• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Matura u...

Nawigacja

Matura ustna - opracowane pytania z Oświecenia.



Matura ustna - opracowane pytania z Oświecenia.




Opracowane pytania na mature ustna (XVIII LO, Wrocław, 2002) - Oświecenie



OŚWIECENIE



Poprzednia epoka wywodziła swą nazwę od klejnotu, ich następcy wzięli nazwę od światła. I taka była filozofia nowej epoki: oświecenia, rozumu, samoświadomości myślicieli, ktrzy zarzucali ciemnotę, zacofanie i zepsucie sztuki poprzednikom. Nazywano oświecenie także wiekiem rozumu i wiekiem filozofw . Termin oświecenie powstał w Niemczech. Nowe ideały i założenia przynosiły optymizm i wiarę w sens życia na ziemi, odsunęły ponure myśli pośmiertne , głosząc, iż mimo że śmierć jest faktem, to przebywanie na ziemi też musi być racjonalne i praktyczne.



Oświecenie w Europie trwało od końca XVII wieku aż do początkw romantyzmu – czyli do wieku XIX. W Polsce wyrżnia się trzy fazy:

- faza wczesna – 40. lata XVIII w. – do r. 1764– koniec czasw saskich

- faza dojrzała 1764–1795 (czasy stanisławowskie – lata panowania krla Stanisława Poniatowskiego)

- faza schyłkowa – 1795–1822 (czasy postanisławowskie – do wydania Ballad i romansw A. Mickiewicza).



1. Filozofia, głwne tendencje i idee epoki.



W kręgu filozofii epoki. Wolter, Diderot, Rousseau – najważniejsi myśliciele.

Hasło filozofia oświeceniowa wywołuje skojarzenie: Wolter, racjonalizm, encyklopedyści. Gdzie działają? We Francji. Co głoszą? Pochwałę rozumu i wiedzy, wolności i rwności człowieka oraz tolerancji. Bardzo dobrze ale do tej głwnej etykietki trzeba dorzucić kilka uwag. Ojcem racjonalizmu był myśliciel wieku XVII, Kartezjusz, ktry rzekł słynne Cogito ergo sum (myślę, więc jestem). Jan Jakub Rousseau jest twrcą sentymentalizmu, i uczucie, wrażliwość, a nie rozwj cywilizacji stawia na czele wartości. Myśl oświeceniową wiąże się z trjką encyklopedystw (i ich kolegami skupionymi wokł dzieła), tymczasem filozofia wiele zawdzięcza pewnemu Anglikowi o nazwisku John Locke. Słynny empiryzm i tabula rasa (pomysł, że człowiek rodzi się jako czysta tablica, ktrą zapisze dopiero doświadczenie życiowe) – do niego należą. Swoistej rewolucji w filozofii dokonał Immanuel Kant. Uczeni jego pomysł filozoficzny nazywają przewrotem kopernikańskim.



Immanuel Kant



Jego teorie filozoficzne miały ogromny wpływ na rozwj myśli Zachodu. Kant był naukowcem, moralistą, wykładowcą – podobno nigdy nie opuścił granic swojego miasta, podobno nie widział nawet morza, podobno był szalenie pedantyczny: jego dzień ułożony był i zaplanowany dokładnie, a zdarzenia, takie jak poranna herbata, fajka, poobiedni spacer (zawsze o tej samej prze, zawsze tą samą drogą – do twierdzy Friedriechsburgu) odbywały się codziennie i punktualnie. Nigdy się nie ożenił.



W tak ascetycznym i surowo uporządkowanym życiu było miejsce na głębokie przemyślenia. Kant dokonał rewolucji w filozofii, bo odwrcił bieg myśli: dostrzegał i pokazał, że to nie rzeczy kształtują nasze myśli – lecz nasze myśli pojmują, klasyfikują, nazywają według swoich danych rzeczy zewnętrznego świata. Świat zmysłowy musi być ujmowany w formy czasu i przestrzeni, a świat umysłowy – w pojęcia obecne w naszym umyśle. Poza tym Kant uważał, że człowiek jest wolny i sam w sobie nosi prawo moralne. To on rzekł niebo gwieździste nade mną, prawo moralne we mnie.



Twierdził postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki ktrej możesz zarazem chcieć, żeby stała się powszechnym prawem. Inaczej mwiąc – aby funkcjonowała rwnież wobec ciebie samego i byłbyś z tego zadowolony.



Wszystka wiedza pochodzi z doświadczenia. Doświadczenie jest produktem rozumu.

Czyń tak, jak gdyby zasada twojego postępowania miała się dzięki twojej woli stać powszechnym prawem natury.



Najpoważniejsze dzieło Kanta to Krytyka czystego rozumu, a o jego myśli możemy przeczytać:

Filozofia Kanta, na podobieństwo urodzenia Minerwy, była dziełem jednego człowieka.



John Locke



Jest twrcą słynnego hasła tabula rasa , co znaczy czysta tablica. Chodzi o to, że w myśl tej koncepcji człowiek rodzi się jako ‘czysta tablica , niczego nie dziedziczy, nie posiada wiedzy wrodzonej czy wewnętrznej, i że dopiero w trakcie rozwoju, podczas życia tablica człowiecza zapisuje się cechami osobowości, kształtuje rozum – przez doświadczenie i wychowanie.

Żadna wiedza człowieka nie może wyjść poza jego doświadczenie.



David Hume



Był on kontynuatorem poglądw Locke’a. Sceptyk, agnostyk i empiryk. Jako sceptyk dowodził, że prawd filozoficznych jest wiele i że są one względne, jako empiryk głosił, że nie ma nic w umyśle, czego nie byłoby przedtem w zamyśle. Widział jako głwne zadanie filozofw badanie wrażeń zmysłowych, pytał jak dane fakty świadczą o następnych. Jako agnostyk – uznał, że prawdy religijne nie są do udowodnienia, cuda to zakłcenia praw przyrody – trudno więc uznać je za materiał badań. Pod wieloma względami wyprzedzał Hume swą epokę (czasem nazywa się go ‘pozytywista przed Comtem ). Był przy tym podobno bardzo lubiany, życzliwy wobec bliźnich i pełen osobistego uroku. Napisał m. in. Traktat, Eseje, Badania dotyczące rozumu ludzkiego.



We Francji należy wyeksponować grupę filozofw, zwaną encyklopedystami, dlatego, że byli to pisarze, myśliciele, ktrzy tworzyli Wielką Encyklopedię Francuską – pomnikowe dzieło oświecenia, wyrażające ducha i atmosferę epoki. Do grona encyklopedystw : Woltera, Monteskiusza, Rousseau, Diderota i d’Alemerta.



Monteskiusz



Najważniejsze: podwaliny nowej myśli politycznej. Władza dzieli się na ustawodawczą, wykonawczą, sądowniczą. Poddaństwo chłopw uważa Monteskiusz za niewolnictwo. Nawet wspłczesne konstytucje opierają się na jego myśli. I, co najważniejsze, filozof wierzył we wsplnotę narodw. Głosił, że z powodzeniem można być jednocześnie patriotą i Europejczykiem.

Nie pytam jakie są prawa, ale jacy są sędziowie.

Kto biegnie za przyjemnością, ten chwyta cierpienie.



Wolnter



Na tle osiemnastowiecznej filozofii odznacza się Wolter jako oddzielna, wyraźna indywidualność i osobowość. Co głosił? Wolnomyślicielstwo i tolerancję dla cudzych poglądw. Rwność ludzi wobec prawa. Krytycyzm wobec uznanych instytucji, wobec Kościoła – nawet antyklerykalizm.



Racjonalizm: człowiek powinien posługiwać się rozumem. Świat = doskonały zegar.

Nie zgadzam się z tobą, lecz zawsze będę bronił twego prawa do głoszenia własnych poglądw.

Jeśli nie byłoby Boga, trzeba by go wymyślić.

Optymizm to obłęd dowodzenia, że wszystko jest dobrze, kiedy nam się dzieje źle.



Napisał: Kandyd, Listy o Anglikach, Zadyg, Traktat o tolerancji.



Diderot



Redaktor i twrca encyklopedii. Co głosił? Teorię predestynacji. Oto wszystko zostało zapisane w grze. Ludzkie losy – miliony scenariuszy – są już ułożone, tkwią w gwiazdach, a ludzie odgrywają wyznaczone role. Jest to fatalizm w osiemnastowiecznym ujęciu (przypomnijmy sobie antyczne fatum, ścigające np. Edypa). Pomysł, że świat jest teatrem, aktorami ludzie, nie należy jednak do Diderota.



Zauważmy jednak, że fakt, iż wszystko jest ustalone, w myśl poglądw Diderota nie zwalnia z działania, aktywności i myślenia.

Kroczymy w ciemnościach pod tym, co napisane w grze, jako bezrozumni w naszych chęciach, w radości i strapieniu.

Niekiedy człowiek okazuje więcej geniuszu w swym błędzie, niż przy odkrywaniu prawdy.



Niczego rwnie trudno nie przebacza się komuś co jego zalet.



Napisał: Kubuś Fatalista i jego pan, Kuzynek mistrza Rameau, Zakonnica.



Jan Jakub Rousseau



Był on odrębną jednostką wśrd encyklopedystw, ojcem sentymentalizmu , głoszącym potrzebę bliskości człowieka, natury i uczuć. Co głosił? Każdy człowiek jest wolny. Idealny stan istnienia to życie zgodne z prawami natury i w bliskości natury. Cywilizacja niszczy naturalne dobro człowieka. Bg nie wtrąca się w sprawy świata. Podstawą umowy społecznej jest własność, a każdy obywatel może korzystać z tego, co do niego należy.



Umowa społeczna – to poglądy na temat państwa.

Ciągłe a sumienne wypełnianie obowiązkw wymaga nie mniej wysiłku niż czyny bohaterskie.



Głwne tendencje oświeconej epiki.



KLASYCYZM:

Racjonalizm.

Sztuka niech naśladuje rzeczywistość.

Piękno – według klasycznych wzorcw

Tematy – antyczne, filozoficzne, edukacyjne

Ulubione gatunki – klasyczne

Uznają normy w literaturze i sztuce – wyznaczone przez Arystotelesa i Boileau.

Obowiązuje jedność czasu, miejsca, iluzji, zasada decorum, jednolitość stylu itp.

Człowiek – typ idealny: erudyta, wolnomyśliciel, liberał miłujący wiedzę i mądrość.

Twrcy: Wolter, Boileau, Defoe, Diderot



SENTYMENTALIZM:

Uczuciowość

Potrzebę bliskości człowieka z naturą, poznawanie świata za pomocą zmysłw.

Tematy – miłość, wrażliwość, psychika jednostki ludzkiej

Ulubiony gatunek – sielanka, powieść sentymentalna

Empiryzm i sensualizm są metodami poznania świata.

Człowiek – typ idealny: człowiek wrażliwy, uczuciowy, czuły na piękno przyrody

Twrcy: Rousseau, Sterne



ROKOKO:

Najważniejsza kategoria sztuki to piękno.

Poeta winien dowodzić swego kunsztu.

Sztuka jest rozrywką.

Utwory rokoko są ulotne, lekkie, wdzięczne i eleganckie (precyzyjne w formie)

Tematy – miłość jako flirt i namiętność

Gatunek – erotyk, epigramat

Człowiek – typ idealny: dworak, piewca urody i ulotnych uczuć, czasem libertyn

Twrcy: Beaumarchais, Choderlos de Laclos



KLASYCYZM SENTYMENTALIZM ROKOKO

Twrcy I. Krasicki, A. Naruszewicz, F. Bohomolec, F. Zabłocki F. Karpiński, F. Kniaźnin S. Trembecki, T. K. Węgierski

Dzieła Twrczość Krasickiego, Powrt posła Niemcewicza Laura i Filon Karpińskiego Poemat Powązki Trembeckiego

Cechy literatury Racjonalizm, krytycyzm, dydaktyzm, ład, harmonia, zgodność z normą Uczciwość, tkliwość, idealizacja przyrody, prostota, indywidualizm Lekkość, elegancja, precyzja formy, cel: zabawa, popis talentu twrcy

Gatunki Oda, satyra, komedia, bajka, panegiryk Sielanka, pieśń Epigramat, anakreontyk

Tematy Polityczne, dydaktyczne, obyczajowe Miłość, przyroda, miasto a wieś Piękno, uczucie



Głwne idee epoki



Krytycyzm był podstawą myślicieli nowej epoki wobec tradycyjnych instytucji politycznych i religijnych, takich jak Kościł, władza monarsza itp. Zostały poddane krytyce stare ideały, w ich miejsce wstąpił ideał nowy – mianowicie wiedza.



Racjonalizm wywodzi się do Kartezjusza i eksponuje rolę rozumy w dochodzeniu do prawdy i wiedzy. Najistotniejszą cechą i siłą człowieka wg tej koncepcji jest rozum, a przesądy, uprzedzenia, zabobony i pozaziemskie ingerencje należy odrzucić. I po dziś dzień racjonalistą nazywamy człowieka, ktry kieruje się w życiu rozumem, a nie np. intuicją czy metafizyką.



Empiryzm zaś to pogląd uznający doświadczenie (empirię) za jedyny sposb poznawania świata. Nic, co nie jest sprawdzone eksperymentalnie, nie jest prawdą. Empiryzm stał się tym samym źrdłem rozwoju nauk przyrodniczych i zachwiania nauk religijnych, dotyczących Boga. Stąd powstały nowe poglądy w kwestiach religii np. deizm – pogląd uznający istnienie Boga i nakazy moralne od Boga pochodzące, lecz nie uznający ingerencji boskiej w sprawy świata. Słowem - wg deistw – Bg jest, stworzył ziemię i dalej się nią nie interesuje. Skrajną postawą, odrzucającą w ogle istnienie Boga i świata pozagrobowego jest zaś ateizm. Warto może wymienić jeszcze sensualizm – pogląd, wg ktrego źrdłem wiedzy są wrażenia zmysłowe (smak, zapach, dotyk), one bowiem są odbiciem rzeczywistości, poprzez swoje zmysły poznajemy rzeczywistość. Uwaga. Nieprawdą jest, że mechanistyczne oświecenie odrzuca uroki i wartości natury. Natura i naturalność są ważnym pojęciem, dowodzą istnienia stałych cech człowieka i świata. Niektrzy filozofowie postulują powrt do natury, życie ludzkie w zgodzie i w bliskości z naturą. Ten pogląd stanie się źrdłem odrębnego nurtu w epoce oświecenia – sentymentalizmu Jana Jakuba Roussrau.



2. Specyfika oświecenia polskiego.



NA ZACHODZIE W POLSCE

walczono o wolność o ograniczenie nadużyć wolności, o jej nowe rozumienie

problemem była rwność likwidacja pozorw rwności i rozszerzenie na inne, poza szlacheckim, stany

znamienne było dążenie do ograniczenia władzy centralnej konieczność wzmocnienia władzy centralnej jako sposb jej zapobiegania szlacheckiej anarchii

głwną siłą społeczną forsującą nowe idee było mieszczaństwo u nas tę siłę stanowiła szlachta, a wśrd pisarzy i działaczy oświecenia przeważali duchowni

istotną kwestią była zasada podziału władzy (na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą), szlachecki parlamentaryzm dawno już wprowadził taki podział, ktry teraz wymagał jednak usprawnienia i wyeliminowania rażących deformacje wczesna RP była zagrożona utratą niepodległości i z tej przyczyny kwestie polityczne wyznaczały zasadniczy horyzont myśli polskiej: sprawą nadrzędną stawała się walka o naprawę RP



3. Dydaktyzm i utylitaryzm literatury oświeceniowej.



Dydaktyzm.

I śmiech niekiedy może być nauką,

Kiedy się z przywar nie osb natrząsa .



Hasłem przewodnim epoki oświecenia było Uczyć – bawiąc . Literatura oświeceniowa miała więc charakter dydaktyczny. Funkcja dydaktyczna wyrażała się w sposobie ośmieszania wad. Pisarzem propagującym to hasło był Ignacy Krasicki. Bajki, satyry, poematy heroikomiczne – ośmieszanie ludzkich wad, czyli nauka życia zgodnie z ideą oświecenia. Znakomitą bronią w walce z głupotą może być śmiech z popełnianych błędw.



o Poemat heroikomiczny – Monachomachia

Krasicki ośmiesza: zacofanie, prżniactwo, bezużyteczność społeczną zakonw. W murach klasztornych zadomowiły się bowiem nierbstwo, nieuctwo, gorliwa dbałość o jedzenie, opilstwo, pociąg do kłtni i bjek, czyli wszystko co jest wbrew zakonnym regułom. Zakonnicy zaniedbują modlitwy, rozwj intelektualny, pracę naukową ( księgi obrośnięte kurzem ). Troszczą się głwnie o sprawy materialne.



Nie ma tu ani natrętnego pouczania, ani potępienia. Więcej nawet, krytykę osłania Krasicki pozorną pochwałą, wzmacniając w ten sposb ostrze satyryczne utworu. Krasicki ukazuje grzechy głwne ospałych umysłowo mnichw, oddających się prżniactwu, pijaństwu, obżarstwu, a skorych – jak każdy wychowany na sarmackich wzorach – do bitki. Jak się okazuje braciszkowie z dwu zgromadzeń wolą wsplnie wznosić toasty, niźli się tarmosić.



Prawdziwa cnota krytyk się nie boi

Niechaj występek jęczy i boleje.

Winien odwołać, kto zmyśla zuchwale:

Przeczytaj, osądź. Nie pochwalisz – spalę.



o Bajki – utwory dydaktyczne z pogranicza liryki i epiki. Cechuje je alegoryczność, gdyż bohaterami są zazwyczaj zwierzęta w ludzkiej psychice. Odgrywają (zwierzęta) zatem rolę umownych masek oznaczających typowe cechy czy ułomności ludzkie (np. lis – maska chytrości, przebiegłości). Bajka oświeceniowa (krtka, jasna, napisana językiem potocznej rozmowy), była bardzo popularna – wynikało to z przydatności do spełniania funkcji dydaktycznej. Dawała możliwość wypowiadania uoglnionych sądw o świecie, ale także pouczała obywateli, moralizowała. Bajki zawierają pewien ładunek wiedzy życiowej, opartej na doświadczeniach ludzkich, pouczają i ostrzegają. Krasicki ośmiesza: prawo silniejszego, egoizm, prżność, pychę, głupotę, naiwność, łatwowierność. Np.:



Szczur i kot – napiętnowanie pychy i zarozumialstwa

Atak na wadę jaką jest pycha. Chwalący się przed rodzeństwem szczur to maska człowieka śliskiego, nieprzyjemnego, zarozumiałego, pysznego. Z kolei kot wykorzystujący chwilę nieuwagi szczura zwykle utożsamiany jest ze sprytem, drapieżnością, bezwzględnością. Bajka zawiera wyraźne pouczenie, że w życiu należy kierować się skromnością i pokorą, ponieważ zawsze można trafić na silniejszego lub sprytniejszego od siebie.



Dewotka – fałsz źle pojętej wiary

Ośmieszanie i piętnowanie religijnej obłudy i fałszu moralnego. Dewocja tytułowej bohaterki to pobożność na pokaz, za zewnątrz. Naprawdę dewotka w duszy ma złość i nienawiść do bliźniego, potrafi jednocześnie modlić się ( i odpuść mam winy, jako my odpuszczamy ) i w tym samym czasie bez litości bić swoją służącą. Krasicki wyraża swą dezaprobatę Uchowaj, Panie Boże, takiej pobożności! .



Malarze – opłacalność obłudy i pochlebstwa, a nie prawdy i szczerości

Dwaj portretw malarze słynęli przed laty:

Piotr dobry a ubogi, Jan zły, a bogaty

Piotr malował wybornie, a głd go uciskał

Jan mało i źle robił, więcej jednak zyskał.

Dlaczegoż los tak rżny mieli ci malarze?

Piotr malował podobne, Jan piękniejsze twarze.



Jagnię i wilcy – bajka o prawie siły

Zawżdy znajdzie przyczynę kto zdobyczy pragnie.

Dwch wilkw jedno w lesie nadybali jagnię.

Już go mieli rozerwać, rzekło: Jakim prawem?

Smacznyś, słaby i w lesie – Zjedli niezabawem.



Biedne jagnię. Specjalnie poeta użył kontrastw: siła – słabość, wilki – jagnię, zbrodnia – niewinność, cynizm – naiwność. Jest to bajka najbardziej krytyczna wobec panującego w świecie bezprawia, wobec faktu, że silniejszy tak czy inaczej pokona słabszego.



o Satyry – popularność satyr w okresie oświecenia rwnież wiąże się z dydaktyczną powinnością literatury, mającej służyć w walce o zmianę mentalności, nawykw i poglądw społeczeństwa. Satyra realizowała te żądania w sposb jednoznaczny i bezpośredni. Krasicki obraża i ośmiesza: liczne wady społeczeństwa polskiego, pijaństwo, zacofanie, ciemnotę szlachty, brak krytycyzmu w stosunku do przejmowanej obcej kultury.



Np. Żona modna



Dama modna – kobieta żyjąca beztrosko, bardzo wymagająca, egoistka, rozmiłowana w zbytkach, kapryśna, bezmyślnie trwoni majątek. Krytyka kobiety przesadnie modnej, życia nad stan w momencie gdy kraj potrzebuje pomocy. Natomiast w osobie męża Krasicki krytykuje staroświeckiego szlachcica, chciwego, zachłannego, pozbawionego ambicji, żeniącego się tylko dla majątku.

Pijaństwo



Satyra ukazuje i piętnuje alkoholizm. Krasicki potępia ten nałg jako zjawisko zakorzenione wśrd polskiej szlachty. Przy alkoholu są odważni, świetnie znają się na polityce, a przy tym uwielbiają dyskutować i pod lada protestem wywoływać awantury.



Utylitaryzm – dążenie do dobra własnego sprzyja pomnożeniu dobra społecznego, pożytek jednostki lub społeczeństwa powinien stanowić najwyższy cel moralny postępowania ludzi.

Chudy literat Adam Naruszewicz



Chudy literat – to biedny uczony, wydawca i twrca ksiąg, ktry użala się swojemu rozmwcy, że obrał trudne i niedogodne rzemiosło, gdyż ksiąg nikt nie chce ani czytać, ani kupować. Scenka jest doskonałym pretekstem do zaprezentowania stanu intelektualnego społeczeństwa doby stanisławowskiej. Nic dziwnego, że krl szczeglną wadę przykładał do nauki i kultury. Nic chcą czytać ani księża, ani szlachta, ktrym wystarczy kalendarz, w ktrym podane wiadomości nie wymagają żadnego wysiłku umysłowego i nie wybiegają poza przeciętny poziom intelektualny tych, ktrzy go czytają. Przy okazji Naruszewicz zarysowuje portret wczesnego szlachcica z całym zestawem typowych wad: wszystkowiedzącego, wierzącego w legendy, wpatrzonego we własne sprawy – pycha szalona i duma z własnego rodowodu. Autor pragnie potępić ciemnotę i spopularyzować przychylność do książki i do czytania. Satyra ta uderza głwnie w zacofanie sarmackiej prowincji, ale i tu można dostrzec pewien ponadczasowy problem: oto inne spojrzenie ma na literaturę pisarz, artysta, ambitny wydawca – a inny lwia część odbiorcw, ta ktra księgi kupuje.



Reduty Adam Naruszewicz



Szlachcic z prowincji ogląda maskaradowych przebierańcw przesuwających się przez plac Zamkowy. Posługując się metaforą, autor ustami narratora, wspomnianego szlachcica, piętnuje zepsucie moralne wyższych warstw wczesnego społeczeństwa. Maski, ktre założyli redutnicy , to ich fałsz i obłuda, ktrymi posługują się na co dzień by ukryć swe prawdziwe oblicza, swą bezużyteczność, egoizm i prżność. To pozornie szumne i godne towarzystwo w rzeczywistości bardziej przypomina zwierzęta niż ludzi:



Chcesz widzieć pełne zwierza rżnego obory,

Trzebież nasze ratusze, pobożne klasztory,

Odwiedź izby sądowe, przedniejsze urzędy,

Pod czapki sobolimi i pod rewerendy

Ujrzysz dziwy; a wołaj padłszy na kolana:

Woły, osły i wszystko bydło, chwalicie Pana!



Oto naszego obserwatora mija dumny jegomość w pełnej przepychu karocy. Powiedziałbyś, że to pan. Istnać to gołota, kryje się wśrd jedwabiu i jasnego złota . Swj majątek już przehulał, żyje z pożyczek zaciągniętych gdzie się da, po piętach depczą mu dłużnicy, ale pycha została i niesforna żądze . Jadący za nim buczny junak robi wrażenie nie byle jakiego zucha, ktry ojczyźnie nie raz służył szablą i odwagą. Niestety, to w sumie młodzian strachem podszyty, ktry tylko:



Przy kuflu za ojczyznę łba nadstawia chutnie,

Gotw umrzeć. A czemu? Że mu nikt nie utnie .



Za to w karczemnych burdach i sejmikowych kłtniach znakomicie potrafi krzesać szabelką i zbierać guzy od podobnych mu zabijakw. Kolejny przebieraniec to hipokryta w masce człowieka pobożnego i prawego. Chociaż manifestuje swj szacunek dla osb duchownych, choć nie szczędzi pieniędzy klasztorom, to przecież:



Szarga sławę bliźniego zaraz po koronce,

Gorszy się, a sam w cudzej kwerenduje żonce.

Piątek suszył o grzankach, pił jak byk w niedzielę;

W wieczr był na Nalewkach, a rano w kościele .



I wreszcie spiesząca na bal dama, ktrej rozpieszczone ciałko utłacza karety . Gorzka ironia przebija w słowach narratora: na bal musi spieszyć. Właśnie w szczęśliwym kraju jest się z czego cieszyć . Jest to nawiązanie do tragicznej sytuacji Polski, ktra przeżyła pierwszy rozbir. Pełen goryczy i smutku wrci szlachcic z Warszawy lękając się o przyszłość kraju, w ktrym:

Skacze Polak na jednej nodze, obcy grają,

(...) My tańczymy, biją w bębny ogromni sąsiedzi .



4. Twrczość Krasickiego, związek z epoką i wartości uniwersalne.



Biskup, poeta, nauczyciel, szyderca. Do najwybitniejszych postaci polskiego oświecenia należał bez wątpienia biskup Ignacy Krasicki (1735-1801), człowiek obdarzony wybitnym talentem poetyckim, publicysta i powieściopisarz, przyjaciel krla Stanisława Augusta i bywalec obiadw czwartkowych. Podobnie jak inni światli ludzie zauważył panujący w owych czasach w Polsce powszechny upadek obyczajw i moralności, wobec ktrego , jako człowiek i duchowny, nie mgł pozostać obojętnym. Wytoczył więc głupocie, złości, nieuczciwości, kłamstwu i tym podobnym przywarom ludzkim bezlitosną walkę, choć nie mieczem, ale- jak na poetę przystało pirem.



Ignacy Krasicki zasłynął jako autor znakomitych wierszowanych bajek, satyr, poematw heroikomicznych a także powieści edukacyjnych, pisywał też komedie, eposy historyczne, prozę publicystyczną. Krasicki uznał, że najskuteczniejszą bronią w walce o poprawę obyczajw będzie śmiech- śmiech bowiem zawstydza i godzi dotkliwiej niż najbardziej gorzkie i poważne wymwki. Moralne pouczenia postanowił ubrać w formę dowcipu bajek lub satyr, w ktrych wyśmiewał (i jednocześnie piętnował) niewłaściwe ludzkie zachowania i występki - unikał jednak krytykowania konkretnych nazwanych z nazwiska, osb, w myśl zasady sformułowanej w Monachomachii.



Nie chciał bowiem Krasicki wpływać na zachowanie i obyczaje konkretnych osb, lecz całego społeczeństwa, krytykował ludzkie wady i złe obyczaje. Zadanie to realizował z wielkim poetyckim kunsztem, był bowiem najwybitniejszym poetą swoich czasw; nadano mu nawet przydomek książę poetw. Należał do tych pisarzy, ktrych wielkość i talent zostały docenione przez wspłczesnych. Poważano zwłaszcza jego bajki.

Za twrcę tego gatunku literackiego uchodzi Ezop, postać na poły legendarna. Miał być on Frygijczykiem żyjącym prawdopodobnie w VI wieku przed naszą erą, niewolnikiem filozofa Ksanthosa. Dzięki swej mądrości został doradcą swego pana, a pźniej nawet samego Krezusa, słynącego z bogactwa krla Lidii. W starożytności znany był zbir bajek pisanych prozą, przypisywanych właśnie Ezopowi. Utwory te cechował prosty, niewyszukany język, a zawarta w nich nauka była wyrażona w zamieszczonym na końcu morale. Pierwszy zbir bajek ezopowych opublikował w Polsce Biernat z Lublina w 1522r.



Z czasem bajka przybrała formę wierszowaną – ale nie traktowano jej zbyt poważnie, odmawiając praw gatunku literackiego. Dopiero od czasw La Fontaine’a, żyjącego w XVII wieku francuskiego bajkopisarza, uznano ją za pełnoprawny gatunek poetycki.



Bajką nazywamy krtką opowiastkę (pisaną wierszem lub prozą, mającą najczęściej charakter alegoryczny), ktrej bohaterami są zazwyczaj zwierzęta, ale też i ludzie, czasem rośliny lub przedmioty, zawierające moralne pouczenie(czyli tzw. morał), wypowiedzenie wprost lub wyraźnie zasugerowane. Bajka ma charakter uniwersalny, nie opowiada o konkretnych osobach czy zdarzeniach, lecz o typowych zachowaniach i sytuacjach. Celem bajki jest pouczenie o pożyteczności lub szkodliwości określonych zachowań i postępkw (dlatego przynależy do literatury dydaktycznej), a także ukazanie zasad właściwego postępowania.



Najbardziej rozpowszechnioną jest bajka zwierzęca, w ktrej przedstawiane zwierzęta występują jako pewnego rodzaju maski określonych typw ludzkich czy cech charakteru. I tak np. lew przedstawia siłę lub męstwo, baran- głupotę, lis- chytrość, przebiegłość, mrwka – pracowitość itp. Cechy te są przypisane występującym w bajkach zwierzętom na stałe- lis zawsze chytry, nigdy zaś odważny czy głupi. Bajkę rozpoczyna lub kończy morał, pouczający wniosek, stąd, zwięźle ujmujący sens utworu. Czasem morał ma charakter domyślny, wynikający niedwuznacznie z treści utworu.



Pod względem formy wyrżniamy dwa typy bajek: a) narracyjną, mającą postać krtkiej, wierszowanej noweli o nieskomplikowanej, prostej fabule; b) epigramatyczną, zwięzłą i zwartą, pozbawioną elementw rozbudowanej opowieści.



Ulubionym pomysłem na bajkę jest u Krasickiego zestawienie w jednym utworze dwch kontrastowych postaw, reprezentowanych przez dwie rżne postacie, np.. wilka(siła, męstwo) oraz lisa(chytrość). W bajce Jagnię i wilcy mamy skonfrontowane dwie postawy: agresywnej siły oraz bezbronnej słabości. Morał jest jeden: prawo dyktuje silniejszy. W Dewotce mamy z kolei kpinę z pozornej pobożności, nijak się mającej do rzeczywistości uczynkw. Ptaszki w klatce to tragiczna opowieść o wolności- o tym, że są ludzie potrafiący się bez niej swobodnie obejść. Kruk i lis to z kolei historyjka ilustrująca bolesne skutki naiwności – łatwowierność może stać się przyczyną wielu szkd i nieszczęść.



Krasicki- zgodnie z tym, co głosiły idee oświecenia – ceni mądrość i wiedzę, przeciwstawiając im zgubną głupotę. Ludzie mądrzy popełniają mniej błędw i łatwiej im jest dostosować się do panujących na świecie praw dżungli. Książę Biskup Warmiński nie tylko ukazuje czytelnikowi, jak te twarde prawa funkcjonują, ale też uczy, jak się w tak okrutnym świecie zachowywać. Są to rady gatunku tych poczciwych, ale zawsze słusznych: nie być naiwnym, nie wierzyć bezkrytycznie innym, ufać własnemu rozumowi i polegać przede wszystkim na sobie.



Dziełem, ktre przyniosło Krasickiemu największy rozgłos, wywołując przy okazji publiczny skandal, okazała się Monachomachia czyli Wojna mnichw – poemat heroikomiczny, ukazujący w satyrycznym świetle życie w zakonach medytacyjnych. Autor miał wiele zastrzeżeń do pasożytniczego trybu życia mnichw – miast uczyć czy medytować, oddawali się obżarstwu i opilstwu, wylegując się do pźna w łożach.. Tak to przynajmniej przedstawia Monachomachia, opowiadająca o tytułowej wojnie dominikanw i karmelitw. Początkowo starcie miało być naukową dysputą, rychło jednak przerodziło się w bjkę, gdzie orężem były trepy i kufle. Sytuację ratuje dopiero wniesienie pucharu z winem – ulubiony trunek godzi zwaśnionych.



Poemat heroikomiczny jest parodią eposu, gatunkiem znanym już w starożytności. Komizm polega tu na złamaniu zasady decorum: stylem podniosłym, dostojnym przedstawia się postacie i czyny błahe, wręcz śmieszne. Monachomachia ma charakter satyryczny, wykpiwający zachowania i postawy niegodne świątobliwych mężw. Krytykom zarzucającym utworowi stronniczość i przesadę, Krasicki odpisał w Antymonachomachii, że ubezpieczona w niewinności swojej, prawdziwa cnota krytyk się nie boi.



Ignacy Krasicki Do krla



W jednej z najlepszych satyr Ignacego Krasickiego przedstawiona została postać krla STANISŁAWA AUGUSTA PONIATOWSKIEGO (1732–1798). Do krla to arcydzieło subtelnej ironii względem społeczeństwa, ktre suchej nitki na Stanisławie Auguście nie zostawiło, nie umiejąc docenić ani jego rozumu, ani ogromu zasług około oświaty (I.Chrzanowski , Historia literatury niepodległej Polski, PWN, Wyd. 11, s. 559). Utwr ten ma charakter przewrotny, bowiem – wbrew sugestiom tytułu – nie jest to satyra na krla, lecz na społeczeństwo polskie XVIII w., stawiające swojemu władcy niedorzeczne zarzuty.



Krasicki bardzo zręcznie chwali Stanisława Augusta. Kreśli portret młodego, wykształconego monarchy, ktry marzy o rozwoju polskiej kultury i jest żywo zainteresowany reformą polskiej oświaty. Jest ponadto władcą sprawiedliwym, łagodnym, lubi otaczać się ludźmi światłymi i rozumnymi.



5.Literatura polityczna i publicystyka oświeceniowa.



Temat reform, troska o kraj były niewątpliwie w kulturze oświeceniowej tematem przewodnim. Sprzyja temu chwila historyczna: zagrożenie zewnętrzne, kolejne zabory, działania Sejmu Wielkiego – w końcu powstanie kościuszkowskie. Literatura podąża za historią. Chce uczyć, wskazywać zło, proponować dobre rozwiązania – nawet gdy szlachecka idea przerasta kunszt literacki. A tak właśnie jest w przypadku Powrotu posła – najbardziej dydaktycznego i reformatorskiego utworu epoki. Dobre postacie propagują pozytywne reformy, czarne charaktery reprezentują postawy wsteczne i egoistyczne. Lubimy dobrych, wyśmiewamy złych – tak jak ludzie oświecenia. O to chodziło autorowi, chciał propagować wśrd społeczeństwa polskiego ideały reformatorw i działaczy Sejmu Wielkiego. Ośmieszyć sarmackie postawy, obalić konserwatywne, wrogie postępowi poglądy części szlachty. Reformy głoszone przez publicystw Niemcewicz zawarł w swojej komedii – i z pewnością łatwiej docierał do szerokiej publiczności niż młode dzieła publicystyczne. Publicyści mwili wprost, jaka jest ich ocena sytuacji i jakie zmiany proponują. Za najważniejszy cel uznają stworzenie nowoczesnego państwa i jego konstytucji, zrwnanie praw mieszczan i odejście od rozrosłej demokracji szlacheckiej – co sprowadza się do likwidacji liberum veto i zastąpienia obieralności krlw dziedziczeniem tronu.



Poglądy reformatorw Poglądy wstecznikw

Znieść liberum veto Liberum veto źrenicą szlacheckiej wolności.

Doprowadzić do przymierza z Prusami przeciw Rosji. Krla musi wybierać szlachta.

Wprowadzić dziedziczenie tronu w Polsce Niczego nie należy zmieniać – a już na pewno bez zmian mają pozostać przywileje i dominacja szlachty w Rzeczypospolitej.

Poprawić sytuację prawną i bytową chłopw i mieszczan.



Temat reform pojawia się w literaturze pięknej. Jej mistrzem w owych czasach był Junacy Krasicki. Właściwie odżegnywał się od polityki i nie lubił brać w niej udziału. Ale obserwował świat, krytykował i wyśmiewał wady sarmackie, w Monachomachii ostro wytykał wady kleru, a satyrze Do krla jasno wyraził swoje poglądy na temat ciasnych umysłw szlacheckich. Pochwalił krla Stanisława Augusta – doceniał bowiem jego reformatorskie działania.



Monachomachia czyli Wojna mnichw



Nie ma tu ani natrętnego pouczania, ani potępienia. Więcej nawet, krytykę osłania Krasicki pozorną pochwałą, wzmacniając w ten sposb ostrze satyryczne utworu. Krasicki ukazuje grzechy głwne ospałych umysłowo mnichw, oddających się prżniactwu, pijaństwu, obżarstwu, a skorych – jak każdy wychowany na sarmackich wzorach – do bitki. Jak się okazuje braciszkowie z dwu zgromadzeń wolą wsplnie wznosić toasty, niźli się tarmosić.



Prawdziwa cnota krytyk się nie boi

Niechaj występek jęczy i boleje.

Winien odwołać, kto zmyśla zuchwale:

Przeczytaj, osądź. Nie pochwalisz – spalę.



Do krla



Celem satyry Krasickiego jest przedstawienie w krzywym zwierciadle, skompromitowanie zarzutw stawianych Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu, wczesnemu władcy Polski, przez konserwatywnie nastawioną część szlachty. Tok szlacheckiego rozumowania autor doprowadza do absurdu, aby uwydatnić jego głupotę i społeczną szkodliwość. Ośmieszanie płaskich oskarżeń przeciwnikw staje się wielką pochwałą mon

db05

archy. Satyra ta to ostry protest przeciwko zakłamaniu towarzyszącemu zjawisku sarmatyzmu.



Krl oskarżany jest o:



o Jesteś krlem, a czemu nie krlewskim synem? .

Zarzut to absurdalny w kraju, gdzie wybiera się władcę drogą wolnej elekcji. Tyle że wielu przedstawicieli stanu szlacheckiego przypisywało rodom krlewskim z sąsiednich monarchii nadnaturalne wręcz moce – samo pochodzenie miało, według nich, dawać mądrość, moc i predyspozycje do sprawowania władzy. Ten argument to jedno z mentalnych niebezpieczeństw, do ktrych doprowadził nurt złotej wolności i rwności szlacheckiej.



o źle to więc, żeś jest Polak; źle, żeś nie przychodzień .

Kolejny bezsensowny zarzut: być może, szlachta miałaby w większym poważaniu władcę z obcej dynastii. Trzeba wspomnieć, że większość szlachty tęskniła wwczas za czasami saskimi. Co prawda eksploatowany przez Saksonw kraj upadł pod względem ekonomicznym i kulturalnym, ale szlachta czuła, że jej interesy i przywileje pozostaną niezagrożone. Hasło Nierządem Polska stoi gwarantowało status quo szlacheckich praw i wolności. Tymczasem polityka reform, narzucana przez krla Stanisława Augusta i jego stronnikw, wymagała zmiany myślenia, poświęcenia i patriotycznej aktywności, a to rodziło w Sarmatach niezadowolenie i bunt.



o Oto młodyś jeszcze. [...] bez siwizny, bez zmarszczkw: zakał to nie lada .

Oto zarzut odwołujący się do stereotypu, zgodnie, z ktrym jedynie sędziwy wiek może być gwarantem mądrości i rozwagi. Czy zatem przymiotami tymi może szczycić się władca, ktry ma zaledwie lat trzydzieści . Przecież zgodnie ze stereotypem tylko w zmarszczkach rozum mieszka . Podmiot liryczny w masce młodego Sarmaty nie docenia kreatywności młodego krla. Nowatorskie projekty reform skłonny jest uważać za fanaberie żłtodzioba.



o O sposobie rządzenia niedobre masz zdanie .

To krytyka postępowych, liberalnych upodobań władcy. Poddani winni być trzymani silną ręką, mają czuć respekt. Jak można czynić ich swymi przyjaciłmi. Monarcha powinien budzić w nich strach. Zdzieraj, a będziesz możnym, gnęb, a będziesz wielkim – słowa te uzmysławiają nam, że wczesna polska szlachta nie dorosła do politycznej odpowiedzialności, do roli obywateli. Jej ideałem jest nadal monarchia absolutna. Smutny to obraz polskiej szlachty: wybiera pozycję wiecznie niezadowolonego, choć ubogiego krytykanta zamiast wespł z oświeconym władcą realizować politykę, ktrej celem jest ratowanie kraju przed ingerencją wrogich mocarstw.



o Księgi lubisz i w ludziach kochasz się uczonych [...] krl Wizimierz – nie umiał czytać ani pisać .



To sarmacka reakcja na intelektualną aktywność władcy, mecenasa sztuk i nauk. A tymczasem jeśli nard za swj jedyny autorytet uznawał sztukę oręża, a nie wykształcenie i wiedzę, skazywał się na banicję z oświeconej Europy. Niedocenianie wartości kultury i oświaty prowadzi bowiem do utraty narodowej tożsamości.



To Krasicki właśnie napisał słynny Hymn do miłości ojczyzny.



Święta miłości kochanej ojczyzny

czują cię tylko umysły poczciwe!

Dla Ciebie zjadłe smakują trucizny,

Dla Ciebie węzy, pęta nie zelżywe.



Jest w polskiej literaturze kilka wierszy poświęconych ojczyźnie, ktrych uczą się pokolenia i ktre wyrażają polskie emocje. Mimo patriotycznych działań oświecenie jest ostatnią epoką wolnej Rzeczypospolitej Obojga Narodw. Teraz literatura nie będzie wołać o reformy, lecz o odzyskanie niepodległości. Symbolem nowej postawy jest hymn Polski powstały podczas tworzenia Legionw Polskich we Włoszech – nawołujący do walki, optymistyczny, odwołujący się do zwycięskich wodzw.



Publicystyka



Za dzieło, ktre miało ogromny i inspirujący wpływ na myśl reformatorską Sejmu Wielkiego, uważa się Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego Stanisława Staszica.



Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego



Staszic zawarł w utworze poglądy dotyczące spraw edukacji, prawa, władzy, wolnej elekcji i państwa. Zdaniem autora, sprawnie działający system edukacyjny decyduje o przyszłym losie państwa. Wyraża to w słowach: [...] takie rzeczpospolite będę , jakie ich młodzieży chowanie . Proponuje, aby ze szkł powszechnych usunąć naukę teologii, a uczyć młodzież sposobw poznawania praw, jakie rządzą światem. Szkoły powszechne powinny też wychowywać rycerzy i obywateli, ktrzy będą potrafili dobrze służyć ojczyźnie. Inną sprawą, jaką autor poruszył jest prawodawstwo. Twierdzi, że panująca dotychczas zasada liberum veto i jednomyślność posłw jest zgubna dla kraju. O tym, czy dane prawo zostanie uchwalone, czy też nie, ma decydować większość. Staszic proponuje też zreformowanie sądownictwa, ktre powinno działać ciągle, a nie tylko w okresach ustalonych sesji, uznając jednocześnie prawo o nietykalności osobistej bez wyroku sądu. Rwnie ważną kwestią jest według autora zaniechanie wolnej elekcji, ktra powoduje, że w sprawy polskie wtrącają się obce mocarstwa. Postuluje on, aby tron w Polsce był dziedziczny, co uchroni kraj przed dalszym podziałem.



Był to (być może, najważniejszy i najsprawniej napisany) traktat publicystyczny.

Do Stanisława Małachowskiego...Anonima listw kilka Hugo Kołłątaj



Kołłątaj jest zwolennikiem przyznania praw obywatelskim wszystkim stanom. Wolność osobista – to zdaniem autora – przywilej przysługujący wszystkim. Człowiek wolny powinien podlegać jedynie prawu. Spotykamy się tu także z propozycją zagwarantowania własności ziemskiej dziedzicowi poprzez oczynszowanie chłopa, ktre powinno wynikać z rzetelnych oszacowań i nie być zbyt wielkim obciążeniem dla włościan





Kto Stanisław Konarski Stanisław Staszic Hugo Kołątaj

Co napisał O skutecznym rad sposobie Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego Do Stanisława Małachowskiego...Anonima listw kilka

Propozycje dotyczące krla i sejmu Tron dziedziczny – znieść wolną elekcję Tron dziedziczny – znieść wolną elekcję Tron dziedziczny – znieść wolną elekcję

Kwestia liberum veto Znieść – zamiast niego wybr większością głosw Znieść – zamiast niego wybr większością głosw Znieść – zamiast niego wybr większością głosw

Sprawy społeczne Pomoc miastom i mieszczanom. Uwolnienie chłopw. Rwnouprawnienie mieszczan. Uwolnienie chłopw – przejęcie przez nich ziemi. Rwnouprawnienie mieszczan. Uwolnienie chłopw.

Słynne wypowiedzi Nie masz zasług; te, co my zowiem zasługi, Są tylko ku ojczyźnie wypłacone długi. Polska to solidarna jedność wszystkich Polakw. Takie Rzeczypospolite będą, jakie ich młodzieży chowanie. Nie lękajcie się oglnej ludzkiej wolności, lecz obawiajcie się złego wolności urządzenia.



6. Klasycyzm i sentymentalizm jako głwne prądy epoki.



Klasycyzm - od łać. Classicus- pierwszorzędny, pierwszej klasy; prąd artystyczny, ktry zdominował epokę oświecenia. Nawiązywał do tradycji antycznej, uznając, że starożytna grecko-rzymska sztuka określiła najdoskonalsze kanony(wzorce, prawidła) piękna i artystycznego smaku. Twrcy klasycystyczni bronili piękna i czystości języka, domagali się surowego przestrzegania ustalonych zasad sztuki poetyckiej(inaczej poetyki), twierdząc, iż są one najdoskonalsze, łączące harmonię i prostotę. Uprawiali głwnie gatunki pochodzenia antycznego: tragedie, ody, poematy opisowe, bajki, poematy heroikomiczne, komedie. Klasycyzm kładł nacisk na cele społeczne, wyznaczał literaturze utylitarne(użytkowe) zadania, przede wszystkim dydaktyczne i moralizatorskie, pisarz czy poeta miał być nauczycielem społeczeństwa, kształcić jego postawę obyczajową i etyczną(w Polsce pozostawiającą wiele do życzenia po upadku czasw saskich). Literatura wspierała reformy, zabierała głos w sprawach politycznych(Powrt posła Juliana Ursyna Niemcewicza), sprzyjając pozytywnym przemianom. Wzorce i założenia klasycystyczne trwały po upadku Polski, kontynuowane przez grupę tzw. klasykw.



Sentymentalizm - od fr. Sentiment- uczucie, czucie; prąd umysłowy i literacki występujący w kulturze europejskiej w okresie oświecenia, konkurencyjny wobec klasycyzmu. Wiązał się z dążeniem warstwy mieszczańskich do obalania porządku feudalnego i likwidacji barier między stanami. Sentymentalizm zaprzeczał klasycystycznemu przekonaniu o harmonii i ładzie świata, ukazując rzeczywistość pełną napięć i konfliktw, świadczących o moralnym upadku cywilizacji. Jego źrdeł szukali sentymentaliści, śladem Russeau, w odejściu człowieka od natury, do stanu pierwotnej prostoty. W praktyce literackiej twrcy sentymentalni kładli nacisk na przeżycia wewnętrzne człowieka, na jego uczucia, takie jak przyjaźń czy miłość, w dziełach postulowano czułość i prostotę. Bohaterem typowej powieści sentymentalnej był człowiek wrażliwy, często przedstawiciel mieszczaństwa czy nawet ludu, uwikłany w nieszczęśliwą miłość do kobiety niedostępnej i przeżywający duchową tragedię. Przykładem takiego bohatera jest niewątpliwie Werter, bohater powieści Johanna Wolfganga Goethego. Sentymentalizm zwracał uwagę na przyrodę, drobiazgowo ją opisywał, stosował pogłębioną obserwację psychologiczną i obyczajową. Hasła sentymentalizmu, tak jak kult uczuć i protest przeciwko konwenansom i barierom społecznym zapowiadały romantyzm, choć z drugiej strony raziła często przesada, łzawa czułostkowość sentymentalnych romansw.



Najwybitniejszym przedstawicielem tego nurtu jest Jean Jacques Rousseau(1712-1778), pisarz i myśliciel francuski pochodzenia szwajcarskiego. Zasłynął filozoficznymi rozprawami(np. Umowa społeczna), w ktrym postulował powrt do natury i odrzucenie niszczącej człowieka wspłczesnej cywilizacji. Uważał, że przyczynę nierwności między ludźmi stanowi własność prywatną- źrdło wszelkiego zła. Jego zdaniem człowiek rodzi się dobry, złym czyni go cywilizacja, dlatego należy go wychowywać na łonie natury, w izolacji od zepsutego społeczeństwa. Poglądy Russeau przyczyniły się do powstania mitu dobrego dzikusa, żyjącego w harmonii z przyrodą i nie wiedzącego, co to zło- pogląd ten zweryfikowali już romantycy, odkrywając drugie, tajemnicze, dzikie i groźne oblicze natury. Powieść Russeau pt. Nowa Heloiza, opowiada o nieszczęśliwej miłości młodej arystokratki i ubogiego guwernera, była jednym z pierwszych zwiastunw nastrojw sentymentalnych.



7. Walka z wpływami cudzoziemskimi .

Żona modna



8. Pozytywny bohater kreowany w utworach oświeceniowych



BOHATER POZYTYWNY DRUGIEJ POŁOWY XVIII WIEKU - MIKOŁAJ DOŚWIADCZYŃSKI - WZORZEC OSOBOWY DOBY OŚWIECENIA



CECHY POWIEŚCI



W 1775 roku Ignacy Krasicki napisał pierwszą polską powieść literatury nowożytnej pod tytułem: "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki". Był to utwr, w ktrym Krasicki skoncentrował trzy typy powieści: cechy utworu satyryczno-obyczajwego (I księga), cechy powieści przygodowo - awanturniczego (II księga) oraz cechy powieści utopijnej (III księga). Utwr ten był napisany w formie pamiętnika



DZIEJE BOHATERA



Opisuje młodość i lata dojrzewania młodego szlachcica Mikołaja Doświadczyńskiego w domu rodzicw. Jest w tej księdze przedstawiona charakterystyka jego rodzicw. Jego ojciec jest niewykształcony, cały czas przebywa na sejmikach. Jest sarmatą. Matka jest kurą domową. Nigdzie nie wychodziła poza swj majątek. Rodzice nie dbali o edukację Mikołaja. Wynajęto pana guwernera, ktry zajmował się edukacją i kształceniem Mikołaja. Potem Doświadczyński został posłany do szkoły, ale jej też nie skończył. Znw pojawił się oszust, ktry miał kształcić Mikołaja. Sprzedawał on jednak Mikołajowi jedynie sposoby oszukiwania w grze w karty. W końcu Mikołaj wraz z guwernerem umknął z rodzinnego domu. Grał w karty i stracił wszystko co posiadał. Obracał się w towarzystwie awanturnikw i oszustw. Ten fragment to krytyka i ośmieszenie sarmackiego sposobu kształcenia. Po tych wydarzeniach Mikołaj wyjeżdża do Paryża. Jest tam tak długo, aż ścigany przez dużą liczbę wierzycieli wyjeżdża stamtąd. W Amsterdamie jako majtek zaciągnął się na statek. Statek ten rozbił się jednak, fale Mikołaja wyrzuciły na brzeg wyspy Nipu, utopijnego świata, w ktrym nie znano kłamstwa i zła. Mędrzec Xaoo uczył Mikołaja zasad panujących w tym państwie. Po wielu perypetiach Mikołaj powrcił do ojczyzny. Osiadł na wsi w majątku odziedziczonym po rodzicach i zaczął prowadzić życie ziemianina - filozofa. Zbudował nawet gospodarstwo funkcjonujące na zasadach, jakich nauczył się na wyspie Nipu. Pobyt Mikołaja odmienił jego życie. Początkowo jego działania budziły zdziwienie i złośliwe żarty sąsiadw. Dość szybko ustąpiły miejsca uznaniu, a może i zazdrości. Doświadczyńskiego pola były lepiej uprawiane niż sąsiadw, gumna pełne słomy, czynsze popłacone na czas,a chłopi dobrze odziani zajmowali przednie ławy w parafii.



FUNKCJA POWIEŚCI



Krasicki ukazuje w swej powieści wychowanie młodzieży w wczesnych czasach, płytkość zainteresowań wczesnej szlachty, jej ciemnotę, nieuctwo, samowolę i pieniactwo, a także pijaństwo, bezkrytyczną pogoń za zagranicznymi nowinkami, okrucieństwo wobec służby i lenistwo umysłowe. Wskazuje na konieczność powrotu do natury oraz autentycznych wartości moralnych, zabitych przez destrukcyjny wpływ społeczeństwa, jego obyczajowości i kultury. Pouczający przykład Mikołaja ma być ostrzeżeniem, a zarazem wskazwką w wyborze życiowej filozofii. Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Krasickiego to dzieło przedstawiające wzorowego oświeconego obywatela. Dzieje tytułowego bohatera, ktry w wyniku przemiany jaką przechodzi staje się mądrym realistą, a zarazem wzorowym obywatelem, spełniają funkcję dydaktyczną. Jego pozytywna przemiana może być dla nas wzorem dobrego, oświeconego szlachcica – gospodarza



Wiele pozytywnych postaw osobowych kreuje także J. U. Niemcewicz w Powrocie posła



"Powrt posła" ma charakter komedii politycznej pokazującej konflikt pomiędzy sarmatami a zwolennikami reform. Postawy bohaterw są więc podzielone. Ci pozytywni są prawymi, wzorowymi i rozsądnymi obywatelami, zaś negatywni to głupcy, łotry, ludzie nie uznający żadnych wartości moralnych, ani etycznych. Koncepcja obozu reform reprezentowana jest przez Walerego i jego rodzicw. Obz przeciwny jest zaprezentowany głwnie przez Starostę Gadulskiego, Starościną i młodego oszusta - Szarmanckiego.



Cechy prawych i uczciwych obywateli posiadają jedynie zwolennicy reform czyli:



Szlachcic patriota Podkomorzy - docenia wartość nauki i patriotycznego wychowania - szerzy idee oświeceniowe, jest zwolennikiem postępu, krytykuje obrońcw starego porządku feudalnego- przede wszystkim troszczy się o bezpieczeństwo i przyszłość ojczyzny- uwalnia w swoim majątku od poddaństwa, zamienia pańszczyznę na czynsz- jest szlachcicem oświeconym , domaga się zniesienia liberum veto i wolnej elekcji, pragnie uchwalenia Konstytucji 3 maja.



Młodzieniec patriota Walery - posiada wykształcenie, kocha ojczyznę, jest posłem na Sejm Czteroletni, popiera reformy i dąży do uchwalenia Konstytucji 3 maja, nie myśli o wojażach zagranicznych, pragnie służyć krajowi. - szanuje rodzicw, jest młodzieńcem statecznym, zrwnoważonym i stałym w uczuciach, nie jest łowcą posagu, rezygnuje z majątku ukochanej, kieruje się uczuciem miłości i pragnie poślubić Teresę, ktra doceniła jego uczciwość i bezinteresowność.



Matka Polka Podkomorzyna - wychowała syna wpajając mu takie cechy jak patriotyzm, uczciwość, sprawiedliwość, - zadbała o wykształcenie Walerego - wywarła pozytywny wpływ na cechy charakteru Teresy, potępiała bezkrytycznie naśladowanie obcych wzorw - interesowała się sprawami kraju, była zwolenniczką reform, cieszyła się, że jej syn wykazuje się patriotyzmem- na uwagę zasługuje też życzliwy stosunek do służby.



Tak wiec można powiedzieć, że poza bohaterami negatywnymi w literaturze oświecenia nie brakowało wzorcw i pozytywnych postaw osobowych.





9. Komizm w literaturze oświeceniowej



Sytuacja w państwie, w wieku XVIII i XIX była przyczyną powstania literatury parenetycznej. Polska była krajem, w ktrym szlachta miała ogromny wpływ na losy państwa. Krl był od niej całkowicie zależny i nie mgł sam podejmować decyzji. Takie prawa jak np. liberum veto osłabiały wewnętrznie Polskę i były pźniejszą przyczyną szybkich rozbiorw Polski. Ludzie wykształceni, poeci, widząc upadek ojczyzny postanowili włączyć się w proces przebudowy władzy, społeczeństwa. Posługiwali się oni głwnie lekką formą literacką. Nie pisali traktatw, poważnych dzieł, a tylko bajki, satyry, poematy heroikomiczne. Dawało im to możliwość posłużenia się śmiechem i satyrą jako bronią między innymi przeciwko szlachcie sarmackiej i klerowi. Osoba czytająca zwraca oczywiście uwagę na komizm postaci, komizm sytuacyjny i odbiera go jako środek wychowawczy. Jest on pośrednikiem pomiędzy nami a poetą, ktry prbuje uzmysłowić nam swoje odczucia i racje. Dzięki komicznym sytuacjom dowiadujemy się o rzeczywistym ustroju Polski, o jego wadach i sposobach ich przezwyciężenia, o stosunku ludzi do ojczyzny. Lekka forma dzieł daje nam możliwość łatwego przyswojenia sobie sytuacji i jej interpretacji, jak rwnież wzbudza uśmiech politowania.



Satyra to utwr literacki, ktry ośmiesza wady i przywary ludzkie, zarwno indywidualne jak i grupowe, obyczaje, idee, zachowania. Ma ona charakter krytyczny. Autor posługuje się tzw. środkami komicznej deformacji, kpiną, dowcipem i ironią. Zadanie satyry polega na negacji i ośmieszeniu zjawiska lub osoby, ktra nie pasuje do wizji rzeczywistości autora. Satyra może występować jako osobny gatunek literacki, lub być obecna w innych większych utworach literackich.



Przykładw ilustrujących obecność i znaczenia komizmu jest bardzo dużo. Warto tu przytoczyć np. poemat heroikomiczny pt "Monachomachia" czy komedię polityczną Juliana Ursyna Niemcewicza pt. "Powrt posła", satyry Ignacego Krasickiego "Na krla", "Pijaństwo". Jednym ze środkw stosowanych przez poetw jest karykatura. Polega ona na przedstawieniu jakiejś postaci, za pomocą słw wyolbrzymiających i zniekształcających jej cechy, towarzyszy od wiekw życiu politycznemu, społecznemu, występuje głwnie w satyrze i grotesce. Została ona znakomicie wykorzystana w wielu utworach oświecenia jak chociażby w "Powrocie posła". Takie osoby jak np. Starościna, Szarmantcki czy starosta Gadulski rozbudzają w nas śmiech ze względu na swoje postępowanie. Wszystkie te postacie posiadają przejaskrawione cechy.



Niemcewicz w swoim dziele uzyskuje śmieszność poprzez zestawienie przeciwieństw. - mądre i rz

Przykadowe prace

Sprawiedliwość kary w utworach: Obcy Alberta Camus i Jeden dzień Iwana Denisowicza Aleksandra Sołżenicyna.

Sprawiedliwość kary w utworach: Obcy Alberta Camus i Jeden dzień Iwana Denisowicza Aleksandra Sołżenicyna. Czym są kara i sprawiedliwość? Precyzyjne zdefiniowanie tych pojęć jest niezwykle ważne, gdyż będą one fundamentami poniższych rozważań....

Analiza sonetu ,,Ajudah''

Analiza sonetu ,,Ajudah'' Adam Mickiewicz w czasie swojego pobytu w Rosji kilkakrotnie odwiedził Krym. Zafascynowany przyrodą Wschodu napisał cykl sonetw, ktre zostały zebrane w jeden tom i wydane jako "Sonety krymskie". Był mistrzem w posługiwaniu się tak kunsztownym gatunkiem literackim jak...

Koncepcja człowieka w Biblii

Koncepcja człowieka w Biblii Koncepcji jest wiele, zależą od tematyki fragmentu oraz tego, co miało być podkreślone Księga rodzaju opisuje człowieka stworzonego na wzr Boga i postawionego w roli korony stworzenia i władcy ziemi; dostał on także wolną wolę, ale ogr...

Powstanie "Solidarności" - lato 1980

Powstanie "Solidarności" - lato 1980 Powstanie Solidarności – Lipiec, Sierpień ‘80 Przyczyny strajkw, ich przebieg i rezultaty Władza ludowa wobec Solidarności Pisząc o Solidarności , mam na myśli wielki, oglnopolski ruch robotniczy, kt...

Krajowy Rejestr Sądowy

Krajowy Rejestr Sądowy Krajowy Rejestr Sądowy utworzono w oparciu o ustawę z dnia 20 sierpnia 1997 roku o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U z 1997 roku, nr 121, poz. 769 z pźniejszymi zmianami). Krajowy Rejestr Sądowy jest bazą danych składającą się z trzech osobnyc...

Gatunki typowe dla literatury pozytywizmu - realizm.

Gatunki typowe dla literatury pozytywizmu - realizm. Pozytywizm to domena prozy. To proza była najważniejsza i miała najwybitniejsze osiągnięcia. Poezja zeszła na drugi plan. 1)Powieść - oglne cechy: utwr pisany prozą , dużych rozmiarw , o swobodnej kompozycji , cz...

"Dziady" A. Mickiewicz.

"Dziady" A. Mickiewicz. Stanowią sumę poetycką i myślową twrczości Mickiewicza. Łącząc dwa jej okresy, prezentują syntezę światopoglądową twrcy, są przy tym znakomitą realizacją poetyki dramatu romantycznego (dzieła otwartego i ...

Powtrka do matury.

Powtrka do matury. LITERATURA PO ROKU 1939 1. Wrzesień 1939r. w poezji polskiej. 2. Scharakteryzuj poezję K. K. Baczyńskiego i powiąż z przeżyciami osobistymi i doświadczeniami pokoleniowymi autora. 3. Prawda o "epoce piecw" w "Medalionach" Z. Nałkowskiej. 4. Wyjaśni...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry