• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Matura u...

Nawigacja

Matura ustna pytania i odpowiedzi



Matura ustna pytania i odpowiedzi




1. Horacjański ideał życia

W odzie O co poeta prosi Apollina zaprezentował swoją postawę filozoficzną. Swoje poglądy oparł na dwch szkołach filozoficznych: epikurejczykach (szukali szczęścia i celu życia w zaspokajaniu przyjemności duchowych) i stoikach (głosili pielęgnowanie w sobie cnoty, rozwijanie intelektu, uniezależnienie od pokus i smutkw świata a otaczający świat przyjmowali ze spokojem - stoicki spokj ). W odzie tej połączył obie te ideologie. Od stoikw wziął rozum i umiar jako głwne kryteria w korzystaniu z dbr materialnych. Poeta nie pragnie bogactw ani życia w dostatku. Epikureizm zauważamy w chęci dożycia łagodnej starości. W życiu najbardziej liczą się rozum, sprawny umysł, dobre zdrowie i pogodna starość. Należy żyć zgonie z otaczającą nas naturą.

Horacjanizm - podstawowe założenia

• apoteoza (uwznioślenie) i afirmacja (wychwalanie) życia, istnienia, ktre samo w sobie jest wielką radością

• złoty środek - zachowanie umiaru i dystansu we wszystkim co się robi, nie zabieganie o dobra materialne ,nie popadanie w euforię lub smutek

• życie chwilą - Carpe diem (chwytaj chwilę), odrzucenie trosk przeszłości i przyszłości, optymizm i nie przejmowanie się śmiercią



4. BOGURODZICA JAKO NAJSTARSZY LITERATURY POLSKIEGO ŚREDNIOWIECZA

Bogurodzica jest najwspanialszą i najstarszą polską pieśnią religijną. Nie znamy dokładnej daty jej powstania. Jej powstanie wiąże się z okresem pomiędzy wiekiem X i XIV, a najczęściej przyjmuje się pierwszą połowę wieku XIII. Z powstaniem Bogurodzicy w X wieku wiąże się legenda, przypisująca jej autorstwo świętemu Wojciechowi. Był on jednak biskupem przybyłym z Czech i prawdopodobnie nie znał dobrze języka polskiego. Autor pieśni jest nieznany, mgł nim być wykształcony mnich średniowieczny. Bogurodzica jest wzorowana na uroczystych tekstach łacińskich. Nie jest to jednak przekład, ale utwr oryginalny.

Najstarszy zachowany odpis Bogurodzicy tzw. Krakowski pierwszy pochodzi z roku 1407. Obejmuje on dwie zwrotki. Pierwsza skierowana jest do Matki Bożej, druga do Jezusa za pośrednictwem Jana Chrzciciela. Z 1408 roku pochodzi odpis krakowski drugi. Liczy on już 14 zwrotek. Do dwch pierwszych dołączono pieśni pasyjne (wielkanocne) i pieśni litaniczne skierowane do rżnych świętych.

O oglnonarodowym znaczeniu Bogurodzicy świadczy umieszczenie jej we wstępie do Statutu Łaskiego z 1506 roku - także pierwszy drukowany. Statut Łaskiego był zbiorem praw polskich. Z kroniki Jana Długosza dowiadujemy się, że Bogurodzica była śpiewana przed bitwami pod Grunwaldem i Warną. Miała wtedy charakter pieśni patriotycznej. Był to hymn koronacyjny pierwszych Jagiellonw. Bogurodzica straciła swe znaczenie w drugiej połowie wieku XVI. Z zapomnienia wydobył ją nurt poezji patriotycznej XIX wieku (narodowo-wyzwoleńczej). Świadczy o tym między innymi przedruk Bogurodzicy przez Niemcewicza w Śpiewach historycznych . Nawiązuje do niej także Juliusz Słowacki w hymnie napisanym na wieść o wybuchu powstania listopadowego pt. Bogurodzica . Do pieśni tej nawiązuje Sienkiewicz w Krzyżakach i Potopie oraz młodzi poeci okresu okupacji np. Baczyński - Modlitwa do Bogurodzicy .

Pierwsza strofa to apostrofa do Matki Boskiej, ktrą autor w imieniu zbiorowości prosi o pozyskanie dla ludzi łaski jej syna - Chrystusa. Druga strofa to apostrofa do Chrystusa. Za pośrednictwem Chrzciciela autor prosi o spełnienie prśb ludzi. Zwrotki przedziela powtarzający się zwrot Kyrieleison .

Kompozycja utworu i jego intelektualny charakter przypomina porządek naukowego traktatu godzącego (zgodnie z wymogami scholastyki) prawa wiary i rozumu. Matka Boga, Dziewica, Pośredniczka jawi się tutaj jako wyposażona w godności przypisane jej dogmatycznie. Dalsze osoby występujące w tekście - Chrystus, Bg i Jan Chrzciciel - tworzą z Marią święty zespł czterech osb. Jest to liczba symboliczna, odnosi się do czterech cnt (męstwo, sprawiedliwość, umiarkowanie, roztropność). Liczba ta obok trjki, dziewiątki, dziesiątki, bywała często eksponowana w średniowiecznej sztuce np. z kwadratowych kamieni budowano wczesnośredniowieczne romańskie świątynie.

Jak typowy wiersz średniowieczny Bogurodzica jest wierszem rymowo-zdaniowym (asylabicznym). Nie przestrzega jednakowego rozmiaru sylabicznego w każdym wersie. Typowy dla utworw średniowiecznych był także ich meliczny charakter, Bogurodzica znakomicie nadaje się do śpiewania. Występują rymy wewnętrzne - Bogurodzica, dziewica i rymy zewnętrzne - sławiena, zwolena . Charakterystyczna jest także intonacja rosnąco-opadająca. Wynika ona ze zgodności zdań lub jednorodnych członw zdań z długością wersu.

W Bogurodzicy odnajdujemy wiele starych form językowych, dziś już nie stosownych. Przykładem są zmiany fonetyczne - brak przegłosu, tłumaczony wpływem czeskim, związany z hipotezą autorstwa świętego Wojciecha. Przegłos to dawny proces fonetyczny polegający na przejściu w określonej pozycji e w a lub o :

słowiena - sławiona

zwolena - zwolona

Obecnie nie używane formy trybu rozkazującego: zyszczy, spuści, napełń, słysz. Cechą charakterystyczną jest niezgodność przypadkw:

Bogu + rodzica

r.m. lp, C + r.m. lp, D

Zmieniona forma Bogarodzica pojawiła się w drugim odpisie krakowskim. W utworze tym występuje wiele archaizmw np.: Gospodzina, Krzciciela, zwolena, Bożyc. Bożycze to forma wołacza od rzeczownika Bożyc (syn Boga). Jest to forma petronimiczna z języka rosyjskiego. Zwrot Bogiem sławiena dzisiaj zastępujemy rzeczownikiem z przyimkiem: przez Boga sławiona.





OBRAZ LUDZKICH ROZTEREK W SONETACH M.SĘPA-SZARZYŃSKIEGO

Mikołaj Sęp-Szarzyński jest poetą przełomu - Renesansu i Baroku (żył w Odrodzeniu, ale treści mają charakter barokowy)

"O nietrwałej miłości świata tego"

W wierszu tym można dostrzec, że pogląd autora na świat, człowieka i wartości rżni się istotnie od poglądw ludzi Odrodzenia, ktrzy cenili wartości ziemskie i głosili apoteozę życia doczesnego ("Na zdrowie", "Na dom w Czarnolesie", "Nie porzucaj nadzieje..." Kochanowskiego, "Żywot człowieka poczciwego" Reja). Szarzyński uważa te wartości za ulotne, ktre nigdy nie dadzą człowiekowi pełni szczęścia. Jedyną prawdziwą i pewną ostoją jest Bg i miłość do Niego.

"O wojnie naszej, ktrą wiedziemy z Szatanem, Światem i ciałem"

Człowiek skazany jest na nieustanną walkę (bojo-wanie - byt nasz podniebny) z pokusami i własną cielesnością i słabością. Widać tu wyraźne ślady filozofii św. Augustyna, ktry twierdził, że człowiek, zawieszony pomiędzy bytami anielskimi i zwierzęcymi, skazany jest na wieczne rozdarcie pomiędzy ciałem a duchem. Szarzyński pisze: "[...] Cż będę czynił w tak straszliwym boju,

Wątły, niebaczny, rozdwojony w sobie [...]"

Podobnie jak w wierszu poprzednim jedyną nadzieją i ostoją jest Bg.

W wyżej omwionych wierszach widać wyraźnie cechy stylistyki barokowej. Autor używa wielu wyszukanych metafor, stosuje także inwersję. Podobnie jak pźniejszych twrcw nurtu religijnego (Naborowski) cechuje Szarzyńskiego niepokj metafizyczny. Poezja jego - to poezja refleksyjno - filozoficzna, poszukująca miejsca człowieka w trudnym, targanym sprzecznościami świecie.

Sonet IV

Człowiek walczy z pokusami i słabościami świata. Pierwsza strofa mwi o sytuacji człowieka w świecie. Ciągła walka z hetmanem ciemności-szatanem, ktry popycha ludzi do zła. Ciało dąży do przyjemności i szkodzi duszy. Pokj duszy jest szczęściem, ale dusza ludzka nie ma spokoju i musi walczyć. Jest to dramatyzm ludzkiego życia. Człowiek jest skazany na rozdwojenie między pragnieniem, a niespełnieniem. Rżni się to od humanizmu chrześcijańskiego w ktrym nie ma diabła w przeciwieństwie do liryki Sępa-Szarzyńskiego.

Świat jest miejscem gdzie czekają na ludzi pokusy prowadzące do nieszczęścia i braku zbawienia. Człowiek uzależniony jest od czynnikw zewnętrznych. Dusza i ciało to dwie części ludzkiej naatury. Ciało jest prymitywnie ziemskie i pragnie rozkoszy. Dusza zaś dąży do doskonałości, obce są jej pragnienia ziemskie. Stąd bl w człowieku w pragnieniu rozkoszy i jednoczesnym dążeniu duszy do doskonałości. Człowiek może zwyciężyć tylko przy pomocy Boga. Sam jest słaby i wątły i nie radzi sobie z rozdwojeniem. W świecie stworzonym przez Boga, panoszy się szatan, a człowiek skazany jest na walkę, ktrej patronuje Bg. Świat nie jest doskonałością. Bg w swej wielkości pozostaje niewzruszony i obojętny.

Sonet V - "O nietrwałej miłości..."

Człowiek pragnie miłości, ale miłując traci z oczu cel życia. Zaślepiony miłością nie dostrzega prawdziwych wartości. Gdy człowiek nie kocha to ciało się smuci, a dusza raduje. Miłość to właściwość ludzkiego życia. Jest nie trwała i prowadzi do cierpienia. Ponownie widzimy, że człowiek zawieszony jest między pragnieniem, a nie spełnieniem. Człowiek nie może być szczęśliwy. Gdy kocha to też czegoś mu brakuje. Nie może być szczęśliwy. Czy kocha czy też nie kocha.

Człowiek zawieszony jest pomiędzy dobrem, a złem.

Człowiek by być w pełni człowiekiem musi podjąć walkę. Dopiero w chwili śmierci człowiek zyskuje pokj.



Mikołaj Sęp-Szarzyński tworzył poezję będącą pomostem renesansu i baroku. W utworach prezentowanych wyrzej elementy renesansu to:

1) miłość do życia, fakt iż przemijanie nie umniejsza jego wartości. Poeta pragnie żyć.

2) Walka z szatanem, ale nie odmalowuje strasznych obrazw szatana i śmierci (pełnych grozy)

3) Człowiek to istota godna i szlachetna choćby przez trud walki jaką podejmuje

Poeta doctus, uczony w rzemiośle poetyckim, na wzr humanistw.



DRAMAT OJCA, POETY, FILOZOFA W TREANACH J.KOCHANOWSKIEGO

Treny są ostatnim z wielkich dzieł Jana Kochanowskiego. Powstały pźniej niż fraszki, pieśni, psałterz. Dość powszechna jest opinia, że to najwybitniejsze dzieło w dorobku poety, ukoronowanie twrczości. Uważa się także, że jest to jej podsumowanie, a zarazem wszechstronna polemika, a ściślej autopolemika z podstawowymi założeniami własnej filozofii. Treny są pamiętnikiem cierpienia oraz zrodzonych z tego cierpienia przemyśleń i przewartościowań, są więc ważnym świadectwem przygd człowieka myślącego epoki renesansu. Stosunkowo niedawno zauważono, że treny są dziełem złożonym, wielowarstwowym, do niedawna odczytywanym jako poezja ojcowskiej miłości i blu. W interpretacji dominował wątek osobisto-rodzinny, natomiast w nowszych badaniach kierunek zainteresowań krytyki przesunął się w stronę problematyki filozoficznej i oglnoludzkich refleksji wpisanych w to dzieło. Treny są świadectwem załamania się poglądu. renesansowego i kryzysu filozoficznego. Treny przynoszą odwołanie dawnego wyznania wiary zawartego w pieśniach, zaprzeczenie filozoficznych i religijnych aspektw światopoglądowych człowieka renesansu. Z bolesną ironią traktuje poeta mądrość najwyższą obok cnoty wartości humanistycznych koncepcji człowieka, ktry pisał swoje wcześniejsze dzieła ( Cnota skarb wieczny, cnota klejnot drogi ). W trenie IX poddaje w wątpliwość wartości mądrości, ktra, jak głosił wcześniej, ma uzbroić człowieka przeciw wszystkim przeciwnością losu. Jest to przede wszystkim polemika z tezami stoikw, a głwnie z ich popularyzatorem Alpinem wymownym (tren XVI), czyli Cyceronem. W trenie IX przywołuje poglądy Cycerona po to, by pokazać ich nieskuteczność. Mądrość, ktra zdaniem Cycerona wykorzenić wszystkie smutki, jak ironizuje poeta nieledwie może uczynić człowieka aniołem , okazuje się zdaniem Kochanowskiego nieprzydatna i złudna w obliczu nieszczęścia. Tak więc polemika ze Stoikami jest zarazem polemiką z własną recepcją stoicyzmu. Kochanowski zdaje się mwić, że w obliczu śmierci i cierpienia wszystkie poglądy i ideały okazują się złudne, chociaż wydają się być oparte na najbardziej niewzruszonych postawach: na ładzie moralnym i religijnych dogmatach. W kontekście trenw zarwno ład okazuje się złudzeniem, jak rwnież religijne dogmaty tracą wartość pewnikw, zostają opatrzone znakami zapytania.

W trenie X ukazane są wątpliwości i pytania dotyczące ważnych dla Kochanowskiego poglądw religijnych, tj. życia pozagrobowego. Można powiedzieć, że dla tego trenu fundamentalne staje się pytanie: Dokąd duch idzie z ciała? Zrozpaczony ojciec poszukuje crki w rżnych regionach wszechświata, w rżnych sferach metafizycznych. Nurtuje go pytanie dotyczące ludzkiego istnienia nieśmiertelnej duszy, istnienia ludzkiego cierpienia. Pada pytanie: Gdziekolwiek jesteś, jeśliś jest?

Tren XI zawiera gorzkie stwierdzenie fraszka-cnota , rzecz bez wartości znaczenia. Zostaje więc tu zakwestionowane określenie cnoty jako nieprzemijającej, niezniszczalnej. Łączy się to z poddaniem w wątpliwość podstawowej zasady ładu moralnego, tj. Bożej sprawiedliwości. Poeta pyta: Kogo kiedy pobożność jego ratowała, Kogo dobroć przypadku złego uchowała? . Pojawia się nieznajomy wrg, ktry miesza ludzkie sprawy , przez wielu krytykw interpretowany jako szatan, synonim złej mocy. Krytycy dostrzegają także podobieństwo z Wielką Improwizacją. W obu przypadkach występują gorzkie doświadczenia życiowe, ojciec pozbawiony crki, aresztowany człowiek, przedmiot refleksji o losie człowieka, ludzkiej egzystencji, o prawach nimi kierujących. Łączy oba utwory bunt przeciwko niebu i Bogu, Konrad prawie nazywa go carem. W obu przypadkach cierpienie prowadzi do bluźnierstwa. Wyraża też poeta zwątpienie w możliwości poznawcze rozumu ludzkiego ( Sny ludzkie, sny płoche nas bawią ). Tak więc treny są przyznanie się poety myśliciela do porażki, bezskuteczności własnych rad znanych z wcześniejszych utworw, świadectwem rozczarowania się do filozofii. Treny są pełne ducha polemiki i konfrontacji. Polski poeta zarzuca Cyceronowi w trenie XVI rozbieżność między słowem a czynem: Wywiodłeś wszystkim, nie wywiodłeś sobie, / Łacniej rzec widzę, ni li czynić tobie. . Kochanowski twierdzi, że pisać o smutku i cierpieniu łatwo pisać, gdy świat mamy po wolnej . Z tych przesłanek wywodzi się w trenach przyznanie ludzkiego prawa do łez i rozpaczy. W jednym z trenw dowodzi, że: Jemu w smutku żałowanie jest prawem człowieka , ktremu mocowanie się z przyrodzeniem nie może przynieść ulgi . Jest to zarazem polemika z zasadą: Przno płakać i poglądem Cycerona, że smutek i łzy nie przystoją mężczyźnie. Poeta odpowiada w trenie XVII Cyceronowi Prżne są ludzkie wywody, żeby szkodą nie zwać szkody /(...)/bo mając zranioną duszę, rad i nie rad płakać muszę . Głosi więc poeta obronę ludzkiego prawa do płaczu i boleści, a także formułuje nową tezę, że Człowiek nie kamień . Wyraża on przekonanie, że człowiek jest uzależniony nie tylko od kaprysw fortuny, ale także od własnej świadomości. Człowiek nie kamień, / I jako się stanie fortuna, / Takich myśli nas nabawi . Przedstawia tezę, że psychika ludzka nie jest raz na zawsze ukształtowana, reakcje człowieka są zmienne, zmieniają się też okoliczności życia.

Cykl trenw opowiada nie tylko o kryzysie światopoglądu, ale o poszukiwaniu nowego ładu i odbudowie nowego światopoglądu. Istotnym elementem jest tren XVII. Rozpoczyna się od zdania: Pańska ręka mnie dotknęła , a kończy się stwierdzeniem, że skoro złudna okazała się nadzieja na pomoc rozumu, to cierpienie Bg tylko może hamować. Stąd tren XVII jest modlitewnym psalmem, prośbą do Boga o litość. Zaczyna się pełne strachu wyznanie: My nieposłuszne Panie dzieci twoje , oraz uznaniem swoich grzechw: Wielkie przed tobą są występy moje , a kończy błaganiem o litość: Użyj dziś panie nade mną litości . Kochanowski odwołuje swoje bluźnierstwa, odżegnując się od sporu z Bogiem. Tren XIX albo Sen jest prbą uzdrowienia się, pocieszenia, odbudowania dążenia do uspokojenia . Pojawia się tu wiele pocieszeń zgodnie z antyczną konwencją, a więc po pierwsze refleksja o zbawczym działaniu czasu, ktre daje uwolnienie od cierpienia, przywrcona wiara w życie pozagrobowe (śpiącemu poecie ukazuje się matka z Urszulką). Trzecia refleksja, ktrej źrdłem jest stwierdzenie: wsplnej doli człowieczej , pewnej powszechności praw ludzkiej egzystencji. Tren XIX przywraca znaczenie rozumowi , Potwierdza wartość zdobytej mądrości, wartość cnoty. Tren zamyka bardzo istotne dla nowej filozofii stwierdzenie o konieczności przygotowania się na oboje fortunę i zarazem zawarta jest tutaj praktyczna wskazwka jak w świecie podległym Fortunie postępować. Udziela nauki: Tego się synu trzymaj, a ludzkie przygody ludzkie noś. / Jeden jest pan smutku i nagrody. Tak więc w tej nauce zawarty jest nakaz znoszenia ludzkiej doli po ludzku, z godnością, ze zrozumieniem, że ludzką rzeczą jest i radość i cierpienie. Nakaz ten jest zarazem odwrotnością formuły wyrażonej w pieśniach: Na szczęście wszelakie, serce ma być jednakie . Kochanowski wbrew Cyceronowi przyznaje prawo do płaczu i rozpaczy. W trenach rozwinął się nurt człowieka, wyjątkowo obecny w twrczości Jana Kochanowskiego. Zostaje zdegradowany przez cierpienie i staje się jednym z wielu. A zarazem degradacja człowieka wyjątkowego prowadzi poetę do odzyskania przez niego pełni człowieczeństwa.



CHARAKTERYSTYKA TWRCZOŚCI JANA ANDRZEJA MORSZTYNA. SONET DO TRUPA

- poezja Morsztyna prawie w całości poświęcona jest kultowi miłości cielesnej;

- jej szokująca niekiedy zmysłowość, swawolność, ale i ozdobna elegancja odpowiadały barokowemu ideałowi oryginalności, niezwykłości i kunsztowności;

- pomimo sensualnej tematyki postać kobiety nie uzyskuje w tej poezji wyrazistego, cielesnego kształtu, to raczej opowieść o grze zmysłw mężczyzny złaknionego obcowania z kobietą; aby tę grę zmysłw przedstawić, Morsztyn prowadził grę słowami, powoływał do istnienia coraz to nowsze koncepty, pozwalające na igranie znaczeniem słw zestawianych często antytetycznie (przeciwstawnie) ze szczeglną dbałością o uzyskanie paradoksalnego albo ironicznego efektu;

Do trupa

• szereg antytez, na ktrych oparty jest cały wywd podmiotu lirycznego ty nic nie czujesz, ja cierpię srodze ;

• podobieństwo między trupem a zakochanym: Leżysz zabity i jam też zabity; Ty –strzałą śmierci, ja strzałą miłości ; trup okryty jest żałobnym płutnem, zakochany zaś pogrążony w ciemnościach rozpaczy; obaj nie mogą niczego dokonać: zmarły w sensie fizycznym, natomiast zakochanydlatego, iż nie kieruje się rozumem, lecz uczuciami;

• następnie autor dokonuje zestawienia rżnic między trupem a zakochanym: trup – symbolem spokoju, niezmienności, nie czułym na bl, przemijalny; zakochany – często płacze, tęskni, rozpacza, bardzo cierpi, uczucie wydaje się mu ogniem piekielnym, ma świadomość, iż miłość to ogromny żywioł, ktrego nie sposb pokonać;

• miłość jest wg. Morsztyna fenomenem ziemskiego szczęścia, wprawdzie przemija jak wszystko, co ziemskie, ale jednocześnie przeżywanie miłości przybliża człowieka do czegoś, co nieprzemijające, wyższe nad ziemskie prawa; nie usiłuje miłości definiować przez pryzmat teorii filozoficznych, lecz przez doznania podmiotu lirycznego;

• porwnanie trupa z zakochanym jest hiperbolą cierpień związanych z miłością – koncept barokowy;

- w poezji Morsztyna forma staje się rwnie ważna jak treść, a nawet ważniejsza, bo ją sobie podporządkowuje ;





LOS CZŁOWIEKA W TWRCZOŚCI MIKOŁAJA SĘPA-SZARZYŃSKIEGO I DANIELA NABOROWSKIEGO

Mikołaj Sęp-Szarzyński żył w tym samym czasie co Jan Kochanowski; gdy zmarł w 1581 roku Kochanowski jeszcze żył (do 1584 roku). Wielu historykw literatury zalicza go do baroku (następnej epoki). Wybitny znawca baroku profesor Hernas w swojej pracy zatytułowanej "Barok" przedstawia twrczość Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego w rozdziale "Poeci metafizyczni" obok Sebastiana Grabowieckiego, Stanisława Grochowskiego, Kaspra Twardowskiego - poetw barokowych. Traktuje go więc jak poetę barokowego.

Twrczość Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego przynosi nowe spojrzenie na człowieka, na sens ludzkiej egzystencji niż to, ktre miało miejsce w Renesansie. W poezji Sępa-Szarzyńskiego pojawiają się tony obce renesansowej pogodzie i radości życia, ktre mamy u Kochanowskiego. Otż poezja Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego jest zapowiedzią zmian w literaturze, ktre przyniesie humanizm barokowy, czasy kontrreformacji. Poezja Sępa-Szarzyńskiego jest zapowiedzią kryzysu renesansowych dążeń do pogodzenia wartości ziemskich i wiecznych. Kryzys ten doprowadza w baroku do rozbicia tej jedności i do uformowania się dwch opozycyjnych nurtw: poezji metafizycznej i światowych rozkoszy. Sęp-Szarzyński mieści się według profesora Hernasa w nurcie poezji metafizycznej, widzi w nim przedstawiciela baroku. Zostawia on po sobie tylko jeden tomik "Rytmy albo wiersze polskie". Zostały one zebrane i wydane w dwadzieścia lat po jego śmierci, a dokonał tego jego brat Jakub. Mikołaj Sęp-Szarzyński ukazuje w swoich utworach los człowieka, ale czyni to inaczej niż Kochanowski. Te szczeglne spojrzenie na los ludzki zostało ukształtowane przez ciężką chorobę - od dzieciństwa żył w cieniu śmierci, nawrcił się z protestantyzmu na katolicyzm. Ta okoliczności w bardzo znaczący sposb wpłynęły na jego spojrzenie. Jego poezja znamionuje wielki niepokj, ktry bierze się z tego, że odrzuca on renesansową harmonię - koncepcję szczęścia opartą na wartościach ziemskich i wiecznych. Szczęście człowieka renesansu oparte jest na umiarkowanym dobrobycie, czystym sumieniu, wewnętrznym spokoju. Sęp-Szarzyński atakuje tę koncepcję szczęścia tzw. szczęście pokojowe. Mwi "pokj, szczęśliwość ale bojowanie - byt nasz podniebny". Sens życia ludzkiego kryje się nie w zażywaniu pokoju lecz w bojowaniu o dobra nadrzędne, zbawienne. W ten sposb Mikołaj Sęp-Szarzyński przeciwstawia humanizmowi renesansowemu Jana Kochanowskiego głoszącemu wewnętrzny ład i harmonię, humanizm heroiczny, ktrego istotą jest nieustanny bj o dobra nadrzędne. Mwią o tym sonety: "O nie trwałej miłości rzeczy świata tego", "O wojnie naszej, ktrą prowadzimy z szatanem, światem i ciałem". Punktem wyjścia dla Sępa-Szarzyńskiego był dorobek mistykw hiszpańskich, echa ich poglądw widoczne są w koncepcji życia Sępa-Szarzyńskiego pojętego jako bojowanie i w odrzuceniu fałszywego pokoju opartego na fałszywych ponętach ziemi oraz przekonaniu, że los człowieka to nieustanna wojna z szatanem, światem, ciałem. I tylko zwycięstwo w tej wojnie daje człowiekowi szansę na uzyskanie zbawienia. Istnieją też rżnice pomiędzy nim, a mistykami hiszpańskimi. W przeciwieństwie do Teresy z Awilla nie znajduje on ukojenia w twierdzy wewnętrznej. Zdaniem Sępa-Szarzyńskiego pokj zbawienny jest nie z tego świata i człowiek nie może całkowicie uwolnić się od pokus, ktre niosą z sobą ziemskie rozkosze. Nie ma całkowitej izolacji od pokus ziemskich, ale też korzystanie z pokus ziemskich nie może dać człowiekowi szczęścia. Los człowieka jest więc tragiczny. Człowiek jest rozdarty pomiędzy sprzecznościami duszy i ciała, wieczności i przemijania. Te sprzeczności towarzyszą jego egzystencji. Osiągnięcie szczęścia poprzez wybr jednej z tych antagonistycznych wartości jest bezcelową prbą uwolnienia się od własnego losu. Dopiero śmierć uwalnia człowieka od rozdarcia.

U Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego Bg to "święta niezmierzona światłość", szatan "srogi ciemności hetman". Życie człowieka to spotkanie się tych dwch przeciwieństw. Dlatego jest to nieuniknione bojowanie, ciągłe wybieranie pomiędzy szatanem a Bogiem, w czym pomaga człowiekowi opatrzność, ale go nie wyręcza. Krtkość życia i niepewność doświadczeń utrudniają człowiekowi rozpoznanie właściwych wartości. Na pozr bowiem wszystkie wartości ziemskie jawią się człowiekowi jako pożyteczne. Jednak są to dobra niestałe, ktre ostatecznie nie dają pożytku. Są więc szkodliwe bo wprowadzają człowieka w błąd. Są synonimami ciemności, nie światła. Rodzi się paradoks. W tej wizji świata ujawnia się kryzys renesansowej harmonii. Jest to świat niepokojący, pełen niebezpieczeństw i omamień. Człowiek musi zdobyć się na niezwykły heroizm, aby sprostać światu, aby w warunkach nieustannej wojny dokonać wyboru wartości zbawiennych. Człowiek Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego musi odrzucić renesansową filozofię umiaru poznawczego, poeta przedstawia pełną aktywizmu koncepcję losu człowieka. Mwi, iż od człowieka zależy po ktrej stronie znajdzie się w momencie sądu ostatecznego.

Naborowski po części był naturalnym kontynuatorem tradycji renesansowej, ktrą na swj sposb stylistycznie modyfikował. Bliski był mu Kochanowski, a przez niego także Horacy i antyk. Świat widziany oczami Naborowskiego jawi się jako targowisko prżności i namiętności, na ktre trzeba spojrzeć z dystansu. We fraszce "Marność" odnajdujemy wszystkie znane recepty na życie Kochanowskiego:

"Świat hołduje marności (...)

To na wieki nie minie,

Że marna marność słynie.

Miłujmy i żartujmy,

Żartujmy i miłujmy,

Lecz pobożnie, uczciwie (...)

Nad wszystko bać się Boga -

Tak fraszkom śmierć i trwoga"

Naborowski polecał umiar w zgodzie z dekalogiem. Człowiek przeświadczony o znikomości wszystkich rzeczy świata tego nie musi z nich rezygnować, lecz ma prawo kochać i czuć się szczęśliwy, byle by nie porzucił wiary. Naborowski podzielał przeświadczenie większości twrcw renesansowych o życiu nie odpowiadającym ludzkim oczekiwaniom. Naborowski pragnie jak najplastyczniej uchwycić byt ludzki wydany na pastwę żywiołw: "Świat - morze, człowiek - okręt do burzy niesiony". W tym bezmiarze przygd otaczających człowieka ratunkiem jest renesansowa cnota i "umysł stateczny". Naborowski pisał: "Nie to żywot żyć długo, ale żyć cnotliwie".

"Wiem ja, za co tak często paciorki miewacie,

Za to, że tylko jedną rzecz potrzebną macie.

Bo co po pięknej twarzy, co po pięknym oku,

Gdybyście też nie mieli owej rzeczy w kroku"



NA PODSTAWIE WYBRANYCH UTWORW OMW CHARAKTERYSTYCZNE CECHY BAROKU

W baroku polskim wyrżnić można trzy charakterystyczne nurty:

barok kwiecisty, dworski barok sarmacki, dworkowy barok klasyczny, francuski





1. Barok kwiecisty.Jest to styl zwycięskiego kościoła i absolutystycznej monarchii. Charakteryzuje się przepychem form literackich. Jego przedstawicielem jest m.in. A. Morsztyn. Głwnymi cechami tego stylu są:

• konceptyzm - niezwykłe pomysły, np.: porwnanie zakochanego do trupa, przy czym ten drugi jest szczęśliwszy;

• obfitość środkw stylistycznych

• wymyślne metafory -

• cały wiersz może być czasami jedną metaforą, np.: "Do trupa";

• paradoks - coś sprzecznego z przyjętym mniemaniem, zwyczajem

• hiperbolizowanie - wyolbrzymianie cierpień miłosnych;

• alegorie - fortuna pokazywana jako piękna kobieta, ktra daje szczęście; miłość jako osoba do ktrej zwraca się autor;

Człowiek powinien odbierać poezję zmysłami. Godne poezji jest to co człowiek może pojąć zmysłem.



2. Barok sarmacki.Jest to styl ogłu szlachty, charakteryzujący się prostotą, a nawet prymitywnością. Oddaje on ksenofobię, czyli izolacjonizm szlachty, ktra nie chciała przyjmować nowości.

Przykładem tego kierunku w baroku mogą być pamiętniki Paska, czy utwory Potockiego. Ich język jest prosty, rubaszny, nie stroni od wulgaryzmw. Zdania są długie, pełne wtrąceń łacińskich. W tym stylu pisane były mowy pogrzebowe, stołowe, itp.

Epistolografia - sztuka pisania listw. Na podstawie korespondencji możemy poznać mentalność wczesnych ludzi, ich problemy. Modne były rwnież: "Silva rerum". Wszystko to są dokumenty epoki.



3. Barok klasyczny.Kierunek ten rozwinął się we Francji w XVII wieku, w Polsce połączył się w XVIII wieku z Oświeceniem. Powstał na dworze Ludwika XVI, gdzie przebywali najwybitniejsi dramatopisarze: Molier ("Świętoszek", "Skąpiec"), Racine ("Fedre"), Corneille ("Cyd").W swoich utworach nawiązywali oni do antyku, głosili, że sztuka powinna uczyć i bawić. Dbano w nim o harmonię, porządek i symetrię, ściśle przestrzegano norm poetyckich. W ich utworach spotkać można niespodziewane zakończenia "Deus ex machine" (Bg przez narzędzie. Jednym z wielkich przedstawicieli tego stylu jest także bajkopisarz La Fontaine.





WACŁAW POTOCKI - KRYTYKA STOSUNKW SPOŁECZNYCH I PATRIOTYZM POETY.

Poezja Potockiego należy do nurtu sarmacko-szlacheckiego.Poeta często dotyka spraw szlachty i państwa.Często poddaje krytyce wady narodu i rządzących.Potocki wyznawał religię ariańską. W wierszu "Nierządem Polska stoi" ukazał stan wewnętrzny państwa polskiego,ktre chyli się ku upadkowi,nikt nie przestrzega praw.Praw jest tyle, że mogą służyć dzieciom do zabawy.Wszyscy dbają o własne dobro, nie interesują się losem kraju. Wiersz "Zbytki polskie" pokazuje wady społeczeństwa.Polacy myślą tylko o zabawach, balach, wygodach życiowych. Przejmują obce wzory zamiast szanować polską tradycję.Ojczyzna chyli się ku upadkowi.Szlachta jednak żyje sama dla siebie i nie zdaje sobie sprawy, że z upadkiem ojczyzny zginie też ona sama.W wierszu "Kto mocniejszy ten lepszy" Potocki porusza problem nietolerancji religijnej.Katolicy to silny lew,zaś arianie są podobni do małego lisa, ktry nie może obronić się przed lwem.Wyrzucenie arian Potocki uważa za bezprawie.Wiersz "Pospolite ruszenie" pokazuje obz wojskowy.Wczesnym rankiem napadają nań Kozacy. Jednak szlachta nie broni się, gdyż jest za wcześnie."Transakcja wojny chocimskiej" to epopeja o przebiegu bitwy pod Chocimiem w 1621r.Poemat opisuje przebieg bitwy i rokowań. Całość przepojona jest duchem patriotyzmu. Autor wierzy w Boga i jego pomoc w zwycięstwie nad poganami. Patriotyzm widać w przemwieniu Chodkiewicza do żołnierzy.Prosi on o obronę ojczyzny odwołując się do czasw przeszłych, choćby Chrobrego.Z utworw Potockiego wyłania się obraz XVII wiecznej Polski. Wiele jest w nich krytyki, bolesnej zadumy i pesymizmu.



PAMIĘTNIKI PASKA ZWIERCIADŁEM EPOKI.

Poezja Paska należy do nurtu sarmacko-szlacheckiego.Poeta napisał "Pamiętniki" około roku 1690.Pamiętniki i diariusze zajmowały dość znaczną pozycję w literaturze XVII w. Dzięki bezpośredniemu stosunkowi autorw do przedstawionych faktw są znakomitym źrdłem poznania ludzi i obyczajw tamtych czasw.Pierwsza część zawiera opis przygd wojennych Paska.Uczestniczył on w wielu wyprawach wojennych.Pasek opowiada o walkach Czarnieckiego ze Szwedami w Polsce i Danii, o rokoszu Lubomirskiego i o odsieczy Wiednia, ktrą przedstawił w oparciu o relację jej uczestnika. Przedstawił obraz szlachcica-żołnierza, ktry walczy dzielnie,ale ambicji do walki dostarcza mu chęć zdobycia łupw, a nie miłość do ojczyzny.Pasek mwi też o odbytych podrżach zagranicznych, ktre były wynikiem jego zainteresowań i ciekawości.Pasek opisuje też mszę świętą, do ktrej służył ze zbroczonymi krwią wrogw rękami.Uczestniczył w licznych ucztach.Lubił pojedynki i zwady z innymi.Przykładem jest uczta u pana Jasińskiego, podczas ktrej doszło do pojedynku Paska z Nurzyńskim. Chytry Pasek, ktry nie chciał walczyć w obozie wojskowym, wyszedł z niego, wiedząc, że rywal dogoni go.W końcu Pasek zabił natręta i odciął rękę jego bratu.Jednak taki tryb życia znudził mu się i Pasek zapragnął zmiany.W okolicach Krakowa upatrzył sobie kandydatkę na żonę.W drugiej części opisuje swe zaloty i decydującą rozmowę z ukochaną. Ta część "Pamiętnikw" zawiera szeroki obraz życia ziemiańskiego i obyczajw szlacheckich. Autor uważa ucisk chłopa za naturalny stan rzeczy.Swą klasę uważa za godną przedstawicielkę narodu.Życie prywatne szlachty nacechowane jest troską o dobrobyt i korzyści własne. Z "Pamiętnikw" wyłania się obraz typowego sarmaty.Bohater lubi zabawy,pijaństwo,pojedynki typowe dla wczesnej szlachty."Pamiętniki" odzwierciedlają obraz ludzi tamtej epoki. Są pisane barwnie, językiem potocznym, wskazującym



SENTYMENTALIZM NA TLE INNYCH PRĄDW OŚWIECENIA – PRZYKŁĄDY LITERACKIE



Sentymentalizm – to kierunek umysłowy i literacki w Europie w drugiej połowie XVIII wieku, ukształtowany w opozycji do klasycyzmu i obowiązujących rygorw społecznych i estetycznych, głoszących prymat uczuć nad rozumem oraz powrt ludzkości do pierwotnej prostoty i życia w bliskim kontakcie z naturą. W literaturze zaznaczył się subiektywizmem i nastrojowością (melancholia, tkliwość, rzewność, przesadna wrażliwość, czułość, czułostkowość). Sentymentalizm wywarł wpływ na sztukę rokoka (malarstwo sentymentalno – nastrojowe i sielankowe, szczeglnie francuskie). Nazwa wywodzi się od tytułu powieści Wawrzyńca Sterne’a Podrż sentymentalna . Najpełniejszy wyraz założeń sentymentalizmu dał Jan Jakub Rousseau w utworze Nowa Heloiza .

Sentymentaliści za źrdło twrczości literackiej uznawali wewnętrzne przeżycia człowieka. Przykładem jest sielanka Franciszka Karpińskiego Laura i Filon . Owa sentymentalna postawa twrczości Karpińskiego, wywarła znaczny wpływ na dalszy rozwj literatury polskiej. Przykładem jest poezja Dionizego Kniaźnina wyrażająca indywidualne widzenie świata ( Oda do wąsw ). Filozoficznym podłożem sentymentalizmu były teorie empiryzmu i sensualizmu, uznające doświadczenie zmysłowe jednostki za głwne źrdło wiedzy o świecie.

Sentymentaliści nie podzielali przekonania wyznawcw klasycyzmu o ładzie i harmonii świata, dostrzegali kryzys moralny wspłczesnej im cywilizacji. Przyczyn upatrywali w odejściu ludzkości od stanu naturalnej, pierwotnej prostoty. Przykładem jest twrczość Jana Jakuba Rousseau ( Emil , Nowa Heloiza ). Autorzy – sentymentaliści byli przekonani o możliwości powrotu do natury. Podejmowali tematykę wiejską, zwracali uwagę na rolę przyrody w życiu człowieka, bohaterami utworw czynili prostych ludzi, najczęściej pasterzy. Za źrdło twrczości literackie

e931

j uznawali wewnętrzne przeżycia człowieka: miłość, czułostkowość, smutek i radość. Często smutek objawia się łzami, gdyż płacz traktowany jest w poezji jako przejaw czułego serca. Ulubione gatunki sentymentalistw:

• powieść sentymentalna

• sielanka

• komedia łzawa

Sentymentalizm oświeceniowy wywodził się z poglądw Rousseau, ktre zwracały uwagę nie tylko na konieczność powrotu człowieka do natury, ale i na doskonałość ludzi żyjących w bezpośrednim kontakcie z naturą. Rousseau twierdził, iż rozum nie może być jedynym narzędziem poznania, że pewne zjawiska można poznać tylko uczuciem i intuicją. Innowacją sentymentalizmu był zwrot ku przeszłości narodowej ( Pieści Osjana ). Do przedstawicieli polskich sentymentalistw zaliczyć można Franciszka Karpińskiego, Franciszka Dionizego Kniaźnina. Ten pierwszy sformułował założenia sentymentalizmu w Polsce w rozprawie O wymowie w prozie albo w wierszu (1782)



1. ROMANTYCZNA KONCEPCJA POEZJI I POETY:

Z romantycznym poglądem na człowieka i kosmos wiązała się ściśle nowa koncepcja poezji.

Romantycy traktowali poezję jako absolut, wszechpotężną siłę twrczą lub jako tajemniczy głos wnętrza . W ten sposb zacierali przedziały między poezją a naturą, między literaturą a życiem.

Objawianie poezji było nadprzyrodzonym darem wywyższającym poetę ponad zbiorowość, świadczącym o jego geniuszu. Akt twrczy traktowany był niejednokrotnie jako boska czynność kreacyjna ( Dziadw część III, Beniowski ). Jedynie romantyczny poeta – obok prostego ludu – zdolny był odkrywać i wyrażać tajemniczą istotę natury, a tym samym własnego ja . Rozumiał bowiem język , jakim przemawia do człowieka natura, historia , a komunikowane treści spirytualne wyrażał w sposb symboliczny, a więc najlepiej jej odpowiadający. Pisał o tym Maurycy Mochnacki w utworze O duchu i źrdłach poezji w Polszczę .

Romantycy uświadamiali sobie także sprzeczność, jaka istnieje między metafizycznym charakterem poezji a możliwościami przekazywania jej za pomocą słowa, za pomocą literackiej kreacji, ktra z natury rzeczy, jak każdy wytwr człowieka, jest ograniczona. Niemożliwość wyrażania w słowie, w literackiej konstrukcji wszystkich wewnętrznych tajemnic natury i człowieka stanowiła dramat romantycznego poety ( Dziadw część III, Nie-Boska komedia ) i prowadziła do pomysłw wiązania literatury z innymi dziedzinami sztuki, z muzyką, z malarstwem.

Romantycy byli przekonani, że stwarzają nowe, oryginalne wartości w dziedzinie kultury. Eksponowali więc mocno w kreacyjny charakter poezji, przeciwstawiając go kopiowaniu natury i literackich wzorw, czyli tzw. mimetyzmowi. Dzieło literackie było zatem tworem swobodnej, niczym nie skrępowanej, bezgranicznej w swoich możliwościach poznawczych i kreacyjnych wyobraźni poety.

Twrczości literackiej, jako jednemu ze sposobw docierania do istoty wszechrzeczy, przypisywali wartości poznawcze. Poezja miała odkrywać dla niewtajemniczonych ukryte treści i objaśniać je , miała wyrażać niewyrażalne. Romantycy byli przekonani, że usiłowanie odkrycia niewidzialnego , wewnętrznego jest konieczne i możliwe. W wykładzie z 20 grudnia 1842 r. Mickiewicz stwierdził nawet, że najwyższe pojęcia filozofii spirytualistycznej można wyjaśnić językiem potocznym , czyli dla każdego dostępnym.

W związku z tym literatura została przez romantykw obarczona odpowiedzialnymi zadaniami. Szczeglną rolę miała odegrać wobec własnego narodu. Miała mu objawiać prawdy żywe , miał pomagać narodowi poznać się w jestestwie swoim , wskazywać odpowiednia ideały i perspektywę przyszłości.

Dzieło literackie musiało więc odznaczać się odpowiednią siłą ekspresji, aby mogło spełniać te doniosłe funkcje społeczne.

Po roku 1831 literatura romantyczna rzeczywiście zaczęła przewodzić narodowi. Organizowała jego świadomość, kształtowała duszę narodu . Jej zaś twrcy byli reprezentantami narodu wobec opinii światowej.

Romantyczny poeta, uważany za jednostkę genialną, wybraną, spełniał wwczas rolę polityka, ideologia, przywdcy lub wieszcza, umiejącego poruszać zbiorową wyobraźnię i zbiorowe emocje. Wyrażając pragnienia zbiorowości, literatura romantyczna stała się po raz pierwszy w naszych dziejach siłą polityczną. Tą ogromna rolę społeczną mogła odegrać dzięki żywemu zaangażowaniu się – z rżnych oczywiście punktw widzenia – w praktykę wczesnych walk społecznych i niepodległościowych.

Odgrywała ją rwnież dzięki swej nowej estetyce. Romantycy, nawiązując do ludowego widzenia świata i ludowej twrczości oraz do literackiej tradycji baroku, uważanej niekiedy za polskie średniowiecze, rozwinęli nowe poczucie piękna. Zanegowali przede wszystkim klasycystyczny podział świata na rzeczy tzw. piękne i brzydkie, godne i niegodne poezji. W związku z tym awansowali do godności sztuki motywy i tematy, ktre literatura oświecenia uważała za nieestetyczne: ludowego bohatera, świat ludowych wierzeń, zrewoltowany tłum, sceny tortur lub egzekucji, pierwotną naturę, prowincjonalny lub egzotyczny (najczęściej orientalny) obyczaj oraz język itd. Dzięki temu uzyskiwali nowe środki literackiej ekspresji i pożądane nastroje.

Pragnąc zbliżyć literaturę do życia, romantycy łamali wszelkie dotychczasowe prawidła i wzory poezji. Mieszali swobodnie sytuacje tragiczne i komiczne, motywy realne i fantastyczne, rodzime, folklorystyczne i biblijne, wyszukane poetyckie metafory i prozaizmy (nawet wulgaryzmy); mieszali lirykę z dramatem, dramat z epiką itd. Uzasadnienie tego znajdowali w twrczości Shakespeare’a, Dantego, Calderona oraz nowszych poetw, ktrych przyjęli za własnych poprzednikw : Goethego, Schillera, Byrona, Scotta, a pźniej Mickiewicza.

Wyznawana przez romantykw jedność świata miała się przejawiać w powszechnej syntezie motyww, kategorii estetycznych, gatunkw i rżnych rodzajw sztuk. Stąd usiłowania poetw zmierzające do wyzyskania w literaturze rwnież doświadczeń z zakresu malarstwa i muzyki.

Niemożliwość wyrażenia w utworze całej kosmicznej jedności prowadziła do powstawania dzieł otwartych , fragmentarycznych, ukazujących jedynie cząstkę owej wielkiej całości. Owe fragmenty można było następnie kontynuować i układać w cykle.

Operując nowymi środkami wyrazu, wprowadzając nową problematykę, literatura romantyczna rozszerzyła rwnocześnie zasięg swego oddziaływania. Była zrozumiał i czytywana już nie tylko przez elegancką publiczność salonowa, ale także, jak złośliwie określali klasycy – przez litewskie pomywaczki . W rezultacie romantycy zdemokratyzowali literaturę, stworzyli model literatury oglnonarodowej, dostępnej dla wszystkich.





. NIE-BOSKA KOMEDIA Z. KRASIŃSKIEGO JAKO DRAMAT RODZINNY I SPOŁECZNY. ZNACZENIE TYTUŁU UTWORU:

Dramatowi rodzinnemu poświęcony jest akt I i II. Hrabia Henryk – Mąż – jest poetą. Żyje w świecie fantazji, nie umie docenić tego, co jest rzeczywiste. Oderwanie od życia i wieczna pogoń za złudnymi marzeniami przynoszą wiele nieszczęść. Żona hrabiego przypłaca to obłędem, potem śmiercią. Ukazując dramat Męża poeta oskarżył poezję romantyczną, oderwaną od rzeczywistości, karmiącą całe pokolenie złudą i iluzją. Hrabia – romantyczny poeta – żyje tylko wyobraźnią. Pisząc poematy na cześć prawdziwej miłości nie dostrzega oddania i duchowych cierpień żony. W dramacie występuje piękna Dziewica – upersonifikowana poezja, ktra okazuje się złudną marą. Uwielbienie dla niej jest źrdłem nieszczęść poety. Dostrzega on dramatyczne sprzeczności między własnym życiem a swoją twrczością. Trafnie dodają to słowa: Przez ciebie płynie strumień piękności, ale ty nie jesteś pięknością .

Gustaw z II części Dziadw także podporządkował swoje życie prawom, dyktowanym przez romantyczną literaturę (cierpiał jak Werter). Nieszczęśliwy kochanek został pźniej Konradem – bojownikiem narodowej sprawy. Hrabia z Nie-Boskiej komedii po klęsce osobistej także przeżywa metamorfozę. Nie walczy on jednak z wrogiem zewnętrznym, staje na czele obozu arystokracji podczas rewolucji.

Miłośnicy biografii twrcw widzą, że życie prywatne Z. Krasińskiego przypominało dramat hrabiego Henryka. Romans z Joanną Bobrową i Delfiną Potocką toczył się według romantycznych reguł. Z powodu dramatycznych konfliktw z ukochanym J. Bobrowa popadła w obłęd. Własną żonę, Elżbietę Branicką, poeta tak naprawdę dostrzegł dopiero niedługo przed śmiercią. Napisał wtedy cykl wierszy Dla Elizy .

Tytuł nawiązuje do dramatu Dantego Boska komedia , lecz rwnocześnie jest zaprzeczeniem Boskości, doskonałości. Ma dwa aspekty:

- jako określenie historii,

- wszystko toczy się wbrew woli Boga, człowiek decyduje o wszystkim,



13. SĄD O POLSCE I POLAKACH ZWARTYCH W GROBIE AGAMEMNONA JULIUSZA SŁOWACKIEGO:

Faktycznie był to grobowiec Atreusza. Zwiedzając wnętrze grobowca poeta snuje refleksję nad własną twrczością, chciałby, aby miała ona taki artyzm i potęgę oddziaływania jak twrczość Homera.

Pierwsza część utworu ma więc charakter osobisty, poeta jest rozgoryczony barakiem zrozumienia swojej twrczości przez wspłczesnych i poczuciem (w porwnaniu z Homerem) niedoskonałości.

Część druga ma charakter polityczny. Słowacki surowo ocenia klęskę powstania listopadowego, porwnuje ją do klęski Grekw pod Cheroneą, kiedy zostali pokonani przez Filipa Macedońskiego. Ale Polacy nie zasługują na porwnaniu z dzielnymi Spartanami, ktrzy pod wodzą Leonidasa w 300 ludzi obronili Grację przed armią perską. Poeta wyraża myśl, że pki elementy konserwatywne będą brały grę, Polska nie podźwignie się z niewoli.

Kiedyś bogata i dostatnia, zbyt jednak zapatrzona w obce wzory ojczyzna znajduje się w niebanalnej niewoli.

Poeta krytykuje szlachetczyznę (konserwatywne siły hamujące postęp demokratyczny – czerep rubaszny ), lekkomyślność, pogoń za modą.

Grb Agamemnona wyraża żal i gorycz poety z powodu klęski narodowej. Jest lirycznym obrachunkiem z rodakami i samym sobą. Mwię – bom smutny – i sam pełen winy .



14. HOŁD ZŁOŻONY WYBITNYM JEDNOSTKOM W LIRYCE C. K. NORWIDA:

Bema Pamięci żałobny rapsod

Wiersz poświęcony pamięci Jzefa Bema, majora artylerii w powstaniu listopadowym, bohaterskiego wodza powstania węgierskiego z roku 1849. Bem zmarł w 1850, Norwid napisał swj utwr niedługo potem. Treścią wiersza jest opis pogrzebu bohatera. Nie jest to jednak pogrzeb rzeczywisty, ale poetycko stylizowana wizja. Miecz zdobiony wawrzynem, gromnice i paprocie przypominają obraz średniowiecznych rycerskich ceremonii pogrzebowych. Inne elementy tej wizji: ciało zmarłego, zakute w zbroję, wiezione jest przez bojowego rumaka, płaczki niosą naczynia na łzy, młodzieńcy biją toporami w tarcze – przypomina to standardowy pogrzeb wodza germańskiego. Są tu także cechy słowiańskie, np. snopy wonnych ził.

Rapsod... to wielki, poetycki hołd, złożony zmarłemu, ktry był ucieleśnieniem idei walki o wyzwolenie narodw spod tyranii. W końcowej wizji poetycki korowd pogrzebowy zmienia się w triumfalny pochd postępowych sił ludzkości.



Fortepian Szopena

We wrześniu 1863 r. z okien pałacu Zamoyskich w Warszawie oddano strzał do rosyjskiego generał-gubernatora Berga. Wtedy to żołnierze carscy zdemolowali budynek, a przez okno wyrzucono na bruk fortepian Szopena. Norwid bardzo przeżył ten fakt. Poeta pamiętał swoje ostatnie odwiedziny u Szopena w Paryżu.

Wspomnienie umierającego kompozytora, brutalny warszawski incydent i poetycki hołd, złożony genialnemu muzykowi, to tkanka utworu. Na tym tle autor snuje refleksje na temat dziejw kultury, istoty piękna i sztuki. Słynne zakończenie wiersza: ideał sięgną bruku .

Fortepian Szopena łączy głębię myśli z niezwykłym artyzmem. Nieregularny, zmienny rytm wiersza znakomicie oddaje zawartość myślową, podkreśla plastykę obrazw.



Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie

Poeta wspomina wielkich ludzi, ktrzy – za życia niedocenieni – po latach przenoszeni są do innych grobw, albo mają więcej niż jedno miejsce spoczynku. Sokrates, skazany przez Ateny na śmierć, Dante, wygnany z Florencji, Kolumb, ktry zmarł w niełasce, Napoleon i Kościuszko... Świat zrozumiał wielkość tych ludzi długo po ich śmierci: Bo grb Twj jeszcze odemkną powtrnie, /Inaczej będą głosić Twe zasługi ... A lać ci będą łzy potęgi drugiej/Ci, co człowiekiem nie mogli Cię widzieć .

W twrczości Norwida takie refleksje znajdziemy i w innych utworach. W wierszu Klaskaniem mając obrzękłe prawice poeta przewiduje, że choć wspłcześni go nie rozumieją , potomni docenią: Syn minie pismo, lecz ty spomnisz, wnuku ... Tak znw odczyta on, co ty dziś czytasz,/Ale on spomni mnie... bo mnie nie będzie . Myśli poety brzmią gorzko, tym bardzie, że sam doświadczył dziwnego zaślepienia wspłczesnych. Jeden z największych poetw polskich dokonał żywota w paryskim przytułku dla ubogich emigrantw, osamotniony i niezrozumiany. Pochowano go na cmentarzu w Ivry, by po pięciu latach przenieść zbiorowego grobu polskiego w Montmorency.





STANISŁAW WOKULSKI - ROMANTYK CZY POZYTYWISTA

Doktor Schuman powiedział o Stachu: Skupiło się w nim dwch ludzi: romantyk sprzed roku 1860 i pozytywista z 1870 . Osobowość Wokulskiego ukształtowała się w epoce romantyzmu, ale żyć i działać przyszło mu w potywiźmie. Cechy jakie się w nim skupiły, ich kontrowersyjność, wywołująca brak ideowej, konsekwentnej postawy, doprowadziło do klęski w życiu osobistym głwnego bohatera.

Cechy romantyczne:

1. skomplikowana, niepospolita, wyjątkowa indywidualność

2. skłcony ze światem

3. uczestniczył w powstaniu styczniowym, za co został zesłany na Syberię

4. traktował miłość i kobietę z wielką czcią

5. zdolny był do ofiar i poświęceń

6. jego tragiczna i romantyczna miłość do Izabeli zakończyła się prawdopodobnie samobjstwem

7. zagadkowość i tajemniczość jego losw

8. postać bogata wewnętrznie, ponadprzeciętna

Cechy pozytywistyczne:

1. kult wiedzy (wychowanek Szkoły Głwnej w Warszawie)

2. zainteresowanie wynalazkami

3. przedsiębiorczość, dyscyplina i konsekwencja w pomnażaniu majątku

4. zainteresowanie ekonomicznymi sprawami kraju i nędzą klas najuboższych

Miłość do Izabeli przemieniła Wokulskiego z człowieka krytycznego i rozsądnego w zakochanego do szaleństwa romantyka. Stracił pewność siebie, przestał wierzyć w pracę, przeżywał rozterki, nie potrafił znależź dla siebie miejsca na ziemi.





1. RŻNE NAZWY EPOKI MŁODEJ POLSKI I ICH UZASADNIENIE, RAMY CZASOWE

Okres w literaturze polskiej umownie objęty datami 1890-1918 zwykło się nazywać Młodą Polską. Lecz określenie to mimo najszerszego znaczenia nie było jedynym stosowanym dla określenia tej epoki. Wielu twrcw opowiadało się za innymi nazwami (określeniami), starając się udowodnić słuszność takich określeń.

Poeta Langer naśladując poetw francuskich posłużył się określeniem Modernizm. Słowo to wywodzi się od francuskiego modern - wspłczesny, nowoczesny, i wyraża granicę między starym a nowym światem, między nową a starą literaturą. Określenie to przyjęło się stosować ze względu na nowe, nieznane dotąd zjawiska. Kazimierz Wyka - historyk literatury w swoim utworze pt. "Modernizm polski" skorygował to określenie. Wskazywał, że można je stosować tylko dla oznaczenia pierwszej fazy przygotowawczej, wstępnej. Uważał, że w tym to okresie pojawiają się nowe elementy - indywidualizm, powrt do metafizyki, przepojenie rżnych rodzajw literackich elementami liryki. Uznawał, że skoro modernizm przyjmujemy jako fazę wstępną do rozpoczęcia nowej epoki, to w o utworach modernistycznych możemy mwić tylko w przypadku dzieł, ktre powstały w okresie 1887-1903.

Kolejnym określeniem stosowanym w tej epoce był Neoromantyzm. Użyte ono zostało przez Edwarda Porębowicza w jego pracy pt. "Poezja polska nowego stulecia". Tym mianem określa się tendencje poezji przełomu wiekw XIX/XX, ktre nawiązują do stylu poezji romantycznej. Może być on pojmowany jako określenie całej epoki bądź tylko jednego z kierunkw prądw ideowych. Określenie to nie spotkało się z szerokim poparciem twrcw. Julian Krzyżanowski twierdził, że nie odzwierciedla ono i nie obejmuje wszystkich zjawisk i procesw zachodzących w ciągu epoki - ogranicza się tylko do poezji i sztuki.

Trzecim, rwnie rzadko stosowanym określeniem epoki jest Symbolizm, nazwa pochodząca od artykułu francuskiego filozofa Moreas'a. Twrcy posługujący się symbolizmem starali się opisać zjawiska rzeczywiste, odwoływali się w ten sposb do doświadczeń obserwatora. Stosowali symbole tam, gdzie było im trudno wypowiedzieć się w języku rzeczywistym., bądź gdy było to uwarunkowane sytuacja polityczną, np. chata bronowicka - Polska; złoty rg - myśl narodowa.

Jako nazwę dla tego okresu używano także sporadycznie określenia Fin de ciecle (koniec wieku). Pojęcie to nie było ściśle zdefiniowane, oznaczało nastrojowość, mglistą metaforę. Zaznaczało się ono raczej w modzie, obyczajowości. Kazimierz Przerwa Tetmajer napisał wiersz pt. "Koniec wieku", gdzie ukazał stan emocjonalny wspłczesnych mu poetw.

Jednak najczęściej stosowanym określeniem epoki 1890-1918 było Młoda Polska, użyte po raz pierwszy przez Artura Grskiego w krakowskim "Życiu". Był to termin wszechstronny z tego względu, że obejmował nie tylko literaturę, lecz także inne dziedziny sztuki. Kazimierz Wyka w jednym za swoich artykułw prezentuje argumenty popierające taki wybr. Uważa, że:

• termin ten jest najmniej obciążony zawartą w nim interpretacją;

• użyty w obrębie pokolenia modernistycznego stanowi element samookreślenia się epoki;

• utworzony jest na wzr odpowiednich nazw w innych krajach Europy, na przykład Młode Niemcy i podkreśla, że nowa literatura ma mieć charakter narodowy;

• ma charakter opisowy, nie-interpretujący, nie podkreśla związku z tradycją, ani analogii z malarstwem, jak impresjonizm, nie odwołuje się do zjawisk spoza literatury, jak dekadentyzm

• określa całość zjawisk w literaturze 1890-1918

• godzi zjawiska sprzeczne

• dopuszcza możliwość traktowania literatury jako zjawiska niejednorodnego

Te wszystkie argumenty spowodowały, że termin ten został przyjęty dla określenia epoki l

Przykadowe prace

Kryzys Bałkański 1875 to wszystko jest z książki do histori

Kryzys Bałkański 1875 to wszystko jest z książki do histori KRYZYS BAŁKAŃSKI Austria wykorzystała wybuch antytureckiego powstania w Bośni i Hercegowinie w połowie 1875 r., by okupować te obszary .Formalnie Bośnia i Hercegowina pozostały częścią imperiu...

Streszczenie - Proces

Streszczenie - Proces Pewnego dnia z nie widomej przyczyny zostaje aresztowany Jzef .K. Jest pilnowany w swoim mieszkaniu przez 2 strażnikw Franciszka i Willema. W końcu zostaje wezwany do nadzorcy przebywającego w pokoju jego sąsiadki, pani Burstner na rozmowę, lecz niczego się nie dowiaduje, p...

Czy "Tango" Stanisława Mrożka można nazwać wspłczesnym "Weselem"?

Czy "Tango" Stanisława Mrożka można nazwać wspłczesnym "Weselem"? Mrożek i Wyspiański zajmowali się problemami wspłczesnych im czasw. Pomimo, że są to w zasadzie rżne problemy możemy dostrzec pewne cechy wsplne. Podobna jest tu rola tańca zamieszczonego n...

Poszukiwanie własnego kształtu, a uwikłanie w formę na podstawie "Ferdydurke" Gombrowicza.

Poszukiwanie własnego kształtu, a uwikłanie w formę na podstawie "Ferdydurke" Gombrowicza. W powieście Witolda Gombrowicza pt. Ferdydurke ukazany jest świat uwikłany w formę. W utworze pisarz stara się udowodnić, iż przejawy formy tłumią indywidualnoś...

Tsunami, kataklizm z 26 grudnia 2004r

Tsunami, kataklizm z 26 grudnia 2004r Tsunami z 26 grudnia, ktre spowodowały straszliwą śmierć wielu ludzi w krajach położonych nad Oceanem Indyjskim był jednym z najbardziej zabujczych w historii. Już 25 grudnia o godzinie 20:14 odnotowano w NOAA (National Oceanic & Atmospheric Administr...

Prawo podatkowe - materiały na ściągę WSAS

Prawo podatkowe - materiały na ściągę WSAS Podatek- publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe oraz bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz Skarbu Państwa, wojewdztwa, powiatu lub gminy, ktre wynika z ustawy podatkowej. Elementy stałe podatku ? wszystkie musza wyst...

Rola alkoholi i fenoli w życiu człowieka.

Rola alkoholi i fenoli w życiu człowieka. Alkohole są związkami organicznymi, w ktrych cząsteczkach występuje przynajmniej jedna grupa —OH, nazywana grupą wodorotlenową lub grupą hydroksylową. Zatem najbardziej oglnym wzorem alkoholi będzie R—OH. Fenolami nato...

Szczęście

Szczęście Szczęście najoglniej określane jest jako układ życia w najwyższym stopniu pomyślny i zadowalający. W mowie potocznej wyraz ten jest używany niejednoznacznie. Mwi się o szczęściu w wypadku wielkiego zadowolenia, nie zastanawiając się nad...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry