• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Majowie

Nawigacja

Majowie



Majowie




Grupa ludw indiańskich mwiących językami z rodziny maja, zamieszkujących południowo-wschodni Meksyk (płwyspy Jukatan i stan Chiapas), Gwatemalę, Belize i zachodni Honduras.

Majowie byli twrcami wysoko rozwiniętej cywilizacji, ktrej początki sięgają okresu preklasycznego (400 r. p.n.e. – 250 r. n.e.). W latach 250 - 400 n.e. powstało kilka miast (m.in. Tikal oraz Uaxactn) spełniających funkcje sakralno-administracyjne. W latach 400 - 700 wystąpiły lokalne kryzysy polityczne, w konsekwencji ktrych w latach 700 - 900 rozwinęły się style regionalne w architekturze i sztuce, a cywilizacja Majw osiągnęła swe apogeum.



Pod koniec tego okresu w rejonie centralnym doszło do załamania rozwoju cywilizacyjnego i opustoszenia miast. W latach 900 - 1200 płnocna część Jukatanu znalazła się pod silnym wpływem kultury Toltekw ze środkowego Meksyku. Najważniejszym miastem regionu płnocnego stało się Chichn Itz. Około 1200 roku utraciło ono supremację na rzecz Mayapn.

Lata 1200 - 1450 (do upadku Mayapn) były okresem dekadencji i tarć politycznych między zwaśnionymi rodami arystokracji, władającymi licznymi, stosunkowo niewielkimi państewkami. Ten okres zakończył się wraz z podbojem hiszpańskim w XVI w.

Podstawą gospodarki Majw było rolnictwo, wykorzystujące technikę żarową i irygację, myślistwo, rybołwstwo i zbieractwo. Dużą rolę odgrywał handel lądowy i morski. Społeczeństwo składało się z wyodrębnionych warstw i grup. Najwyższe miejsce w hierarchii społecznej zajmowała arystokracja, z ktrej wywodzili się władcy, zwykle łączący funkcje polityczne i religijne, a ponadto - urzędnicy, zajmujący się administracją miasta-państwa, kapłani oraz wyżsi dowdcy wojskowi.

Najliczniejszą warstwę stanowili chłopi, ktrych część, czasowo lub na stałe, zajmowała się rzemiosłem. Istnieli też profesjonalni kupcy i inne grupy. Najniżej w hierarchii stali niewolnicy, stosunkowo nieliczni, rekrutujący się głwnie spośrd jeńcw wojennych.



Mimo że w odniesieniu do form organizacji politycznej Majw używa się niekiedy pojęcia imperium, w rzeczywistości tworzyli oni wyłącznie mniej lub bardziej trwałe związki kilku miast-państw. Przed hiszpańską inwazją na Jukatanie nie istniały żadne ponadlokalne struktury polityczne.

Głwne osiągnięcia cywilizacji Majw w dziedzinie architektury stanowiły monumentalne zespoły przestrzenne, złożone ze świątyń na wysokich piramidach schodkowych, pałacw, tarasw, dziedzińcw i kamiennych boisk do gry w piłkę. W dziedzinie sztuki - ozdoby ze stiuku, malowidła ścienne, rzeźby i płaskorzeźby z kamienia, drewna i kości, polichromowana ceramika oraz wyroby złotnicze. Majowie rozwinęli pismo hieroglificzne i dwudziestkowy system zapisu matematycznego, prowadzili obserwacje astronomiczną i posługiwali się precyzyjnymi systemami rachuby czasu. Po hiszpańskim podboju nastąpił całkowity upadek cywilizacji Majw.



Początki kultury Majw sięgają korzeniami II tysiąclecia p.n.e., kiedy to w ciągu wczesnego okresu preklasycznego (1800 - 1000 p.n.e.) w południowej części Obszaru Południowego powstały pierwsze wioski zamieszkałe przez ludność zajmującą się m.in. wyrabianiem ceramiki, rolnictwem i zbieractwem. Ślady tak wczesnego osadnictwa na Obszarze Południowym zostały odkryte m.in. na stanowiskach: San Carlos, Paso de la Amada, El Carmen, El Mesak czy La Victoria. Materiał archeologiczny (głwnie ceramika) z tych ośrodkw posłużył badaczom do wyrżnienia kilku najstarszych faz kulturowych takich jak Barra, Locona, Ocs, Cherla i Cuadros. Ta najstarsza ceramika Majw to głwnie proste misy oraz tzw. tecomate - zaokrąglone, baniaste naczynia najczęściej bez wyodrębnionego wylewu. Bardzo charakterystyczne dla tego okresu są także figurki ludzkie wykonane z gliny (zwłaszcza przedstawienia głw).

Środkowy okres preklasyczny (1000 - 300 p.n.e.) był w Ameryce Środkowej areną rozwoju najstarszej cywilizacji mezoamerykańskiej stworzonej w rejonie Zatoki Meksykańskiej przez lud tzw. Olmekw.

Olmekowie, ktrych początki sięgają jeszcze wczesnego preklasyku, słynęli przede wszystkim z ustawiania potężnych, monumentalnych głw kamiennych przedstawiających najprawdopodobniej lokalnych władcw. W sztuce stworzyli oni bardzo charakterystyczny styl cechujący się przede wszystkim łączeniem cech zwierzęcych - jaguara i ludzkich - małego dziecka. Ślady tego stylu dotarły także do ziem zamieszkiwanych przez Majw, zwłaszcza na Obszar Południowy, gdzie na takich stanowiskach, jak Padre Piedra, Pijijiapan, Abaj Takalik czy Xoc badacze odkryli zabytki pokryte płaskorzeźbami w charakterystycznym dla Olmekw stylu. Na ziemie Majw docierały także niewielkie przenośne zabytki olmeckie, takie jak np. nefrytowe płytki pokryte rytymi wyobrażeniami, ktre trafiały do rąk kształtującej się wwczas elity i były w pewnym sensie nośnikiem ideologii. Nie powinno stąd dziwić, że Majowie przejęli bardzo dużo od Olmekw, przede wszystkim w zakresie wierzeń i powiązanej z nimi ikonografii.



W jednym z ośrodkw Majw - Copan odkryto w trakcie badań archeologicznych grb pochodzący ze środkowego okresu preklasycznego, w ktrym znajdowała się ceramika o wpływach olmeckich, dziewięć polerowanych siekierek wykonanych z kamienia oraz ponad 300 nefrytowych ozdb. Ten bogato wyposażony grb należący być może do przedstawiciela olmeckiej kultury świadczy dobitnie o tym, że w okresie swej prosperity Olmekowie penetrowali ziemie Majw.



Do najważniejszych ośrodkw Majw rozwijających się w ciągu środkowego preklasyku należały przede wszystkim Kaminaljuyu leżące na Obszarze Południowym, a także Nakbe położone na Obszarze Centralnym, ktry w ciągu środkowego preklasyku był powoli zasiedlany przez ludność przybywającą głwnie z południa. W Nakbe, w trakcie badań prowadzonych przez Richarda Hansena z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, dokonano wielu spektakularnych odkryć. Badania archeologiczne wskazują na to, że Nakbe po ok. 750 roku p.n.e. z małej preklasycznej wioski zamieniło się w niewielkie miasto, nad ktrym growały świątynie i piramidy (jedna z nich miała 18 metrw wysokości). Rozmiary tego ośrodka podobnie jak i ślady monumentalnej architektury świadczą o tym, że społeczność zamieszkująca w Nakbe była w znacznym stopniu zhierarchizowana.



Pźny okres preklasyczny (300 p.n.e. - 250 n.e.) był epoką przełomową w dziejach Mezoameryki. W okresie tym pojawia się wiele istotnych elementw, ktre niebawem miały nadać kształt klasycznej cywilizacji Majw. Z tego czasu pochodzą pierwsze zabytki (m.in. stele) pokryte pismem i posiadające daty zapisane w tzw. Długiej Rachubie Kalendarzowej; pogłębia się rozwarstwienie społeczne i kształtuje instytucja władzy o czym świadczy przede wszystkim występowanie bogato wyposażonych grobw. Na ziemiach Majw powstaje wiele ośrodkw o monumentalnej architekturze, z ktrych najważniejszymi były El Mirador, Cerros, Tikal, Uaxactun i Lamanai na Obszarze Centralnym oraz Abaj Takalik, Izapa, Chalchuapa i wspomniane już Kaminaljuyu na Obszarze Południowym.





Powstanie człowieka według Majw



Wierzono, że niebie było czterech bogw, a każdy z nich zasiadał na krześle by pilnować świata ktry znajdował się pod nim.

Wtedy jeden z bogw, Żłty Pan zaproponował aby stworzyli człowieka aby on cieszył się ziemią. Pozostali bogowie się zgodzili. Żłty Pan wziął bryłę żłtej gliny oraz zrobił z tego człowieka. Stworzenie niestety było słabe, rozpuściłoby się w wodzie i nie potrafiło stać pionowo.

Wtedy Pan Czerwony zaproponował, by stworzyć człowieka z drewna i na to pozostali bogowie zgodzili się. Tak wiec Czerwony Pan wziął gałąź drzewa oraz wyrzeźbił w niej ludzki kształty. Rozpoczęły się testy - najpierw sprawdzono czy człowiek będzie pływał, co zaliczył bez problemu. Prbę, ktra sprawdzał umiejętność pionowej postawy człowiek także z drewna zaliczył poprawnie. Niestety gdy bogowie wystawili go na test ognia, ten spłonął.



Czterech bogw znw poczęło się naradzać. Czarny Pan zasugerował stworzenie człowieka ze złota. Człowiek ten był piękny oraz święcił się w słońcu - podobał się bogom. Przetrwał prbę ognia i pływania, po nich wręcz wyglądał bardziej dostojnie. Niestety nowe stworzenie nie potrafiło mwić, czuć, ruszać się oraz czcić swoich bogw-stworzycieli. Mimo to bogowie pozostawili człowieka ze złota na ziemi i zaczęli myśleć czego by sprbować by stworzyć doskonałego człowieka.



Czwarty z bogw, Bezbarwny Pan, postanowił stworzyć człowieka ze swojego własnego ciała. Odciął więc palce u lewej ręki i spadły one na Ziemię. Odtąd czterej panowie ledwo widzieli ludzi, ktrzy na Ziemi, daleko od nich starali się przeżyć. Z krzeseł niebiańskich, na ktrym stworzyciele siedzieli ludzie wyglądali jakby zapracowane mrwki.



Ludzie stworzenie z ciała Bezbarwnego Pana czcili swoich bogw oraz tworzyli dla nich dary. Wypełniali serca czterech panw radością. Jednego dnia jednak człowiek ciała odnalazł człowieka ze złota, stworzonego niegdyś przez Czarnego Pana. Dotknął go, a on natomiast był zimny jak kamień, nie poruszał się oraz nic nie mwił. Jednak dobroć ludzi stworzonych przez czterech panw była na tyle wielka, iż rozgrzała serce człowieka ze złota- ten zyskał życie, mgł mwić, ruszać się, myśleć. W związku z tym, począł wysławiać bogom wielkość, dobroć i uczynność, jaką mieli w sobie i oferowali innym ludzi stworzeni z ciała.



Czterej panowie usłyszeli słowa, ktre dobiegały z Ziemi. Obudzili się i stanęli nad Ziemią w zachwycie. Nazwali wtedy człowieka stworzonego przez Pana Czarnego ze złota człowiekiem bogatym, natomiast stworzenie ktre powstało z ciała Bezbarwnego Pana nazwano człowiekiem biednym. Od tego czasu powiedzieli, iż człowiek bogaty powinien opiekować się biednym. W wypadku, gdy ten nie wykona swojego boskiego obowiązku będzie skazany na śmierć. Od tego dnia, człowiek bogaty nie jest wpuszczany za bramy nieba pod warunkiem, iż nie przyniesie go tam człowiek biedny, ktrym się za życia opiekował.





"Oto opowieść o tym, jak wszystko znajdowało się w zawieszeniu, w spokoju, w ciszy; wszystko nieruchome, ciche, a przestrzeń nieba pusta. Oto pierwsza opowieść, pierwsze opisanie. Nie było jeszcze człowieka ni zwierzęcia, ptakw, ryb, krabw, drzew, kamieni, pieczar, wąwozw, ził ani lasw: jedno tylko niebo istniało.(...)Wwczas zjawiło się słowo; zeszli się Tepeu i Gucumatz w ciemności, w nocy, i mwili ze sobą Tepeu i Gucumatz. Radzili, pytając się wzajem i rozważając, i zgodzili się, i połączyli swe słowa i myśli. A kiedy tak rozważali, okazało się jasno, że gdy wzejdzie jutrzenka, winien pojawić się człowiek. Nakazali więc, aby powstały i urosły drzewa i pnącza i aby narodziło się życie i został stworzony człowiek. W mrokach i pośrd nocy postanowiło tak Serce Nieba, ktre zwie się Huracan."



Cywilizacja Majw rozwijała się w Ameryce Środkowej, a jej ślady możemy dziś odnaleźć w Gwatemali, Belize, południowo - wschodniej części Meksyku oraz w zachodnim Hondurasie i Salwadorze. Majowie byli najbardziej wysuniętą na południowy wschd cywilizacją mezoamerykańską. Obszar przez nich zasiedlony obejmował ok. 324000 km2 i był zamieszkiwany przez ludność posługującą się ponad dwudziestoma językami z grupy Majw. Zrżnicowanie geograficzne i kulturowe ziem, na ktrych rozwijała się cywilizacja Majw, sprawiło, że zostały one podzielone przez badaczy na trzy obszary: Płnocny, Centralny i Południowy.

Obszar Płnocny obejmuje w przybliżeniu nizinne tereny płnocnej części Jukatanu, na południu sięgając po linię ciągnącą się wzdłuż rzeki Candelaria i miast Becan, Tzibanche, aż po Zatokę Chetumal.

Obszar Centralny to strefa nizin ciągnących się od wschodniej części meksykańskiego stanu Tabasco i południowej części stanu Campeche poprzez departament Peten w płnocnej części Gwatemali, aż po wybrzeże Morza Karaibskiego w Belize i zachodni Honduras.

Wreszcie Obszar Południowy obejmuje wyżyny i wybrzeże Pacyfiku w południowej części Gwatemali i przyległych skrawkach Meksyku Salwadoru i Hondurasu.





NAKBE



Nakbe położone jest 13 km na południowy wschd od El Mirador, na terenie Gwatemali. Ośrodek ten składa się z dwch zasadniczych części : Grupy Wschodniej i Zachodniej, ktre połączone są ze sobą drogą. Podczas gdy większość budynkw w Nakbe wzniesiona została w okresie środkowego preklasyku (1000 - 300 p.n.e.), to w latach 300 - 200 p.n.e. powstały tutaj największe konstrukcje architektoniczne miasta. Należały do nich piramida mająca 32 m wysokości, położona na terenie Grupy Wschodniej oraz inna, wyższa o ponad 10 metrw, zlokalizowana w Grupie Zachodniej. Fasady tych budynkw pokryte były stiukowymi maskami przedstawiającymi bogw, podobnie jak w El Mirador.

W czasie wykopalisk odkryto w Nakbe, na terenie Wschodniej Grupy, płaskorzeźbioną stelę. Zabytek ten przedstawia dwie bogato przyozdobione postaci stojące naprzeciwko siebie. Mimo tego, że stela nie posiada tekstw hieroglificznych, datować ją możemy na pźny preklasyk ( 300 p.n.e. - 100 n.e.) i jest jak dotąd najstarszym zabytkiem tego typu pochodzącym z Obszaru Centralnego.



EL MIRADOR



Podczas gdy na Obszarze Południowym prężnie rozwija się wielki ośrodek polityczno-kulturowy - Kaminaljuyu, w dżunglach krainy Peten, w płnocnej części dzisiejszej Gwatemali, na arenę polityczną dziejw wchodzi miasto El Mirador, będące największym znanym ośrodkiem okresu preklasycznego.

Apogeum rozwoju El Mirador przypada na okres od I wieku p.n.e. do II wieku n.e. Wwczas w mieście wzniesiono ogromną ilość świątyń i piramid, ktre dumnie growały nad otaczającą je dżunglą.

W zachodniej części El Mirador Majowie wznieśli tzw. Kompleks Tygrysa, pokrywający obszar o powierzchni ok. 58000 m2. Najbardziej okazałą budowlą tego kompleksu była tzw. Piramida Tygrysa, mająca 45 m wysokości i składająca się z dużej platformy architektonicznej, na ktrej stała dwunastotarasowa piramida z wejściem flankowanym przez dwie mniejsze piramidki, ustawione naprzeciwko siebie. Wszystkie budowle Kompleksu Tygrysa zdobione były w okolicach schodw wielkimi maskami bogw wykonanymi w stiuku. Powierzchnia samej Piramidy Tygrysa zajmowała obszar ok. 18000 m2. Przed fasadą tej budowli znajdował się niewielki plac otoczony z wszystkich stron budynkami. Podobne rozplanowanie architektoniczne miały także kompleksy: Tres Micos, i Monos sąsiadujące z Kompleksem Tygrysa.

We wschodniej części El Mirador znajdowała się z kolei tzw. Piramida Danta, najwyższa budowla miasta, ktra sięgała na wysokość 70 m. Dwie wielkie konstrukcje architektoniczne: Piramida Danta i Tygrysa odgrywały ważną rolę w obserwacjach astronomicznych. Można było z nich obserwować m.in. wschodzące i zachodzące słońce.

Rozmiar i architektura El Mirador świadczą o tym, że ośrodek ten, ok. przełomu er, był głwnym centrum polityczno-kulturowym na Obszarze Centralnym, kontrolującym najważniejsze drogi handlowe przecinające krainę Peten. Społeczeństwo El Mirador było w dużym stopniu zhierarchizowane. Na czele miasta stał najprawdopodobniej władca, ktry do pomocy miał dużą liczbę dostojnikw. Na obrzeżach ośrodka znajdowały się z kolei chaty chłopw, na ktrych barkach spoczywał obowiązek uprawy ziemi oraz budowy wielkich świątyń i piramid w centrum El Mirador.





KAMINALJUYU



Na obrzeżach stolicy Gwatemali znajdują się pozostałości jednego z najważniejszych stanowisk archeologicznych Nowego Świata - Kaminaljuyu. Ośrodek ten zajmował wraz z przyległymi terenami zamieszkanymi w starożytności przez chłopw obszar ok. 5 km2.

Większość ziemnych platform świątynnych w liczbie 200, ktre zachowały się do dziś na terenie Kaminaljuyu ma od 1 do 20 m wysokości i skonstruowana została podczas pźnego okresu preklasycznego (300 p.n.e. - 250 n.e.) jako miejsce wiecznego spoczynku elity miasta. Były to konstrukcje schodkowe budowane z gliny, gruzu i ziemi, mieszczące ciała zmarłych. Jedne z najlepiej wyposażonych grobw z Kaminaljuyu odnalezione zostały w piramidzie E-III-3, mającej 18 m wysokości. Na jej szczyt, zwieńczony drewnianą świątynią krytą strzechą, prowadził jeden rząd schodw. Wewnątrz piramidy odkryto grb zawierający ciała trzech młodych osb złożonych w ofierze i towarzyszących władcy, leżącemu w centrum, w pozycji na wznak. Pochwek ten był bogato wyposażony m.in. w ozdoby, ostrza z nefrytu, narzędzia z obsydianu, kości, fragmenty mozaikowej maski z nefrytu, a przede wszystkim w ogromną liczbę naczyń w (było ich w sumie 157).

Z pźnego okresu preklasycznego z Kaminaljuyu znanych jest kilka płaskorzeźbionych stel. Jedna z nich zachowała się w bardzo dobrym stanie i przedstawia nieznanego władcę noszącego na głowie ogromną maskę boga Itzam-Ye.

Wczesny okres klasyczny (250 - 600 n.e.) otwiera nową epokę w dziejach Kaminaljuyu. Miasto dostaje się wwczas w orbitę silnych wpływw z wielkiego centralnomeksykańskiego ośrodka Teotihuacan. Początek tych wpływw datuje się na V wiek. Jest wysoce prawdopodobne, że w okresie tym do Kaminajljuyu przybyła (podobnie jak i wcześniej do Tikal i do Copan) grupa elity z Teotihuacan, ktra z czasem zasymilowała się z miejscową ludnością. W mieście powstaje wwczas wiele zabytkw architektury w typowym dla Teotihuacan stylu talud-tablero, spotyka się rwnież ogromną liczbę naczyń importowanych z Teotihuacan lub wykonywanych na ich modłę.

Osadnictwo w Kaminaljuyu kontynuuje się aż do okresu postklasycznego, jednak ośrodek ten zostaje opuszczony przed przybyciem Hiszpanw do Nowego Świata.





LAMANAI



Lamanai leżące w zachodniej części Belize, nad jeziorem New River Lagoon, było od roku 1974 przedmiotem szczegłowych badań archeologicznych prowadzonych przez Davida M. Pendergasta z Royal Ontario Museum.

Na terenie Lamanai odkryto ok. 718 struktur mieszkalnych, rozmieszczonych wzdłuż brzegu jeziora, nad ktrym leży miasto. Ośrodek ten był zasiedlony nieprzerwanie od okresu preklasycznego aż do okresu kolonialnego (okres od ok. 500 r. p.n.e. do 1675 roku n.e.).

Znamy kilka budowli w typie piramid-świątyń pochodzących z pźnego preklasyku, ktre w pźniejszym czasie zostały nakryte przez konstrukcje z okresu klasycznego. Jedną z najznamienitszych budowli tego typu jest N10-43, wzniesiona ok. 100 r. p.n.e. Miała ona ok. 33 metrw wysokości i jest jedną z największych znanych nam budowli Majw, pochodzących z okresu preklasycznego. Na szczyt budowli prowadziły 3 rzędy schodw, ktre w dolnej części flankowały stiukowe maski bogw.

Z okresu klasycznego z Lamanai znanych jest kilka budowli, m.in. świątynia N9-56, ktrej fasada jest zdobiona wizerunkiem bstwa wykonanym w stiuku oraz świątynia N10-9. Obie budowle ulegały przebudowom w ciągu okresu klasycznego i postklasycznego.

Jedną z kategorii źrdeł, ktre dostarczają nam informacji na temat społeczeństwa Majw, są dane etnohistoryczne, do ktrych zaliczają się kroniki spisane w okresie po podboju hiszpańskim. Pamiętajmy jednak, że źrdła te oddają rzeczywistość układw społeczno-politycznych odnoszących się do schyłku okresu postklasycznego. Z tego względu nie można tych opisw ze stuprocentową pewnością odnieść do okresu klasycznego. Odczytanie pisma Majw pozwala nam jednak przybliżyć obraz społeczeństwa i roli władcy Majw w okresie klasycznym i porwnać go z przekazami o wiele pźniejszymi. Na początku poświęćmy nieco uwagi grupie źrdeł etnohistorycznych, przechodząc następnie do źrdeł epigraficznych.



Najsłynniejszym przekazem z okresu kolonialnego, ktre poświęca dosyć dużo miejsca interesującej nas tematyce jest "Relacion de las cosas de Yucatan" biskupa Diego de Landy. Z dzieła tego, jak z i innych przekazw kolonialnych wynika, że wśrd Majw zamieszkujących Jukatan istniało kilka grup społecznych:

- almehenob, ktrych Landa określa mianem "szlachty" lub "panw";

- ahkinob

- kapłani;

- ah chembal uinicob - ludność zwykła

- pentacob - niewolnicy.

Czołową i najważniejszą postacią wśrd almehenob był halach uinic, co oznacza prawdziwy człowiek. Halach uinic był także zwany ahau co XVI wieczne kroniki tłumaczą jako "krl, monarcha, książę". Tytułu tego używali Majowie w okresie kolonialnym rwnież dla określenia krla Hiszpanii. Co jednak najważniejsze, tego typu określenie pojawia się rwnież w tekstach okresu klasycznego dla oznaczenia władcy. Studia etnohistoryka Ralpha Roysa wskazują na to, że co najmniej połowa z wszystkich jukatańskich państw-miast w momencie podboju była zorganizowana w oparciu o rządy halach uinic jako władcy. W innych państewkach istniał charakterystyczny dla okresu postklasycznego (np. w Chichen Itz) system rządw rady (tzw. multepal), w skład ktrej wchodzili przedstawiciele najważniejszych rodw, lub też luźnej konfederacji sprzymierzonych miast rządzonych przez spokrewnione rody.



Sam halach uinic wydaje się w linii prostej wywodzić od postaci władcy z okresu klasycznego. Z przekazu Landy wynika, że władza, jaką cieszyli się senores i ktrą przekazywali dziedzicznie swym następcom w osobie synw, była dosyć szeroka. Stojąc na czele danego państewka sprawowali oni najwyższą władzę w zakresie zarwno polityki zewnętrznej jak i wewnętrznej. Rządzili miastami, sprawowali władzę sądowniczą, dzielili swą ziemię między poddanych, od ktrych otrzymywali podarunki i żywność. Do pomocy mieli radę składającą się z przywdcw najważniejszych rodw, kapłanw oraz radnych miejskich (ah cuch cabob). Władca mianował także tzw. batabob - szefw poszczeglnych wiosek i miast wchodzących w skład jego państewka. Z ramienia władcy sprawowali oni władzę sędziowską i wykonawczą w podporządkowanych im miejscowościach oraz dowodzili ich własnymi żołnierzami w okresie wojny, pozostając pod głwnym dowdztwem władcy. Najważniejsi z batabob byli z pewnością blisko spokrewnieni z halach uinic i wydaje się, że w linii prostej wywodzą się oni od tzw. cahalob (lub sahalob), ktrzy wymieniani są w tekstach okresu klasycznego w rejonie rzeki Usumacinta. Stanowiąc najwyższą władzę administracyjną i wykonawczą halach uinic był najpewniej także największym autorytetem religijnym przewodzącym kapłaństwu.



Według źrdeł etnohistorycznych w skład ahkinob (kapłanw) wchodzili, obok najwyższego kapłana (ahaucan), chilanes - mwcy informujący ludzi o woli bogw oraz nacom i chacowie, ktrzy kierowali rytuałami składania w ofierze ludzi. Kolejną grupę społeczną, o ktrej wspominają kroniki, tworzyła tzw. ludność prosta (ah chembal uinicob). Należeli do niej przede wszystkim chłopi-rolnicy. Do obowiązkw tej ludności należało płacenie trybutw halach uinic'owi, ofiarowywanie podarunkw lokalnym panom i składanie darw bogom (poprzez kapłanw). Wreszcie najniżej usytuowana grupa społeczna to niewolnicy - pentacob. Niewolnikami wg kronik mogli zostać: jeńcy wojenni, sieroty czy dzieci samych niewolnikw.



Opisana powyżej organizacja społeczna odnosić się może, jak wspomniano, co najwyżej do okresu postklasycznego i to najprawdopodobniej do schyłku tego okresu. Nie możemy jednak odnieść tego opisu do okresu klasycznego, ktry oddziela od epoki kolonialnej (kiedy powstały kroniki hiszpańskie) okres ponad 500 lat. Najbardziej adekwatnym źrdłem, ktre udziela nam nieco informacji na temat organizacji społecznej i stosunkw społecznych w okresie klasycznym dostarczają nam inskrypcje pisane pochodzące z samego okresu klasycznego. Niestety teksty Majw odnoszą się co najwyżej do warstwy elit, nie przekazując nam niemal żadnych danych o pozostałych grupach społecznych w tym okresie.

W tekstach Majw z okresu klasycznegowystępują tzw. glify emblematy kluczowo związane przede wszystkim z postacią władcy, chodź nie tylko. Każdy tego typu glif, to tytuł oznaczający, że osoba używająca go przy zapisie swego imienia jest chul ahau (świętym władcą, panem), ahau (władcą, panem) lub też na ahau (panią, dostojniczką) określonego krlestwa.



Z tekstw wynika, że tytuł ahau był w okresie klasycznym używany nie tylko przez samego władcę ale m.in. także przez wysokich dostojnikw z jego dworu. W związku z tym władca dla podkreślenia swej pozycji był często tytułowany jako chul ahau (święty władca, pan). W okresie klasycznym, np. w Tikal czy w Uaxactun władcy używali także tytułu kalomte (wcześniej odczytanego jako chakte), ktry można przetłumaczyć jako: "krl krlw". Jego znaczenie dobrze obrazuje sytuacja w Tikal. W 411 roku krl tego ośrodka Nuun Yax Ayiin nadał swojemu synowi Siyaj Chan K'awiil tytuł ahau, tym samym wyznaczając go na swego następcę na tronie. Jednak dopiero po śmierci swego ojca Siyaj Chan K'awiil objął formalnie tron Tikal otrzymując tytuł chakte, co miało miejsce w 426 roku.



Sukcesja władzy odbywała się na zasadzie primogenitury tzn. władzę dziedziczył najstarszy syn. W wyjątkowych przypadkach na tronie zasiadać mogły krlowe (na ahau) - na razie poświadczono istnienie trzech, dwch w Palenque i jednej w Naranjo.



Inni wysocy dostojnicy, ktrzy nosili tytuł ahau byli często blisko spokrewnieni z samym krlem i w wielu wypadkach zarządzali ośrodkami mniejszymi wchodzącymi w skład państwa-miasta swego władcy. Wiemy na przykład, że w ośrodku Tortuguero podporządkowanym Palenque, rządził człowiek o imieniu Ahpo Balam, ktry był członkiem rodziny krlewskiej i ahau Palenque. Znany jest także przypadek używania tytułu ahau przez pisarza (u Majw pisarze posiadali wysoki status społeczny), ktry był synem władcy Naranjo.



W rejonie rzeki Usumacinta w okresie pźno klasycznym pojawia się w tekstach jeszcze inny tytuł cahal (lub sahal). Był on używany także przez dostojnikw, ktrzy zarządzali drugorzędnymi ośrodkami wchodzącymi w skład większych krlestw takich jak Yaxchilan czy Piedras Negras. Z tekstw wynika, że cahalob (liczba mnoga od cahal) mimo tego, że mieli nieco niższy prestiż niż ahauob, pełnili rolę prowincjonalnych zarządcw, ktrzy posiadali także pewne prerogatywy religijne podobnie jak ahauob. Obok władcy istniał tak więc liczny dwr krlewski, na ktry składali się ahauob, a gdzieniegdzie też cahalob, sprawujący władzę w imieniu krla, pełniący często rolę jego posłańcw politycznych, uczestniczący w najważniejszych rytuałach związanych m.in. także z desygnowaniem przez władcę nowego następcy tronu.



Niestety, o niżej usytuowanych w hierarchii społecznej warstwach ludności Majw w okresie klasycznym, wiemy bardzo niewiele. Na pewno człon społeczeństwa Majw stanowili chłopi. Do ich codziennych obowiązkw należała praca na roli i budowa ogromnych kompleksw architektonicznych. Niektrzy badacze sądzą, że społeczeństwo Majw w okresie klasycznym można podzielić jedynie na dwie zasadnicze grupy: warstwę elity i tzw. ludności zwykłej. Inni uważają, że istniała jeszcze warstwa średnia. Z kolei Norman Hammond, jeden z badaczy zajmujących się kulturą Majw, jest zdania, że w społeczeństwie Majw można wyrżnić siedem warstw społecznych na podstawie jej aktywności i zajęć ekonomicznych.





Władcy



Świat Majw nie stanowił jednej całości w sensie państwa. Poszczeglni władcy rżnych

terytoriw walczyli ze sobą zaciekle: o kontrolę nad szlakami handlowymi, o ziemię,

a także o niewolnikw do pracy i na ofiary.

W Palenque - w jednym z lepiej zachowanych miast Majw, na rzeźbionych panelach budynkw, można odczytać historię tutejszych władcw. Dowiadujemy się, że w VII wieku rządził w Palenque krl Pacal, wyniesiony na tron w wieku 12 lat. Reliefy ukazują fizyczne zniekształcenia krlewskiej rodziny, co może świadczyć o tym, że jej członkowie żenili się między sobą. Portrety wskazują, że władcy, dla upiększenia spłaszczali i wydłużali swoje głowy, taka deformacja uważana była za wyznacznik piękna. Piłowali sobie zęby i umieszczali w nich kawałki jadeitu. W czasie ceremonii władca nosił skrę jaguara, a jako dowd swoich wojowniczych talentw zakładał pas z zawieszoną kolekcją czaszek.

W czasie pogrzebu Pacala żałobnicy ozdobili jego ciało jadeitem, złożyli je do sarkofagu w głębi jednej ze świątyń i przykryli bogato zdobioną reliefem płytą z kamienia. Na koniec kapłani zabili w korytarzu prowadzącym do krypty 6 osb, by towarzyszyły swemu władcy w zaświatach.





System zapisu liczb



Bardzo oryginalny system zapisywania liczb stworzyło indiańskie plemię Majw. Jako jedni z pierwszych wynaleźli zero (ok. 500 r. n.e. - a więc pźniej niż Sumerowie, lecz wcześniej od Hindusw). Zero zaznaczane było rysunkiem przypominającym skorupkę ślimaka lub - jak inni twierdzą - płotwarte oko.

Liczby zapisywano w postaci kombinacji kropek i kresek. Odpowiednio pogrupowane stanowiły (wraz z zerem) podstawowy zestaw ,,cyfr'' od 0 do 19.

Tabela z podstawowymi znakami Majw dla liczb:



Symbol Znaczenie Symbol Znaczenie

0 10

1 11

2 12

3 13

4 14

5 15

6 16

7 17

8 18

9 19





Liczby od 1 do 4 zaznaczane były odpowiednią ilością kropek, liczba 5 poziomą kreską, liczby od 6 do 9 poziomą kreską z odpowiednią ilością kropek nad kreską, 10 oznaczano dwiema kreskami (jedna nad drugą), 11-14 dwiema kreskami ze stosowną liczbą kropek u gry, 15 trzema kreskami i wreszcie 16-19 trzema kreskami wraz z odpowiednia liczbą kropek u gry. Ten podstawowy zestaw liczb był zatem budowany na sposb addytywny. Nowością jest tu nie - rozbudowywanie zapisw na tę samą modłę, ale ,,dopuszczenie do głosu'' liczb naprawdę dużych.

System Majw był systemem pozycyjnym dwudziestkowym, aczkolwiek nie w pełni. Istniał (co charakterystyczne dla systemw pozycyjnych) podział na jednostki odpowiednich rzędw.

Rząd wielkości Nazwa Rozliczenie Rząd wielkości Nazwa Rozliczenie

1 kin jednostka 2 880 000 piktun 20 x baktun

20 uinal 20 x kin 57 600 000 calabtun 20 x piktun

360 tun 18 x uinal 1 152 000 000 kinchiltun 20 x calabtun

7 200 katun 20 x tun 23 040 000 000 alautun 20 x kinchiltun

144 000 baktun 20 x katun

Rozliczenie w powyższej tabeli wskazuje odstępstwo od systemu dwudziestkowego przy tworzeniu wyższych rzędw. Trzymając się ściśle zasad systemu dwudziestkowego, jednostka wyższego rzędu tun powinna wynosić 20 x uinal = 400, a nie 18 x uinal = 360. Miało to związek z kalendarzem Majw, ktry liczył sobie 18 miesięcy 20-dniowych oraz 5 dni dodatkowych - łącznie 365 dni.

,,Cyfry od 0 do 19 umieszczane były w odpowiednich rzędach wielkości. Zapis dokonywany był nie w kierunku poziomym (jak u większości narodw), lecz w kierunku pionowym z gry do dołu, w ten sposb, że najwyższe rzędy znajdowały się u gry, a najniższy na dole.

Na przykład rok 1974 w zapisie Majw (jako liczba, bo Majowie posługiwali się innym kalendarzem - mieli swj własny początek ery) wyglądałby następująco:

5 x 360 = 1800

8 x 20 = 160

14 x 1 = 14

----= ----------- 1974





Z kolei ,,rok'' 1839 miałby dwa warianty zapisu:

5 x 360 = 1800 4 x 360 = 1440

1 x 20 = 20 19 x 20 = 380

19 x 1 = 19 19 x 1 = 19

----= ----------- 1839 ----= ----------- 1839



KALENDARZ



U Majw rok liczył początkowo 360 dni i był podzielony na 18 miesięcy liczących po 20 dni. Dla uzgodnienia długości roku z okresem powtarzania się pr roku rozbudowano go o 5 dni dodatkowych, tzw. dni bez nazwy, ktre uważano za pechowe. W dnie te nie załatwiano żadnych transakcji handlowych, nie odbywały się posiedzenia sądw, powstrzymywano się nawet od robienia porządkw domowych.



Nazwy 20 dni okresu tsolkin:

imix,

ik,

akbal,

kan,

chiccan,

cimi,

manik,

lamat,

muluc,

oc,

chuen,

eb,

ben,

ix,

men,

cib,

caban,

eznab,

cauac,

ahau.



Nazwy 18 miesięcy 20-dniowych z dodatkowym 5-dniowym uayeb:

pop,

uo,

zip,

zotz,

tzec,

xul,

yaxkin,

mol,

chen,

yax,

zac,

ceh,

mac,

kankin,

muan,

pax,

kayab,

cumhu,

uayeb.



Doniosłym wynalazkiem Majw była ciągła rachuba dni od umownie przyjętej daty, nazwana przez amerykańskich badaczy long count. Od tego momentu każdy dzień otrzymuje oznaczenie cyfrowe. Niestety korelacja kalendarza Majw z kalendarzem gregoriańskim napotyka na olbrzymie trudności. Najbardziej prawdopodobne są trzy daty ,,początku ery'' u Majw:

11 lutego -3373

15 pażdziernika –3373

13 sierpnia -3113

Majowie traktowali swj kalendarz jako ogromne osiągnięcie naukowe. Wiele wysiłku poświęcali obserwacjom astronomicznym, ktrych dokonywali ze szczytw swych świątyń-piramid. Obserwacje te opisywane były pźniej w tzw. kodeksach (pośrd ktrych ledwie kilka dotrwało do naszych czasw) oraz ryte na stellach (obeliskach).

Dla dokładnego określenia początku rachuby czasu należałoby przeprowadzić obliczenia dat pewnych charakterystycznych położeń planet wśrd gwiazd, wyrzeźbionych na niektrych pomnikach.







Horoskop Majw:



Majowie uznawali, że każdy miesiąc ma w opiece innego bstwa oraz przypisany mu materiał. Stąd też horoskop Majw zwany jest też Kręgiem Osiemnastu Klejnotw.



Turkus 2.02 - 21.02 Topaz 1.08 - 20.08

Onyks 22.02 - 13.03 Jadeit 21.08 - 9.09

Diament 14.03 - 2.04 Karneol 10.09 - 29.09

Rubin 3.04 - 22.04 Lazuryt 30.09 - 19.10

Szafir 23.04 - 12.05 Opal 20.10 - 8.11

Agat 13.05 - 1.06 Akwamaryn 9.11 - 28.11

Chalcedon 2.06 - 21.06 Koral 29.11 - 18.12

Selenit 22.06 - 11.07 Ametyst 19.12 - 7.01

Szmaragd 12.07 - 31.07 Malachit 8.01 - 27.01





Turkus

2.02 - 21.02

Turkusy odznaczają się zgodnym charakterem. Ludzie ci są sprawiedliwi i życzliwi wobec innych. Nie ma w nich wyniosłości ani zarozumialstwa. W sprawach uczuciowych bywają nadmiernie wrażliwi, co utrudnia im okazywanie uczuć. Kochają jednak wiernie. W małżeństwie są czułymi i odpowiedzialnymi partner

5399

ami. Kobiety - Turkusy obdarzają dzieci mądrą miłością. Są przyjaciłmi i tolerancyjnymi doradcami.



Onyks

22.02 - 13.03

Onyksy rzadko mają silny charakter. Brak im wytrwałości, często zmieniają cele życiowe i zainteresowania. Ich bogate życie wewnętrzne, pełne marzeń rozmyślań, jest czasem przeszkodą w realizacji planw. Dobrze czują się w towarzystwie osb o silnej osobowości. Spokojne i nieśmiałe, potrzebują mocnego bodźca, by pokazać co potrafią. Obdarzone są dobrą pamięcią, a także zdolnościami muzycznymi. Lubią spokojny tryb życia.



Diament

14.03 - 2.04

Wśrd Diamentw rodzą się ludzie odznaczający się silną wolą, energią niesamowitą pracowitością. Osiągają sukcesy. Bywa też, że trwonią siły podejmując się zbyt wielu zadań. Są przekorni i często się kłcą. Kobiety - Diamenty w małżeństwie lubią rządzić, jako matki są obowiązkowe i pełne poświęceń, ale czasem nie potrafią okazać czułości.



Rubin

3.04 - 22.04

Mają silną osobowość. Zależy im na władzy, dobrze czują się jako przywdcy grupy. Są uparci, praktyczni, oszczędni i zaradni w sprawach domowych. Nie lubią się nad sobą roztkliwiać. Na partnerw wybierają ludzi o podobnym usposobieniu. Potem często z nimi rywalizują. Wobec swych dzieci są niezwykle wymagający.



Szafir

23.04 - 12.05

To ludzie roztropni o wrodzonej, życiowej mądrości. Są pracowici i wytrwali. Ogromną wagę przywiązują do spraw materialnych. Zanim zrobią jakichś krok, najpierw dokładnie wszystko przemyślą. W małżeństwie są wiernymi i odpowiedzialnymi partnerami. Dbają o rodzinę, poświęcają jej dużo czasu. Za wszelką cenę starają się zapewnić bliskim bezpieczeństwo finansowe. Lubią dobrze zjeść.



Agat

13.05 - 1.06

Urodzeni w pierwszych dziesięciu dniach są pracowici i solidni. Pozostali bywają lekkomyślni, zmienni, rzadko interesują ich opinie innych. W dzieciństwie, choć rzadko odznaczają się pilnością, nie maja kłopotw z nauką. Inteligencja i talenty artystyczne to ich wielkie atuty. Ale wierność i stałość w uczuciach nie jest ich najmocniejszą stroną . Kobiety - Agaty źle czują się zamknięte w czterech ścianach.





Chalcedon

2.06 - 21.06

Nie interesują ich przyziemne sprawy, wolą się zajmować prawdziwymi problemami. Szukają duchowych przywdcw. W kontaktach partnerskich nie zwracają uwagi na pochodzenie i majątek, najważniejsze jest zrozumienie. Nie są wierne. Chcą za wszelką cenę zachować niezależność. Jako matki mają lepszy kontakt ze starszymi dziećmi, z ktrymi mogą dzielić swoje zainteresowania.

Selenit

22.06 - 11.07

To ludzie łagodnego usposobienia. Cenią takt, grzeczność, dobre maniery. Razi ich zbyt swobodny sposb bycia. Są wrażliwi i nie łatwo im znaleźć partnera. Kiedy są w stałym związku, można liczyć na ich lojalność i oddanie. Nie lubią zmian. Kobiety - Selenity mają w sobie dużo ciepła, są subtelne, serdeczne i czułe. Los obdarzył je wyjątkową intuicją.



Szmaragd

12.07 - 31.07

Młodość to dla nich trudny okres. Przechodzą twardą szkołę życia, szybko stają się dojrzali i odpowiedzialni. Są inteligentni, dynamiczni, pomysłowi. Gdy coś robią, wkładają w to całe serce. Bez względu na wiek cieszą się powodzeniem. Osoby przez siebie wybrane darzą gorącą miłością. Kobiety-Szmaragdy nie przepadają za pracami domowymi. Jako matki są czułe i zbyt pobłażliwe.



Topaz

1.08 - 20.08

Mają wesołe usposobienie, są życzliwi i serdeczni. Zdarza się, że bywają porywczy, ale nie potrafią się długo gniewać. Są eleganccy, cenią komfort życia codziennego. Lubią komplementy i pochlebstwa. Mają wielkie ambicje zawodowe (często udaje im się je zrealizować). Kobiety-Topaz mają wiele uroku, czasem bywają zbyt pewne siebie. Są śmiałe rezolutne, przewodzą w towarzystwie.





Jadeit

21.08 - 9.09

W życiu prywatnym i zawodowym dopisuje im szczęście. Zawsze potrafią wykorzystać sprzyjające okazje. Działają dyplomatycznie. Na partnerw wybierają osoby wyrżniające się pod każdym względem z otoczenia. Kobiety-Jadeity są dobrymi paniami domu, gospodarują oszczędnie. Pragną by ich pociechy jak najszybciej stały się samodzielne.



Karneol

10.09 - 29.09

Zawsze kierują się zdrowym rozsądkiem. Obdarzeni mądrością życiową, potrafią omijać trudności. Choć są bezpośredni i otwarci, nie lubią się spoufalać. Kobiety-Kareneole interesują się wieloma dziedzinami. Lubią imponować otoczeniu i mieć dobrą pozycję towarzyską. Jako żony pomagają mężczyznom osiągać wysokie stanowiska. W stosunku do dzieci mają ogromne ambicje.



Lazuryt

30.09 - 19.10

Cechuje ich zgodny charakter, słynną z pogody ducha. Są życzliwi wobec innych, nigdy nie zjada ich nadmierna ambicja ani żądza władzy, ale ... bardzo lubią adorację i komplementy. Niezwykle szybko osiągają sukcesy finansowe. Uczą się łatwo, chętnie sami zajmują się nauczaniem. Nie przepadają za codziennymi sprawami i życiem rodzinnym.



Opal

20.10 - 8.11

Zawsze są gotowi do walki. Ich celem nie jest zdobycie korzyści materialnych, lecz ociągnięcie znaczącej pozycji lub zgłębienie wiedzy. Są zdolni do wielkich namiętności. Angażują się całym sercem, nie bacząc na konsekwencje. Często zajmują stanowiska kierownicze. Gdy nie maja wielkich zadań, popadają we frustrację. Bywają zaborczy, ale są lojalni i wierni.



Akwamaryn

9.11 - 28.11

Mają skomplikowany charakter i trudną do rozszyfrowania osobowość. Na ogł życzliwi, potrafią być bardzo uparci, jeżeli wymaga tego sytuacja. Są wspaniałymi przyjaciłmi. W miłości mają wysokie wymagania, ale gotowi są do poświęceń. Nie przywiązują wagi do pieniędzy, mimo to często osiągają bardzo wysoki poziom życia.



Koral

29.11 - 18.12

Są weseli, pełni energii i bardzo sprawni. Optymistycznie patrzą na życie, czasem podejmują decyzje zbyt impulsywnie, nie biorąc pod uwagę ryzyka. Nie przejmują się życiowymi niepowodzeniami. W uczuciach bardziej kierują się swoim temperamentem niż sentymentami. Żyją chwilą, nie są przesądnie oszczędni. Mają opiekuńczy stosunek do zwierząt.



Ametyst

19.12 - 7.01

Zawsze kierują się zdrowym rozsądkiem, są ambitni, maja wiele energii. Potrafią trafnie ocenić ludzi i sytuacje. Budzą zaufanie, ale bywają despotyczni. Pomagają innym, sami jednak liczą tylko na własne siły. W sprawach finansowych i uczuciowych są ostrożni.



Malachit

8.01 - 27.01

Nade wszystko cenią sobie życzliwe otoczenie. Dbają o to, by pokazać się ludziom z jak najlepszej strony. Wolą słuchać zwierzeń niż opowiadać o sobie. Nie lubią zajmować się rzeczami nieistotnymi. Boją się zmian, bo mają trudności z przystosowaniem do nowej sytuacji. Są sentymentalni, ale potrafią ocenić swojego partnera.






Przykadowe prace

"Pamiętaj..."

"Pamiętaj..." Pamiętaj o tych, ktrzy dawno zapomnieli... Pamiętaj choć ty, nie zwarzaj na innych, ktrzy pamiętać nie mogą, albo nie chcą. Pamiętaj o ptakach latajacych nad morzem. Pamiętaj o kwiatkach w ogrdku babci. Pamiętaj choć przez...

"Miłość wszystko zwycięża i my ulegamy miłości'. Przedstaw rżne ujęcia motywu miłości w rznych utworach literackich pochodzących z rznyc

"Miłość wszystko zwycięża i my ulegamy miłości'. Przedstaw rżne ujęcia motywu miłości w rznych utworach literackich pochodzących z rznych epok. Miłość w życiu ludzkim ma podstawowe znaczenie dla prawidłowego rozwoju jednostki i społecz...

Nowoczesne Kanały Dystrybucji produktw bankowych w Polsce na przykladzie wybranych bankow - praca licencjacka

Nowoczesne Kanały Dystrybucji produktw bankowych w Polsce na przykladzie wybranych bankow - praca licencjacka Kanały Dystrybucji produktw bankowych w Polsce na przykladzie wybranych bankow Praca licencjacka p Spis treści Strona WSTĘP………..……………...

Filozofia św. Augustyna.

Filozofia św. Augustyna. Św. Augustyn /354-430n.e./ Był twrcą pierwszego systemu chrześcijańskiego. Prace ow. Augustyna: - " Confessiones " - "Wyznanie " Napisał w roku 400, praca bardzo osobista, opowiada jak został chrześcijaninem. św. Augustyna można nazwać neofit...

Anazliza Marketingowa Muzeum na Majdanku

Anazliza Marketingowa Muzeum na Majdanku Analiza marketingowa Muzeum Na Majdanku Tematem mojej pracy jest analiza marketingowa Muzeum na Majdanku. Analizy dokonałem na podstawie klasyfikacji w ktrej wyodrębnia się pięć grup. (5P- od początkowych liter słw angielskich): 1.Produkt...

Adam Mickiewicz "Dziady"

Adam Mickiewicz "Dziady" “Dziady kowieńsko-wileńskie, wydane zostały obok “Grażyny w 1823 r. w II tomie “Poezyj. Całość poprzedza wiersz “Upir Według opowieści tych, “ktrzy bliżej cmentarza mieszkali (w.13), corocznie, nocą ...

Jak przeszłość kształtuje relacje między inteligencją i chłopami w Weselu Stanisława Wyspiańskiego?

Jak przeszłość kształtuje relacje między inteligencją i chłopami w Weselu Stanisława Wyspiańskiego? W dramacie Stanisława Wyspiańskiego pt. Wesele zostały przedstawione stosunki społeczne panujące na ziemiach polskich pod zaborami. W chacie bronowickiej zgroma...

"Kartoteka" Tadeusza Rżewicza jako antydramat - związek między kształtem dramatu a wizją świata i człowieka. Czy wiersz "Ocalony" może być komentarze

"Kartoteka" Tadeusza Rżewicza jako antydramat - związek między kształtem dramatu a wizją świata i człowieka. Czy wiersz "Ocalony" może być komentarze Cechy utworu jako antydramatu : - niezdefiniowany bohater: ma wiele imion, jest dla rżnych ludzi w rżnym wieku (ro...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry