowiecza, odwracającej się od doczesności, przeciwstawił zainteresowanie cz&#...

Znaczenie grzybw w przyrodzie i gospodarce człowieka

Znaczenie grzybw w przyrodzie i gospodarce człowieka Znaczenie grzybw w przyrodzie i gospodarce człowieka. Grzyby posiadają swoje znaczenie w przyrodzie, jak i w gospodarce człowieka. Grzyby jako jedyne organizmy mają zdolność do rozkładu ligniny oraz mają duże znaczenie pr...

Zadanie z moli- chemia

Zadanie z moli- chemia zadanie 1 Odczytaj z układu okresowego wartości mas atomowych sodu, siarki, tlenu, żelaza i podaj je w atomowych jednostkach masy. Sięgamy po układ okresowy i wyszukujemy wymienione powyżej pierwiastki. np. Sd wygląda mniej więcej tak: Na ...

About myself

About myself My name is X and my surname is Y. I was born on the 19th of March 1983. now I am seventeen years old. I’m Polish by nationality. I was born in Poland where I live now. My native city is B. Now let me tell you some words about my appearance and traits of character. I have dark hair and dark brown eyes. ...

Jak sądzisz dlaczego ludzie tak chętnie utrwalają świat wokł siebie za pomocą fotografii i filmu. Jakie wady i zalety ma taka relacja w porwnaniu z innymi sposobami zap

Jak sądzisz dlaczego ludzie tak chętnie utrwalają świat wokł siebie za pomocą fotografii i filmu. Jakie wady i zalety ma taka relacja w porwnaniu z innymi sposobami zapisywania rzeczywistości. Dynamiczny rozwj technologii, dostępność aparatw i kamer cyfrowych spowodował...

Gramatyka na polski- do matury

Gramatyka na polski- do matury j polski

Epos antyczny

Epos antyczny epos antyczny jest to utwr opowiadajcy dzieje jakiś bohaterw na tle wydarzeń przełomowych dla danej społeczności. Zazwyczaj wierszowany, ukazuje dzieje legendarnych lub historycznych bohaterw, rzucone na tło tydarzeń przłomowych. Źrdłem eposu są: mity, poda...

Hamburg

Hamburg Hamburg (Freie und Hansestadt Hamburg, Wolne Hanzeatyckie Miasto Hamburg) to miasto w płnocnych Niemczech niedaleko ujścia Łaby do Morza Płnocnego. Wolne miasto i zarazem związkowy kraj niemiecki (pow. 754 km2, ludność 1,64 mln - drugie po Berlinie). Największy port morski kraju...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry