• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: PKBkompe...

Nawigacja

PKB - kompedium wiedzy



PKB - kompedium wiedzy




Gospodarka rynkowa,

System gospodarczy, w ktrym alokacja zasobw czynnikw wytwrczych (pracy, ziemi i kapitału) pomiędzy alternatywne możliwości ich wykorzystania (dziedziny wytwarzania, konkretne produkty), a także podział wytworzonych produktw pomiędzy poszczeglne jednostki dokonuje się głwnie za pośrednictwem rynku, przy niewielkim wpływie państwa.



Alokacja, przemieszczenie, inny niż dotychczas rozdział czynnikw produkcji lub/i pieniędzy pomiędzy możliwe zastosowania. Alokacja ma charakter ciągły, jest skutkiem zmian struktury popytu, umożliwia dostosowanie do niego podaży dbr i usług.



Rynek, instytucja lub mechanizm umożliwiający kontakt osobom posiadającym dobra i usługi (producentw) z chętnymi do ich zakupu (konsumentami).



Usługa, środek zaspokojenia potrzeb ludzkich, jeden z rodzajw wytworw działalności gospodarczej. Zespł czynności wykonywanych przez jedne podmioty gospodarcze na rzecz innych podmiotw w celu zaspokojenia ich potrzeb konsumpcyjnych lub produkcyjnych.



Rozrżnia się usługi pośrednie (zużywane do wytwarzania dbr materialnych lub innych usług) i usługi finalne (zaspokajające potrzeby ostatecznych odbiorcw w zakresie konsumpcji lub inwestycji).



Do usług zalicza się transport i łączność, handel i gastronomię, gospodarkę komunalną i mieszkaniową, naukę, oświatę, kulturę, służbę zdrowia, opiekę społeczną, instytucje finansowe i ubezpieczeniowe, administrację państwową, wymiar sprawiedliwości, ochronę porządku publicznego, obronność i usługi pozostałe (np. naprawcze, hotelowe, fryzjerskie, prowadzenie doradztwa, działalności rozrywkowej).



W zależności od sposobu ich uzyskiwania przez odbiorcw można wyrżnić usługi prywatne (nabywane przez odbiorcw na rynku za własne dochody) i usługi publiczne (uzyskiwane przez odbiorcw bezpłatnie lub częściowo odpłatnie dzięki finansowaniu ich wytwarzania przez budżet państwa).

Konsumpcja, spożycie,

1) ostatnia faza procesu gospodarowania, polegająca na zużywaniu wszelkich dbr i usług w celu bezpośredniego zaspokojenia potrzeb ludzkich.

Rozrżnia się konsumpcję indywidualną, prywatną, finansowaną z dochodw osobistych ludności, zaspokajającą potrzeby gospodarstw domowych (np. żywność, ubranie, mieszkanie itp.) i konsumpcję społeczną, publiczną, finansowaną z budżetu państwa lub organw samorządowych (np. obronność, ochrona porządku publicznego, oświata itp.).

2) część produktu społecznego, przyjmująca postać dbr i usług konsumpcyjnych, przeznaczona na zaspokojenie bieżących potrzeb społeczeństwa. Jej wielkość jest podstawowym czynnikiem określającym poziom dobrobytu społecznego.



Dobrobyt, w ekonomii stan wysokiego poziomu zaspokojenia rżnorodnych potrzeb bytowych i kulturalnych społeczeństwa bądź jednostki. Jego najważniejszym wykładnikiem jest poziom produktu narodowego brutto przypadającego na jednego mieszkańca w danym kraju. Poziom dobrobytu zależy od konsumpcji indywidualnej i społecznej (system opieki zdrowotnej, zabezpieczenie na starość, upowszechnienie oświaty i kultury, możliwości rekreacyjne, mieszkaniowe i zatrudnieniowe).



Wspłczesna ekonomia proponuje dla oceny poziomu dobrobytu skorygować produkt narodowy brutto na głowę ludności o ujemny wpływ tzw. plag (zanieczyszczenie środowiska, hałas, trudności komunikacyjne), powiększyć go o dobra i usługi nie będące przedmiotem obrotu rynkowego (wytwarzane w ramach gospodarstwa domowego) oraz o wartość czasu wolnego. Jest to wskaźnik dobrobytu ekonomicznego netto. Nauki społeczne wskazują dodatkowo, iż dobrobyt jest zjawiskiem kulturowo zrelatywizowanym, tj. uzależnionym od tego, jak w konkretnej kulturze definiowany jest zakres potrzeb podstawowych i ponadpodstawowych.



Gospodarka, proces gospodarowania, zorganizowana działalność ludzi zmierzająca do zaspokajania potrzeb. Obejmuje cztery fazy: produkcję, podział, wymianę (handel), konsumpcję. Proces gospodarowania charakteryzuje się ciągłością oraz społecznym charakterem - wymaga wzajemnej wspłpracy ludzi w realizacji każdej z tych faz. Przebieg procesu gospodarowania podlega regulacji przez mechanizm rynkowy, pewien wpływ na niego ma także państwo (w gospodarce planowej jest to wpływ decydujący).



W zależności od bezpośredniego celu działalności wytwrczej wyrżnia się gospodarkę naturalną i towarową. Istotą tej pierwszej jest podporządkowanie procesu produkcji i podziału zaspokojeniu własnych potrzeb producentw.



Wysoki stopień samowystarczalności producentw ograniczał w niej zakres wymiany. Dominowała we wcześniejszych systemach ekonomiczno-społecznych: wsplnocie pierwotnej, niewolnictwie, feudalizmie. W gospodarce towarowej bezpośrednim celem działalności gospodarczej staje się produkcja na sprzedaż, z czym łączy się konieczność rozwoju wymiany, początkowo bezpośredniej (towar za towar), a pźniej za pośrednictwem pieniądza (gospodarka towarowo-pieniężna).



Przesłankami istnienia gospodarki towarowej jest społeczny podział pracy oraz prywatna własność czynnikw wytwrczych. Pojawiła się już w niewolnictwie, ale jej dominacja i rozkwit rozpoczęły się dopiero od XVIII w. wraz z pojawieniem się kapitalizmu.



Podział pracy, sposb organizacji procesw produkcyjnych w społeczeństwie, polegający na wyodrębnieniu się grup ludzi zajmujących się wytwarzaniem określonych produktw (społeczny podział pracy), lub wykonujących określone czynności przy wytwarzaniu tego samego produktu (techniczny podział pracy).



Społeczny podział pracy, podział pracy istniał już w społeczeństwach prehistorycznych - był to naturalny podział pracy, wynikający z płci i wieku. Wzrost ilości i rżnicowanie się wytwarzanych dbr doprowadziły do społecznego podziału pracy, ktry przebiegał w trzech fazach: pierwszy społeczny podział pracy polegał na rozdzieleniu się uprawy roli i pasterstwa, miał miejsce u schyłku wsplnoty pierwotnej.



Drugi społeczny podział pracy doprowadził do wyodrębnienia się we wczesnym niewolnictwie rzemiosła z rolnictwa.



W wyniku trzeciego społecznego podziału pracy, u schyłku niewolnictwa, powstała grupa ludzi zajmująca się wyłącznie pośrednictwem w wymianie towarowej - kupcy. W każdej z wyodrębnionych grup dokonywały się dalsze podziały polegające na specjalizacji w wytwarzaniu płodw rolnych, produktw rzemieślniczych, usług i handlu określonymi produktami.



Techniczny podział pracy, następstwem postępu technicznego oraz rozwoju produkcji stał się techniczny podział pracy, polegający na podziale procesu produkcyjnego dbr i usług na fazy, czyli zespoły czynności lub czynności pojedyncze wykonywane przez wąsko wyspecjalizowanych, wyposażonych w coraz bardziej skomplikowane narzędzia i maszyny pracownikw. Następowało przejście od jednostkowej produkcji rzemieślniczej do masowej produkcji przemysłowej. Techniczny podział pracy umożliwia automatyzację procesw produkcyjnych.



Obecnie podział pracy ma miejsce rwnież w ujęciu międzynarodowym. Poszczeglne kraje specjalizują się w wytwarzaniu tych produktw, ktrych inne kraje produkować nie mogą (dotyczy to głwnie płodw rolnych oraz surowcw i materiałw) lub ktre produkują relatywnie najtaniej (teoria kosztw komparatywnych). Przejawem międzynarodowego podziału pracy jest handel zagraniczny.



Kosztw komparatywnych teoria, sformułowana przez D. Ricardo, a rozwinięta przez J.S. Milla teoria wymiany międzynarodowej i międzynarodowego podziału pracy.



Zgodnie z nią kraj może osiągać korzyści w wymianie handlowej nie tylko wtedy, gdy swoje towary wytwarza taniej niż inne kraje w ujęciu bezwzględnym, ale także wwczas, gdy wytwarza bezwzględnie drożej, ale rżnice kosztw wytwarzania rżnych towarw w porwnaniu z innymi krajami (koszty relatywne, komparatywne) są zrżnicowane.



Inne kraje mogą być zainteresowane importem towarw, ktre jakiś kraj wytwarza niewiele drożej od nich samych, gdyż dzięki temu oszczędzają pracę pozwalającą im wytworzyć i sprzedać za granicę więcej tych towarw, ktre same produkują taniej.



Istotne znaczenie dla ustalenia korzyści z takiej wymiany ma kurs walutowy.



Produkcja, pierwsza i najważniejsza faza procesu gospodarowania. Świadoma, celowa i zorganizowana działalność ludzi, polegająca na wytwarzaniu dbr materialnych i świadczeniu usług dla zaspokojenia ich potrzeb.



Warunkiem prowadzenia produkcji jest połączenie w jednym miejscu i czasie trzech tradycyjnych czynnikw produkcji: pracy (zatrudnienia), ziemi i kapitału oraz dwch nowoczesnych - techniki i technologii oraz przedsiębiorczości.



Rozmiary produkcji uzależnione są od: nakładw czynnikw produkcji, możliwości ich powiększania w czasie oraz od możliwości substytucji jednych czynnikw przez inne (głwnie pracy przez kapitał).



W przedsiębiorstwie w krtkim okresie (kilkunastu tygodni) istnieje możliwość powiększania nakładw tylko niektrych czynnikw produkcji (zatrudnienia i obrotowej części kapitału), w tych warunkach wielkość produkcji rośnie najpierw szybciej, a pźniej wolniej od nakładw tych czynnikw, po czym osiąga maksimum.



W długim okresie, gdy wszystkie czynniki mogą zostać powiększone, wielkość produkcji rośnie proporcjonalnie (bez zmiany techniki i technologii) lub bardziej niż proporcjonalnie (wraz z postępem technicznym) w stosunku do nakładw czynnikw produkcji.



Inwestycja,

1) dokonywanie przez podmioty gospodarcze nakładw na tworzenie nowych zdolności wytwrczych. Nabywanie dbr inwestycyjnych (budowanie nowych lub rozbudowa istniejących zakładw produkcyjnych, zakup maszyn, urządzeń, powiększanie zapasw), ktre będą służyć wytwarzaniu innych dbr i usług. Rozrżnia się inwestycje odtworzeniowe (restytucyjne), dokonywane w celu zastąpienia zużytych części aparatu wytwrczego nowymi i utrzymania produkcji na nie zmienionym poziomie, oraz inwestycje rozwojowe (nowe), powiększające zdolności wytwrcze przedsiębiorstw (gospodarki) i pozwalające powiększyć rozmiary produkcji i dochodu narodowego. W tym ujęciu inwestycje są czynnikiem wzrostu gospodarczego.



2) lokowanie przez podmioty gospodarcze wolnych środkw pieniężnych w sposb zapewniający w przyszłości osiąganie lub zwiększenie dochodw. W tym znaczeniu inwestycjami są także: nabywanie przedsiębiorstw lub ich części (akcji, udziałw), nieruchomości, obligacji, walut, złota, lokowanie pieniędzy w postaci długoterminowych depozytw bankowych, czy nawet ponoszenie nakładw na podnoszenie kwalifikacji. Cechą inwestycji w tym ujęciu jest w zasadzie brak ich wpływu na rozmiary produkcji i dochodu narodowego.



Budżet państwa, plan finansowy państwa, zestawienie prognozowanych na następny rok budżetowy dochodw i wydatkw rządowych, sporządzone przez rząd (projekt budżetu) i zatwierdzone (po wprowadzeniu ewentualnych poprawek) przez parlament, najczęściej w formie ustawy budżetowej.

Budżet państwa jest podstawowym instrumentem określania i realizacji polityki gospodarczej i społecznej rządu, a konieczność zatwierdzenia projektu przez parlament zapewnia parlamentarną kontrolę nad poczynaniami rządu. Identyfikuje on źrdła dochodw i prognozowane ich kwoty oraz sposb ich rozdysponowania. Głwnymi dochodami budżetu państwa są: wpływy z podatkw, opłat, ceł oraz dochody z majątku skarbu państwa. Podstawowe wydatki związane są z: utrzymaniem administracji państwowej, wymiaru sprawiedliwości, armii, policji, służb dyplomatycznych, finansowaniem sfery socjalnej i kultury, utrzymaniem i rozwojem infrastruktury, działaniami interwencyjnymi w gospodarce.



Budżet państwa może być zrwnoważony (gdy kwoty dochodw i wydatkw są sobie rwne) lub niezrwnoważony. W tym drugim przypadku może mieć miejsce deficyt budżetowy lub nadwyżka budżetowa. Budżet państwa musi zawierać także określenie sposobw pokrycia deficytu lub rozdysponowania nadwyżki. Charakter i wewnętrzna struktura budżetu państwa jest wyrazem kompromisu pomiędzy ścierającymi się interesami gospodarczymi i politycznymi.



Działalność gospodarcza, wykreowana przez system prawny każdego państwa forma organizacyjno-prawna umożliwiająca zespolenie podmiotw uczestniczących w procesie gospodarczym (właścicieli, zarządzających i pracownikw) oraz materialnych czynnikw produkcji (środki i przedmioty pracy).



Prowadzona jest najczęściej w postaci przedsiębiorstwa (obok zakładw budżetowych, jednostek gospodarczych, organizacji społecznych itp.), w ktrym dokonuje się wytworzenie produktw lub świadczenie usług w celach zasadniczo zarobkowych.



Prawodawca określa warunki umożliwiające owo zespolenie stosownie do potrzeb danej działalności gospodarczej, przy jednoczesnym zabezpieczeniu interesw państwa, otoczenia społeczno-gospodarczego oraz uczestniczących w przedsięwzięciu podmiotw, np. w postaci wymaganej umowy, rejestru, koncesji, licencji, kontyngentu itp.



Formy prowadzenia działalności gospodarczej są swego rodzaju wzorcami prawno-organizacyjnymi, określającymi przede wszystkim wymagania założycielskie, strukturę władzy (zarządzania) w przedsiębiorstwie oraz odpowiedzialność za jego działania. Im większa rżnorodność wzorcw, oglność – w sensie możliwości indywidualizacji rozwiązań ekonomicznych i organizacyjnych (dopasowanie do konkretnych potrzeb oraz swoboda w wyborze formy przez podmioty podejmujące działalność gospodarczą) – tym lepsze możliwości dopasowania formy prawno-organizacyjnej do zrżnicowanych warunkw jej prowadzenia (np. skali, przedmiotu działania, dążeń założycieli itd.).



Do podstawowych form prawno-organizacyjnych działalności gospodarczej należą przedsiębiorstwa: jednoosobowe, spłki, w tym osobowe (cywilna, jawna, komandytowa) i kapitałowe (z ograniczoną odpowiedzialnością, akcyjna), państwowe oraz spłdzielnie.



Podmiot gospodarczy, osoba fizyczna, zorganizowana grupa osb fizycznych lub osoba prawna prowadząca w zorganizowany sposb działalność gospodarczą, polegającą na produkcji dbr względnie świadczeniu usług.



Wsplną cechą wszystkich podmiotw gospodarczych jest posiadanie podmiotowości prawnej, związanej z przypisaniem im własności i odpowiedzialności oraz ryzyka za skutki działania. Podmiot gospodarczy funkcjonujący w gospodarce określa się terminem przedsiębiorstwo.



Dobro, każda rzecz, ktra może służyć do zaspokajania ludzkich potrzeb. Istnieje wiele rodzajw dbr:

dobra wolne – dostępne dla każdego w nieograniczonej ilości (np. powietrze),

dobra rzadkie – niedostępne w takiej ilości, aby zaspokoić wszystkie potrzeby ludzkie (np. złoto),

dobra prywatne – kupowane lub wytwarzane i wykorzystywane przez pojedynczych ludzi albo członkw małych, dobrowolnie tworzonych grup (np. żywność),

dobra publiczne – kupowane lub wytwarzane i wykorzystywane przez duże grupy ludzi lub rządy (np. ochrona policyjna, obrona narodowa),

dobra konsumpcyjne – zużywane zaraz po ich wyprodukowaniu lub zakupie, w celu zaspokojenia potrzeb konsumpcyjnych (np. żywność),

dobra produkcyjne (inwestycyjne), kupowane lub wytwarzane w celu dalszego ich wykorzystania w procesie produkcji (np. papier),

dobra materialne – ich wartość można oszacować w pieniądzu (np. samochd),

dobra niematerialne – nie można ich przedstawić w pieniądzu (np. talent).



Rynek pomaga ustalić optymalną dla konsumentw i producentw cenę i ilość. Nieodłącznym elementem rynku jest konkurencja.



W zależności od obszaru geograficznego rynek możemy podzielić na: lokalny, krajowy, międzynarodowy, globalny etc. Rynek to także ogł operacji dot. konkretnej dziedziny (kapitałowy, mięsny, samochodowy).



W zależności od tego, kto ma większy wpływ na kształtowanie się transakcji kupna–sprzedaży rynek można podzielić na rynek producenta lub konsumenta. Rynek głwnie kształtuje procesy gospodarcze, ktrych celem jest spowodowanie rozwoju gospodarczego.



W gospodarce rynkowej decyzje dotyczące tego, co i w jakich ilościach będzie produkowane, w jaki sposb, tzn. przy użyciu jakich metod technicznych, oraz dla kogo (tak zwane kardynalne pytania ekonomii), podejmowane są przez suwerenne podmioty gospodarcze, kierujące się własnym interesem i postępujące zgodnie z zasadami racjonalności gospodarowania.



Podstawą podejmowania tych decyzji są informacje płynące z rynku: m.in. ceny dbr i usług, ceny czynnikw wytwrczych, płace, stopy procentowe, stopy zysku, kursy papierw wartościowych, walut oraz oczekiwania podmiotw gospodarczych co do ich kształtowania się w przyszłości.

Decyzje te mogą być w pewnym stopniu modyfikowane przez państwo w związku z ustalaniem przez nie np. stp podatkowych, nakładaniem (lub zmianą) ceł, ustalaniem minimalnych lub maksymalnych cen, minimalnych płac, ograniczaniem wahań kursw walutowych, kształtowaniem systemu ubezpieczeń, zakresu opieki socjalnej itp.

Skrajną postacią gospodarki rynkowej byłaby gospodarka wolnorynkowa, pozbawiona całkowicie wpływu państwa - taka jednak wspłcześnie nie istnieje. Podstawą gospodarki rynkowej jest prywatna własność czynnikw wytwrczych.



I. Produkt Krajowy Brutto:

Obrazuje końcowy rezultat działalności wszystkich podmiotw gospodarki narodowej. Obliczanie wartości rocznego PKB polega na oszacowaniu trzech rwnych, co do wartości kategorii makroekonomicznych określających PKB poprzez:



1) rozmiary działalności produkcyjnej; PKB rwna się sumie wartości dodanej wszystkich sektorw instytucjonalnych lub wszystkich sekcji, działw Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD) krajowych jednostek produkcyjnych powiększonej o podatki od produktw i pomniejszonej o dotacje do produktw,



2) końcowy rezultat działalności produkcyjnej; PKB obliczany jest jako suma popytu krajowego, tj. spożycia i akumulacji oraz salda wymiany produktw z zagranicą,



3) sumę dochodw pierwotnych; PKB obliczany jest jako suma dochodw pierwotnych jednostek krajowych uzyskiwanych przez sektory instytucjonalne działające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz dochodw pierwotnych netto sektora zagranicą



Produkt Krajowy Brutto, PKB, miernik produkcji wytworzonej na obszarze danego kraju. Jest sumą wydatkw gospodarstw domowych na zakup dbr i usług konsumpcyjnych, wydatkw sektora prywatnego na zakup dbr i usług inwestycyjnych, wydatkw państwa na zakup dbr i usług oraz salda bilansu handlu zagranicznego.



PKB może być wyrażony w cenach rynkowych, zawierających podatki pośrednie lub - po ich potrąceniu - w cenach czynnikw wytwrczych (cenach netto).



PKB rżni się od produktu narodowego brutto (PNB) tym, że nie uwzględnia dochodu z lokat zagranicznych.



II. Podatki pośrednie:



Typ podatkw, ktrych konstrukcja rozdziela podmiot gospodarczy zobowiązany do ich naliczenia i zapłacenia od podmiotu, ktry ponosi ich faktyczny ciężar ekonomiczny.



Wiąże się to z założonym przez ustawodawcę zjawiskiem doliczania podatkw pośrednich przez sprzedawcę do ceny produktu (w sposb ukryty lub jawny), w rezultacie czego faktycznie (choć pośrednio) ich ciężar ponosi nabywca. Do podatkw pośrednich zalicza się wszystkie podatki od obrotu i konsumpcji (np. podatek VAT).



Deflator wskaźnik zmian oglnego poziomu cen wszystkich dbr i usług. Jest to określony w procentach stosunek produktu narodowego brutto wyrażonego w cenach bieżących do produktu narodowego brutto wyrażonego w cenach stałych. Stanowi miernik inflacji w danym okresie.



Cena stała (porwnywalna), cena z wybranego okresu, służąca jako narzędzie statystyczne do przeliczania i porwnywania wartościowych kategorii ekonomicznych w długich przedziałach czasowych, zwłaszcza w warunkach inflacji.



Jest to instrument pozwalający wyeliminować wpływ zmian cen i badać te kategorie pod kątem zmian ich wolumenu (wartości).



III. Produkt narodowy brutto:



Miernik efektw rocznej działalności gospodarki, obliczany przez powiększenie produktu krajowego brutto o wartość dochodw netto z tytułu własności za granicą.



Te ostatnie stanowią rżnicę pomiędzy napływem dochodw uzyskanych przez obywateli danego kraju za granicą (głwnie transfer zyskw z kapitałw zainwestowanych za granicą, ale także dochody z pracy) a wypływem dochodw uzyskanych przez cudzoziemcw w danym kraju. Dodatnia wartość dochodw netto z tytułu własności za granicą powiększa produkt krajowy brutto (PNB > PKB), ujemna - pomniejsza go (PNB 1) oraz doskonale elastyczny (E › ?).



Wielkość wpływu zmian popytu, wynikającego z oddziaływania czynnikw pozacenowych, na zmianę ceny określa wskaźnik fleksybilności (giętkości) cen. Wzrost popytu - przy innych warunkach rynkowych niezmiennych - powoduje podwyżkę ceny, zmniejszenie popytu jest przyczyną obniżki ceny. Wpływ zmian dochodw na popyt mierzy się wskaźnikiem dochodowej elastyczności popytu, będącym relacją procentowej zmiany popytu do procentowej zmiany dochodw.



VI. Podaż:



Ilość towaru, ktrą dostawcy są skłonni dostarczyć na rynek w określonym czasie. Przy niezmienności innych warunkw rynkowych wzrostowi ceny towaru towarzyszy wzrost podaży, a obniżaniu się ceny - spadek wielkości podaży.



Dla danego towaru rozrżnia się podaż indywidualną (ze strony pojedynczego dostawcy) i podaż rynkową (ze strony wszystkich dostawcw). Podaż wszystkich towarw ze strony wszystkich dostawcw to podaż globalna (zagregowana).



Zmiany podaży dokonują się m.in. pod wpływem zmian poziomu kosztw produkcji, wynikających bądź to ze zmian cen czynnikw produkcji, bądź z postępu technicznego, pod wpływem inwestycji, handlu zagranicznego, warunkw naturalnych związanych z procesami wytwrczymi.

Elastyczność podaży:



Stopień reakcji wielkości podaży na zmianę ceny określa wskaźnik cenowej elastyczności podaży (E), będący relacją procentowej zmiany wielkości podaży towaru do procentowej zmiany jego ceny. Podaje on procentową zmianę wielkości podaży pod wpływem 1-procentowej zmiany ceny.



W zależności od poziomu tego wskaźnika wyrżnia się podaże: sztywną (E = 0), mało elastyczną (0 1) i doskonale elastyczną (E › ?). Zmiany podaży pod wpływem czynnikw pozacenowych wpływają na zmianę ceny: wzrost podaży powoduje obniżkę ceny, zmniejszenie podaży jest przyczyną wzrostu ceny (przy założeniu niezmienności innych warunkw rynkowych).



Stopień reakcji ceny na zmiany podaży określa wskaźnik ekspansybilności cen, będący relacją procentowej zmiany ceny do procentowej zmiany podaży.



VII. Czynniki produkcji, czynniki wytwrcze:



Materialne i niematerialne środki niezbędne do prowadzenia procesu produkcji. Materialnymi czynnikami produkcji są ziemia i jej zasoby naturalne oraz kapitał (budynki, maszyny, urządzenia, surowce, materiały itp.). Czynnikami niematerialnymi są praca (siła robocza) i wiedza (know-how).

VIII. Pieniądz:

Powszechnie akceptowany z mocy prawa lub zwyczaju środek regulowania zobowiązań, pełniący rolę powszechnego ekwiwalentu. Pieniądz pojawił się jako pośrednik w procesach wymiany wwczas, gdy nabrały one cech masowej powtarzalności, regularności, a więc w okresie przechodzenia od gospodarki naturalnej do towarowej.

Uczestnictwo pieniądza w wymianie pozwoliło zastąpić dotychczasową wymianę bezpośrednią towaru na towar dwoma odrębnymi, niezależnymi od siebie aktami: towar - pieniądz i pieniądz - towar, co w istotny sposb ułatwiło i wpłynęło na rozwj wymiany towarowej.

W swej wielowiekowej historii pieniądz podlegał ewolucji pozwalającej wyodrębnić, w zależności od jego zewnętrznej postaci i zasad funkcjonowania, kolejne etapy: pieniądza towarowego, w końcowej fazie przybierającego postać pieniądza kruszcowego, pieniądza papierowego i pieniądza bezgotwkowego.

Bank centralny, naczelna instytucja systemu bankowego każdego kraju. Wspłczesna instytucja banku centralnego jest wynikiem ewolucji, ktra datuje się od założenia w 1694 Banku Anglii. Doprowadziła ona do zrżnicowania zakresu działania, uprawnień, stopnia autonomii, funkcji i narzędzi działania bankw centralnych w rżnych krajach.

Bank centralny spełnia cztery podstawowe funkcje:

1) jest bankiem emisyjnym, tzn. jedynym bankiem uprawnionym do emisji pieniądza. Wyjątkiem jest tu system bankowy Stanw Zjednoczonych, w ktrych prawo do emisji jednolitej waluty (dolara) ma 12 Rejonowych Bankw Rezerwy Federalnej (System Rezerwy Federalnej);

2) jest bankiem bankw. Funkcja ta przejawia się w kilku płaszczyznach: bank centralny nadzoruje operacje bankw komercyjnych, dokonywane zarwno w walucie krajowej, jak i walutach obcych. Udziela im pożyczek na rozszerzenie działalności kredytowej, a stopa ich oprocentowania wyznacza pośrednio stopy oprocentowania kredytw i depozytw w bankach komercyjnych. Ustala stopy rezerw obowiązkowych, regulując zgodnie z potrzebami gospodarki aktywność kredytową bankw komercyjnych (polityka pieniężna);

3) jest bankiem państwa. Bank centralny gromadzi dochody i realizuje wydatki budżetu państwa, udziela rządowi kredytw na sfinansowanie deficytu budżetowego, zarządza długiem publicznym, dokonuje operacji otwartego rynku, gromadzi rezerwy złota i dewiz;

4) jest bankiem gospodarki narodowej. Reguluje podaż pieniądza, utrzymując ją na poziomie dostosowanym do aktualnych potrzeb gospodarki, zapewnia dostępność i określa warunki kredytowania oraz reguluje wartość wymienną waluty. Działania te zmierzają do zapewnienia wewnętrznej stabilności gospodarki i jej rozwoju.

Podaż pieniądza, całkowita wartość znajdujących się w obiegu zasobw pieniądza, traktowanego jako środek wymiany. Obejmuje ona wartość gotwki (banknotw i bilonu) znajdującej się w obiegu pozabankowym oraz wkładw bankowych płatnych na każde żądanie.

Na wielkość podaży pieniądza wpływają dwa głwne czynniki: wartość wyemitowanych przez bank centralny znakw pieniężnych (baza monetarna) oraz udzielonych przez banki komercyjne kredytw w formie gotwkowej i bezgotwkowej (kreacja pieniądza).

Podaż pieniądza powinna być dostosowana do potrzeb gospodarki - zarwno nadmierna, jak i niedostateczna podaż pieniądza wpływa niekorzystnie na przebieg procesw gospodarczych. Kontrola podaży pieniądza jest zadaniem banku centralnego, realizującego politykę pieniężną państwa.

Baza monetarna, łączna wartość banknotw i bilonu, znajdujących się w obiegu pozabankowym oraz będąca w posiadaniu systemu bankowego. Jest podstawą kształtowania podaży pieniądza.

Kreacja pieniądza, wprowadzanie do obiegu przez banki komercyjne dodatkowych (ponad wartość bazy monetarnej) ilości pieniądza, w wyniku operacji kredytowych, ktrych podstawą są depozyty bankowe. Ten dodatkowy pieniądz ma charakter bezgotwkowy.

Dla zapewnienia bezpieczeństwa depozytariuszy i niedopuszczenia do inflacji bank centralny reguluje rozmiary kreacji pieniądza kredytowego poprzez ustalanie stopy rezerw obowiązkowych i stp oprocentowania kredytw udzielanych bankom komercyjnym.

Wielkość kreacji pieniądza uzależniona jest w ten sposb nie tylko od rozmiarw depozytw, ale także od odwrotności stopy rezerw obowiązkowych. Kreacja pieniądza może następować także w wyniku skupu walut obcych i dewiz przez banki komercyjne lub udzielania przez bank centralny pożyczek państwu na sfinansowanie deficytu budżetowego.

Bank centralny wspłpracuje z bankami centralnymi innych krajw, przede wszystkim w zakresie międzynarodowej wymiany walutowej w celu stabilizacji lub regulacji kursw. Bank centralny jest z reguły własnością skarbu państwa, a jego dochody są składnikiem dochodw budżetu państwa. W Polsce bankiem centralnym jest Narodowy Bank Polski.

Narodowy Bank Polski, NBP: bank centralny w Polsce, utworzony w 1945. Głwne jego zadania dotyczą kreacji i emisji pieniądza oraz kontroli i kredytowania – na bazie kredytu refinansowego – bankw komercyjnych. Do 1989 prowadził rwnież działalność operacyjną w sfer

aa2d

ze kredytowania podmiotw gospodarczych i osb oraz gromadzenia lokat pieniężnych, ktrą przejęły wyłonione z NBP tzw. banki komercyjne.

W 1993, po wyłonieniu ze struktury NBP Polskiego Banku Inwestycyjnego, całkowicie zaprzestał on działalności operacyjnej.

Na czele NBP stoi prezes, powoływany na 6-letnią kadencję przez Sejm na wniosek prezydenta RP.

Polityka pieniężna, polityka monetarna, część ekonomicznej polityki państwa obejmująca decyzje dotyczące kształtowania podaży pieniądza, w celu dostosowania jej do potrzeb gospodarki.

Ponieważ podaż pieniądza uzależniona jest od jego emisji oraz od wartości udzielonych przez banki komercyjne kredytw, sterowanie nią polega na utrzymywaniu określonego, możliwie stabilnego tempa emisji pieniądza oraz regulowaniu aktywności kredytowej bankw komercyjnych.

Instrumentami polityki pieniężnej są:

1) stopa procentowa kredytu refinansowego, tj. kredytu zaciąganego przez banki komercyjne w banku centralnym. Jej podwyższenie powoduje wzrost stp oprocentowania kredytw w bankach komercyjnych, ograniczenie wartości udzielanych przez nie kredytw i zmniejszenie podaży pieniądza. Obniżenie stopy kredytu refinansowego powoduje skutki odwrotne.

2) stopa rezerw obowiązkowych, wyrażająca minimalną relację wartości rezerw gotwkowych bankw komercyjnych do wartości depozytw. Jej podwyższenie przez bank centralny zmniejsza możliwości udzielania kredytw przez banki komercyjne, a zatem ogranicza podaż pieniądza, obniżenie tej stopy powiększa podaż pieniądza.

3) stopa rezerw specjalnych, określająca procentowo część depozytw, ktrą banki komercyjne obowiązkowo muszą przekazać do banku centralnego jako rezerwę specjalną. Skutki jej zmian są identyczne jak w przypadku stopy rezerw obowiązkowych.

4) operacje otwartego rynku.

Operacje otwartego rynku, działania banku centralnego, polegające na kupowaniu lub sprzedawaniu rządowych papierw wartościowych, głwnie weksli skarbowych, w celu regulowania podaży pieniądza kredytowego w gospodarce, poprzez ograniczanie lub rozszerzanie zdolności kredytowej bankw komercyjnych.



Jeśli w ocenie banku centralnego wartość udzielonych przez banki komercyjne kredytw jest nadmierna, co może wywołać (lub wywołuje) tendencje inflacyjne, podejmuje on decyzję o sprzedaży bankom komercyjnym rządowych papierw wartościowych.



Zachętą do ich zakupu jest obniżona w stosunku do wartości rynkowej cena, co zwiększa zyski bankw. Zakup tych papierw zmusza banki komercyjne do ograniczenia działalności kredytowej na rzecz innych podmiotw gospodarczych (przedsiębiorstw i gospodarstw domowych), a to wpływa na zmniejszenie podaży pieniądza i zmniejszenie presji inflacyjnej.



Natomiast w sytuacji niedostatecznej podaży pieniądza, w celu pobudzenia gospodarki bank centralny skupuje od bankw komercyjnych rządowe papiery wartościowe, oferując cenę wyższą od wartości rynkowej. Zwiększa to dopływ pieniądza gotwkowego do bankw komercyjnych i tym samym rozszerza ich zdolność kredytową.



Operacje otwartego rynku są jednym z instrumentw polityki pieniężnej państwa, zmierzającej do stabilizacji gospodarki, przeciwdziałania inflacji i pobudzania wzrostu gospodarki, charakteryzującym się relatywnie wysokim stopniem skuteczności.

Polityka pieniężna może mieć charakter ekspansywny (łagodny) - państwo, wykorzystując wymienione instrumenty, zwiększa podaż pieniądza w celu pobudzenia popytu globalnego, wzrostu dochodu narodowego i zatrudnienia (powstaje tu jednak realna groźba inflacji), albo restrykcyjny (twardy) - państwo ogranicza podaż pieniądza, dążąc do zmniejszenia nadmiernego popytu i związanego z tym wzrostu cen (ten typ polityki pieniężnej wykorzystywany jest w walce z inflacją). Realizując określone cele polityki ekonomicznej, państwo posługuje się zazwyczaj odpowiednią kombinacją polityki pieniężnej i polityki fiskalnej.

Currency principle, zasada emitowania pieniądza, głosząca, że:

1) banknoty muszą mieć w zasadzie stuprocentowe pokrycie kruszcowe, a tylko pewna ściśle określona i stosunkowo niewielka ich liczba może być emitowana bez pokrycia w kruszcu,

2) czynności emisyjne banku powinny być całkowicie odgraniczone od jego działalności kredytowej.

Zasadę currency principle głosili w 1. połowie XIX w. ekonomiści angielscy, głwnie D. Ricardo.

Zasoby pieniądza, suma wszystkich zidentyfikowanych form pieniądza posiadanych przez ludność w danym momencie. W zależności od stopnia ich płynności, a więc szybkości, z jaką mogą być zamienione na gotwkę i przeznaczone na zakupy, wyrżnia się cztery rodzaje zasobw pieniądza:

1) zasb M1, obejmujący całość zasobw pieniądza papierowego (banknotw) i monet posiadanych przez ludność oraz wartość rachunkw bankowych płatnych na każde żądanie,

2) zasb M2, określający wielkość siły nabywczej ludności, w ktrego skład wchodzi zasb M1, a także rachunki oszczędnościowe, rachunki terminowe i certyfikaty depozytowe o małej wartości (do kwoty określonej przez bank centralny danego kraju),

3) zasb M3, będący zasobem M2 powiększonym o rachunki terminowe o dużych wartościach,

4) zasb L (najszerszy), obejmujący zasb M3 wraz z pozostałymi aktywami, takimi jak waluta będąca własnością bankw, dokumenty handlowe i obligacje skarbowe.

Aktywa, ogł środkw gospodarczych (składnikw majątku), ktrymi w danym momencie rozporządza jednostka prowadząca działalność gospodarczą. Ich zestawienie znajduje się po lewej stronie bilansu przedsiębiorstwa.

Zasadniczymi elementami aktyww są:

1) majątek trwały, na ktry składają się: rzeczowe składniki majątku trwałego (grunty, budynki i budowle, urządzenia techniczne, maszyny i wyposażenie, środki transportu, rozpoczęte inwestycje), wartości niematerialne i prawne (koncesje, patenty, licencje, znaki towarowe, wartość firmy) oraz finansowe składniki majątku (udziały w innych jednostkach gospodarczych, długoterminowe papiery wartościowe, udzielone pożyczki długoterminowe i in.),

2) majątek obrotowy, tj. zapasy (materiałw, produktw gotowych, towarw oraz produkcja nie zakończona), należności i roszczenia, środki pieniężne (w kasie i na rachunkach bankowych), krtkoterminowe papiery wartościowe,

3) rozliczenia międzyokresowe.

Obligacja, papier wartościowy, najczęściej na okaziciela, będący dowodem udzielenia pożyczki przez nabywcę obligacji jej emitentowi. Emitentami obligacji mogą być: skarb państwa (obligacje skarbowe), związki samorządowe (obligacje gminne, municypalne, komunalne) lub duże przedsiębiorstwa (obligacje przedsiębiorstw).

Obligacja ma wartość nominalną, rwną zazwyczaj kwocie pożyczki, oraz realną (kurs), jeśli jest przedmiotem obrotu giełdowego lub pozagiełdowego w okresie pomiędzy datą emisji a datą wykupu. Ta druga uzależniona jest od stopy oprocentowania oraz aktualnego popytu i podaży.

Posiadaczowi obligacji przysługuje z tytułu udzielonej pożyczki wynagrodzenie w postaci oprocentowania. W zależności od sposobu jego ustalania wyrżnia się:

1) obligacje o stałej stopie oprocentowania, emitowane najczęściej w warunkach braku inflacji, przy niskim i ustabilizowanym jej poziomie lub spadkowej tendencji,

2) obligacje o zmiennej stopie oprocentowania, emitowane w warunkach wzrostu stopy inflacji lub nieregularnych jej wahań,

3) obligacje o kuponie zerowym (odmiana obligacji o stałej stopie oprocentowania), emitowane po cenie niższej niż nominalna, a wykupywane po cenie nominalnej,

4) oraz obligacje zamienne, emitowane przez spłki akcyjne, ktre zamiast lub rwnolegle z oprocentowaniem dają posiadaczowi prawo do zamiany ich na akcje tej spłki wraz z upływem terminu wykupu (w Polsce obligacje tego typu emitowane były przez państwo z prawem zamiany na akcje prywatyzowanych przedsiębiorstw państwowych).

Oprocentowanie może być wypłacane posiadaczowi obligacji jednorazowo w momencie ich wykupu lub sukcesywnie, np. co kwartał lub co pł roku (w przypadku obligacji wieloletnich lub bezterminowych).

Akcja (z łaciny actio), dokument wystawiany posiadaczowi części kapitału spłki akcyjnej. Potwierdza jego prawa jako udziałowca, uprawnia do otrzymania dywidendy, a także daje prawo uczestnictwa w Walnym Zgromadzeniu Akcjonariuszy i bierne prawo wyborcze do organw spłki.

Kapitał spłki bywa rozpisany na wiele podmiotw, dlatego podzielony jest na rwne części – akcje, ktre mogą być wprowadzone na giełdę papierw wartościowych, gdzie ich kurs uzależniony jest od rynkowej gry popytu i podaży. Akcje imienne przypisane są do konkretnego właściciela, a własność akcji na okaziciela określona jest przez aktualnego ich posiadacza.

Ze względu na nierwność uprawnień wyrżnia się akcje zwykłe i uprzywilejowane. Akcje uprzywilejowane dają prawo do: wyższej dywidendy, uprzywilejowanego głosu na Walnym Zgromadzeniu Akcjonariuszy, nadzwyczajnych uprawnień przy podziale majątku spłki w wypadku jej likwidacji. Na giełdzie notuje się także akcje, ktrych posiadacz nie ma prawa do dywidendy.

Akcje mogą być notowane na giełdzie w systemie jednolitego kursu dnia lub w systemie notowań ciągłych. Obecnie akcje występują najczęściej w tzw. formie zdematerializowanej, czyli jako zapis w komputerze. Akcja tradycyjna (papierowa) składa się z płaszcza – akcji właściwej, na ktrym określone jest prawo do części majątku spłki, z arkusza zawierającego 10–20 kuponw służącego do inkasowania dywidend oraz talonu uprawniającego do otrzymania nowego arkusza kuponowego. Ze względw bezpieczeństwa forma akcji papierowych jest coraz rzadziej stosowana.

Greshama-Kopernika prawo, głosi, że gdy w obiegu znajdują się dwa rodzaje pieniądza: “gorszy i “lepszy , to pieniądz “lepszy jest wypierany przez “gorszy (“lepszy jest gromadzony przez ludzi, “gorszy pozostaje w obiegu). W warunkach monetaryzmu oznaczało to tezauryzację monet pełnowartościowych, a pozostawanie w obiegu monet starych, zniszczonych, okrojonych lub fałszowanych.

W systemie dwukruszcowym (bimetalizm), przy ustalonej urzędowej relacji nominalnych wartości jednostek pieniężnych, z obiegu wypierane były monety wykonane z tego kruszcu, ktrego cena rynkowa wzrastała. Wspłcześnie przejawem tej prawidłowości, może być zjawisko gromadzenia oszczędności przez ludność w walutach obcych, gdy własna waluta podlega inflacji.

Tezauryzacja, gromadzenie i przechowywanie wartości, skarbu, majątku. Środkami tezauryzacji mogą być dobra materialne, zazwyczaj o dużej wartości (nieruchomości, dzieła sztuki, antyki, złoto, biżuteria itp.) lub pieniądz kruszcowy.

Pieniądz papierowy nie spełnia warunkw dobrego środka tezauryzacji z uwagi na zależność jego wartości nominalnej od decyzji (ustaw) państwa, podatność na inflację i łatwość zniszczenia.

VIII. Inflacja:



Metodologia liczenia inflacji bazowej

Inflacja bazowa obrazuje długookresowy trend kształtowania się wskaźnika cen towarw i usług konsumpcyjnych, będącego miarą inflacji. Ilustruje ona kształtowanie się zmian cen po wyeliminowaniu wahań o charakterze sezonowym oraz wahań powstałych wskutek przejściowych szokw podażowych.



W porwnaniu ze wskaźnikiem CPI indeksy bazowe charakteryzują się bardziej wyrwnanym przebiegiem. W związku z tym wskaźniki te mogą być użytecznym narzędziem analitycznym służącym do badania zjawisk inflacyjnych.



Wysokość inflacji bazowej pozwala rwnież na określenie zakresu faktycznego wpływu polityki monetarnej na kształtowanie się cen konsumpcyjnych. Wskaźniki te są wykorzystywane w Narodowym Banku Polskim do badań i prac analitycznych, ale, podobnie jak w wielu bankach centralnych na świecie, nie stanowią alternatywy dla wskaźnika cen towarw i usług konsumpcyjnych publikowanego przez powołane do tego urzędy statystyczne. Ponadto, zgodnie z przyjętym w Średniookresowej strategii polityki pieniężnej na lata 1999 - 2003 sposobem realizacji polityki Bezpośredniego Celu Inflacyjnego, Rada Polityki Pieniężnej bierze pod uwagę każdą dostępną informację o czynnikach zagrażających wykonaniu przyjętego na dany rok celu inflacyjnego.



Poniżej przedstawiony zostanie krtki opis konstrukcji miar inflacji bazowej, ktre dotychczas w Narodowym Banku Polskim liczone były w układzie miesięcznym (miesiąc poprzedni = 100) oraz dwunastomiesięcznym (analogiczny miesiąc poprzedniego roku = 100). Są to:

inflacja bazowa po wyłączeniu cen kontrolowanych,

inflacja bazowa po wyłączeniu cen o największej zmienności,

inflacja bazowa po wyłączeniu cen o największej zmienności i cen paliw (miara ta jest wskaźnikiem pomocniczym, pozwalającym stwierdzić jak duży wpływ na wzrost oglnego wskaźnika cen mają ceny paliw),

inflacja netto , tj. po wyłączeniu cen żywności i paliw (kategoria wprowadzona od II kwartału 2000 r.),

15% średnia obcięta (symetrycznie obcinająca po 15% z lewej i prawej strony rozkładu wskaźniki cen o największej i najmniejszej dynamice w porwnaniu z poprzednim okresem).



Zasadniczo rozrżniamy dwie grupy metod liczenia inflacji bazowej. Pierwsza z nich obejmuje metody mechaniczne, czyli oczyszczenie wskaźnika CPI z pewnych jednostkowych cen towarw i usług konsumpcyjnych, druga grupa metod obejmuje zbir technik statystycznych. Wszystkie kraje, w ktrych liczone są wskaźniki inflacji bazowej stosują podobne metody jej obliczania.



Metody mechaniczne



Najbardziej popularną metodą obliczania inflacji bazowej jest metoda polegająca na wyłączeniu pewnych elementarnych wskaźnikw cen z oglnego wskaźnika cen towarw i usług konsumpcyjnych (CPI). W celu obliczenia alternatywnego wskaźnika inflacji, rzeczywiste wagi wyłączanych elementw zastępowane są przez zero. W ten sposb eliminujemy ich wpływ na oglny wskaźnik cen. Generalną zasadą tej metody jest wyłączanie tych wskaźnikw, ktre charakteryzują się silnymi zaburzeniami (sezonowymi lub podażowymi) lub z innych powodw nie są reprezentatywne (np. nie są kształtowane przez rynek). W ten sposb konstruowane są następujące miary inflacji bazowej:



Inflacja bazowa po wyłączeniu cen kontrolowanych



Wskaźnik ten powstaje poprzez wyeliminowanie tych cen, ktre nie są kształtowane przez mechanizmy rynkowe, lecz podlegają rżnego rodzaju regulacjom i w związku z tym rozkład tych cen może nie odzwierciedlać rzeczywistych tendencji inflacyjnych.



Wadą takiego postępowania jest jego arbitralny charakter. Wśrd cen kontrolowanych znajdują się ceny, ktrych znaczną część stanowi podatek akcyzowy (paliwa, napoje alkoholowe), na ktre ustalane są grne limity wzrostu lub podlegają innym regulacjom (energia elektryczna) oraz, ktrych ceny ustalane przez samorządy (komunikacja miejska).



Obecnie ze wskaźnika CPI wyłączane są napoje alkoholowe i wyroby tytoniowe, nośniki energii, paliwo, usługi transportowe, pocztowe i telekomunikacyjne oraz rżnego rodzaju ubezpieczenia, a ich udział stanowi ok. 25% oglnego wskaźnika cen.



Inflacja bazowa po wyłączeniu cen o największej zmienności



W przypadku liczenia inflacji bazowej po wyłączeniu cen o największej zmienności w Narodowym Banku Polskim zastosowano wartość odchylenia standardowego poszczeglnych wskaźnikw cen towarw i usług, na podstawie ktrego została wyznaczona wartość graniczna, powyżej ktrej dany wskaźnik ceny uznano za zmienny. Grupy te zostały wyłączone z oglnego wskaźnika cen (ich wagi zastąpiono przez zero).



Powstały w ten sposb indeks jest oczyszczony z wpływu cen najbardziej zaburzonych, tzn. tych, ktrych ceny charakteryzują się bardzo silną sezonowością lub też tych, ktrych ceny podlegały zmianom o charakterze szokowym lub cyklicznym.



Są to: znaczna część owocw i warzyw, opłaty za użytkowanie mieszkania, energia elektryczna, a także niektre usługi pocztowe i telekomunikacyjne. Udział cen o największej zmienności stanowi obecnie 15,5% oglnego wskaźnika cen, a po dołączeniu do tej grupy także cen paliw, udział wzrasta do ok. 18%.





Inflacja netto



Wskaźnik inflacji netto powstał (wprowadzony w II kwartale 2000 r.) wskutek wyeliminowania całej grupy żywności oraz paliw (co w sumie stanowi ok. 33% wskaźnika CPI).



Metody statystyczne:

15% średnia obcięta: Jedyną miarą liczoną przy użyciu metod statystycznych w Narodowym Banku Polskim jest 15% średnia obcięta, ktra jest średnią ważoną policzoną z pewnego zbioru grup, ktrych wagi skumulowane (odpowiadające uprzednio posortowanym wskaźnikom cen w sposb narastający) są większe niż 15% i mniejsze niż 85% (obcięcie dokonywane jest symetrycznie z obu stron). Zostają w ten sposb odrzucone grupy, ktrych cena uległa największej zmianie w stosunku do poprzedniego okresu.



Proces wzrostu poziomu cen, powodujący niekontrolowane i nieakceptowane społecznie zmiany proporcji podziału dochodu narodowego. We wspłczesnej gospodarce światowej występuje ona powszechnie, choć z rżnym nasileniem w poszczeglnych krajach. Stopień nasilenia inflacji określa stopa inflacji, wyrażająca w procentach wzrost poziomu cen w okresie badanym w stosunku do okresu przyjętego przez ustawę. W zależności od poziomu stopy inflacji rozrżniamy:



1) inflację pełzającą (do kilku procent w skali rocznej), nie powodującą zakłceń w przebiegu procesw gospodarczych, poddającą się kontroli.



2) inflację kroczącą (z reguły do kilkunastu procent rocznie), gdy oczekiwania inflacyjne wywołują określone zachowania podmiotw gospodarczych wzmagające ten proces, przy czym zaczyna się ona wymykać kontroli.



3) inflację galopującą (powyżej 20%), powodującą narastające zakłcenia w przebiegu procesw gospodarczych, osłabienie systemw motywacyjnych, a w rezultacie zahamowanie wzrostu gospodarczego.



4) hiperinflację, gdy natężenie procesw inflacyjnych uniemożliwia racjonalne gospodarowanie z powodu niemożności prowadzenia rachunku ekonomicznego, planowania działań gospodarczych, nieskuteczności systemw motywacyjnych, co prowadzi do anarchizacji życia społecznego.



Proces inflacji jest niezwykle złożony ze względu na mnogość jej przyczyn, przejaww i skutkw. Z punktu widzenia przyczyn wyrżnia się inflację popytową (ciągnioną przez popyt) i kosztową (pchaną przez koszty).



Inflacja popytowa: Jest wynikiem nadmiernej ilości pieniądza w obiegu. Nazywa się ją także inflacją pieniężną. Jej źrdłem mogą być nadmierne wydatki państwa, nie znajdujące pokrycia w dochodach (inflacja budżetowa), nadmierna kreacja pieniądza kredytowego (inflacja kredytowa) lub nadmierny w stosunku do wzrostu produkcji wzrost płac (inflacja płacowa).



Inflacja kosztowa związana jest ze wzrostem kosztw produkcji: Zazwyczaj obydwa rodzaje inflacji występują rwnocześnie. Mechanizm inflacji przejawia się w występowaniu tzw. spirali inflacyjnej, polegającej na wzajemnym wspomaganiu się ruchw cen, dochodw i kosztw, z ktrych jedne są raz przyczyną, a innym razem skutkiem zmian pozostałych. Wśrd wielu płaszczyzn spirali inflacyjnej wymienia się konkurencyjne ceny - płace, płace - płace (wzrost płac w jednych dziedzinach gospodarki staje się przyczyną naciskw na wzrost płac w innych dziedzinach), płace - świadczenia społeczne (żądania waloryzacji świadczeń społecznych w ślad za wzrostem płac), ceny - ceny (wzrost jednych towarw skłania producentw innych towarw do podwyżek cen w celu zachowania ukształtowanych wcześniej proporcji cenowych), ceny - stopa procentowa itp.



Początkowo procesy inflacyjne występowały tylko w okresach ożywienia koniunktury gospodarczej. Wspłcześnie towarzyszą one każdej fazie cyklu gospodarczego. Pojawiły się w związku z tym nowe pojęcia: stagflacja i slumpflacja.



Ograniczenie inflacji lub przeciwdziałanie jej wystąpieniu wymaga odpowiedniej polityki państwa w zakresie kształtowania dochodw społeczeństwa, ograniczania deficytu budżetowego (polityka fiskalna), kontroli emisji pieniądza przez bank centralny i kreacji pieniądza kredytowego przez banki komercyjne (polityka monetarna).



Stagflacja: stan gospodarki charakteryzujący się jednocześnie wysokim poziomem inflacji, wysokim bezrobociem i stagnacją gospodarczą. Miernikiem opisującym ten stan jest stopa stagflacji, zwana też stopą ubstwa, stanowiąca sumę stopy inflacji i stopy bezrobocia.



Stagflacja wiąże się z fazą depresji w cyklu koniunkturalnym, przy czym pojawiła się stosunkowo niedawno (lata 70.), kiedy procesy inflacyjne nabrały trwałego charakteru (wcześniej fazę depresji charakteryzowała stabilizacja cen na niskim poziomie). Jest też uznawana za szczeglny rodzaj inflacji.





Slumpflacja: stan gospodarki, w ktrym załamaniu się procesw gospodarczych, wyrażającemu się spadkiem produkcji i dochodu narodowego w ujęciu bezwzględnym (kryzys), towarzyszy szybki wzrost bezrobocia i wysoki (rosnący) poziom inflacji.



Slumpflacja bywa uznawana za jeden z rodzajw inflacji. Jest ona w gospodarkach rynkowych zjawiskiem stosunkowo nowym, pojawiła się w latach 70., gdy procesy inflacyjne, charakteryzujące wcześniej tylko fazę ożywienia w cyklu koniunkturalnym, nabrały trwałego charakteru pojawiając się we wszystkich fazach cyklu.



IX. Bezrobocie



Zjawisko gospodarcze polegające na tym, że pewna część ludzi zdolnych do pracy i poszukujących jej nie znajduje zatrudnienia.



Jego miarą jest stopa bezrobocia, będąca relacją liczby zarejestrowanych bezrobotnych do zasobu siły roboczej lub do liczby ludności w wieku produkcyjnym (16-65 lat mężczyźni i 16-60 lat kobiety).



Siła robocza, ogł ludzi pracujących i poszukujących pracy (bezrobotnych). W tym znaczeniu siła robocza jest jednym z zasobowych, tradycyjnych czynnikw produkcji.



Pewien poziom bezrobocia (3-4%) jest w gospodarce nieunikniony, a nawet konieczny (umożliwia dostosowanie struktury produkcji do zmieniających się potrzeb). Nadmierne bezrobocie jest jednak zjawiskiem niekorzystnym.



W zależności od przyczyn wyrżniamy:

bezrobocie frykcyjne, obejmujące osoby czasowo bezrobotne z powodu zmiany miejsca pracy lub kwalifikacji,

bezrobocie strukturalne, związane z ograniczeniem produkcji lub zanikaniem pewnych dziedzin działalności gospodarczej, w związku z czym powstaje nadmiar pracownikw reprezentujących określone zawody,

bezrobocie technologiczne, związane z wprowadzaniem postępu technicznego, zastępowaniem pracy ludzi pracą maszyn i urządzeń,

bezrobocie klasyczne, pojawiające się, gdy w wyniku działalności związkw zawodowych lub ustawodawstwa pracy poziom płac jest wyższy od poziomu rwnowagi (pracodawcy zmniejszają wwczas popyt na pracę),

bezrobocie koniunkturalne (Koniunktura), powstaje w wyniku zmniejszenia się popytu globalnego w fazie załamania gospodarczego (Cykl gospodarczy).



Pełne zatrudnienie, stan na rynku pracy, w ktrym wszyscy akceptujący ustaloną na nim płacę mogą znaleźć zatrudnienie. Pełne zatrudnienie oznacza, że przy określonym poziomie płacy wielkość podaży pracy rwna Jest wielkości popytu na nią - rynek pracy jest w rwnowadze.

W warunkach gospodarki planowej pełne zatrudnienie było rozumiane dosłownie, oznaczało całkowity brak bezrobocia i było jednym z nadrzędnych celw gospodarowania. Jego pozytywnej ocenie ze społecznego punktu widzenia (zapewnienie każdemu obywatelowi stałego źrdła utrzymania) przeciwstawić trzeba jednak istotne negatywne skutki ekonomiczne, m.in.: niski stopień wykorzystania siły roboczej wynikający z tzw. przerostw zatrudnienia w przedsiębiorstwach i instytucjach (nadmiernej liczby pracownikw w stosunku do potrzeb), powodujących zawyżenie kosztw działalności mimo utrzymywania płac na relatywnie niskim poziomie, niski poziom wydajności pracy, brak dyscypliny i poszanowania pracy ze strony pracownikw (ze względu na łatwość znalezienia jej w innym przedsiębiorstwie), hamowanie postępu technicznego.

W gospodarce rynkowej stan pełnego zatrudnienia i rwnowagi na rynku pracy oznacza sytuację, w ktrej występuje tylko bezrobocie dobrowolne (bezrobotni są ci, ktrzy nie akceptują oferowanej im płacy, oczekują na lepsze propozycje, nie godzą się na zmianę kwalifikacji itp.), określane na poziomie 3-4% przez naturalną stopę bezrobocia.

Cykl gospodarczy, cykl koniunkturalny, wahania produkcji i zatrudnienia wokł krtkookresowego trendu. W procesie wzrostu gospodarczego aktywność gospodarcza ulega na przemian nasileniom i załamaniom; cykl gospodarczy to inaczej okres pomiędzy jednym a drugim załamaniem; składa się on z czterech faz:

1) kryzysu (recesji) - produkcja i ceny spadają, rośnie bezrobocie;

2) depresji (dna) - stabilizacja produkcji i cen na niskim poziomie, wysokie bezrobocie;

3) ożywienia - wzrost produkcji i cen, spadek bezrobocia;

4) rozkwitu (szczytu, boomu) - stabilizacja produkcji i cen na wysokim poziomie, pełne zatrudnienie;

Cykl gospodarczy może trwać od kilku miesięcy do kilku lat, przy czym skala produkcji, cen i bezrobocia może być zrżnicowana; państwo może podejmować pewnie działania na rzecz złagodzenia wahań koniunkturalnych i łagodzenia ich skutkw; noszą one nazwę interwencjonizmu państwowego.

Za przyczynę występowania cykli gospodarczych uznaje się najczęściej wahania w działalności inwestycyjnej przedsiębiorstw.

Trend, oglna tendencja, kierunek rozwoju lub zmian. W ekonomii oglny kierunek zmian zjawisk ekonomicznych w czasie. Badanie trendu w rozwoju gospodarczym ułatwia prawidłowe planowanie i dostrzeganie dysproporcji grożących zakłceniem rwnowagi gospodarczej.

Interwencjonizm państwowy, polityka aktywnego oddziaływania państwa na przebieg procesw gospodarczych. Przeciwieństwo liberalizmu gospodarczego. Zwolennicy interwencjonizmu wskazują na trzy głwne jego cele: ograniczenie bezrobocia do poziomu uznanego za niezbędny, a nawet korzystny dla gospodarki, pobudzenie popytu globalnego, ktrego niedostateczny poziom uznaje się za jedną z przyczyn wahań koniunkturalnych oraz podniesienie tempa wzrostu gospodarczego. Do głwnych narzędzi pozwalających realizować politykę interwencjonizmu należą:

1) podejmowanie przez państwo przedsięwzięć inwestycyjnych pozwalających zwiększyć zatrudnienie bez wzrostu podaży dbr i usług (np. roboty publiczne);

2) dotacje do nierentownych przedsiębiorstw lub ich nacjonalizacja;

3) protekcjonizm w zakresie handlu zagranicznego;

4) polityka monetarna;

5) polityka fiskalna.

Zakres i wykorzystanie tych narzędzi zależy od potrzeb gospodarki, wynikających przede wszystkim ze stopnia jej rozwoju oraz aktualnego stanu koniunktury. Polityka interwencjonizmu państwowego stwarza zagrożenie inflacją, wynikające ze zwiększonych wydatkw budżetu państwa (deficyt budżetowy). Źrdłem jej finansowania jest najczęściej dług publiczny

Deficyt budżetowy, niedobr dochodw budżetu państwa w stosunku do jego wydatkw (inaczej - nadwyżka wydatkw nad dochodami). Źrdłami finansowania deficytu budżetowego mogą być kredyty bankowe udzielane przez bank centralny, emisja papierw wartościowych (obligacji, weksli, bo

Przykadowe prace

Obraz utraconej ojczyzny we fragmencie epilogu "Pana Tadeusza" (68-99) i wierszu C. K. Norwida "Moja piosenka".

Obraz utraconej ojczyzny we fragmencie epilogu "Pana Tadeusza" (68-99) i wierszu C. K. Norwida "Moja piosenka". Dla każdego człowieka pod słowem ojczyzna kryją się zupełnie inne treści. Jeden uważa, że ojczyzna to miejsce, w ktrym przyszło się człowiekowi urodzić ...

Czy można zmienić swj los? (w oparciu o postacie literackie)

Czy można zmienić swj los? (w oparciu o postacie literackie) Świat jest teatrem, aktorami ludzie – czytamy u Szekspira. Trudno się z tym nie zgodzić, choć właściwsze byłoby stwierdzenie, że teatr jest mini-światem, a aktorzy – ludźmi, bo mimo wszystko to &#...

Maria Skłodowska - Curie Życiorys Biografia

Maria Skłodowska - Curie Życiorys Biografia Maria Skłodowska-Curie urodziła się 7 listopada 1867 roku w Warszawie - fizyk i chemik, narodowości polskiej. Obywatelka polska i francuska, większość życia spędziła we Francji, tam też rozwinęła swoją...

"Do gr i lasw" Kochanowskiego i Leopold Staff "Przedśpiew"

"Do gr i lasw" Kochanowskiego i Leopold Staff "Przedśpiew" Jan Kochanowski urodził się w 1530 roku w Sycynie niedaleko Radomia; zmarł nagle w Lublinie w 1584 roku, pochowany został w Zwoleniu, gdzie znajduje się nagrobek z jednym z dwch zachowanych wizerunkw poety. Wychował się w rod...

Czy warto się uczyć? - rozprawka

Czy warto się uczyć? - rozprawka Temat rozprawki sugeruje wiele możliwości, jednak stawiam jednoznaczna i najbardziej trafną tezę: Tak, warto się uczyć . Znane jest nam powiedzenie: Nauka to potęgi klucz , ktre mwi o wartości wiedzy. Przede wszystkim, nauka pomaga...

Doktryna moralna Moliera.

Doktryna moralna Moliera. Czy z utworw Moliera można wyprowadzić logiczną doktrynę moralną? Tak, z pewnością. Jest to moralność zdecydowanie ziemska, niezależna od chrystianizmu, ktrego Molier nie rozumie. Dał tego dowody w Świętoszku usiłując z...

Barok - epoka kontrastu, sarmatyzm (notatki z lekcji)

Barok - epoka kontrastu, sarmatyzm (notatki z lekcji) Barok 1. Nazwa epoki pochodzi od słowa ?barocco? czyli ?perła o nieregularnych kształtach?. 2. Czas trwania: w Europie od schyłku XVI w. do końca XVII w.; w Polsce od początku XVII wieku do połowy XVIII w. 3. Tło historyczne ep...

Biografia - Ksiądz Jzef Tischner

Biografia - Ksiądz Jzef Tischner Ks. JZEF TISCHNER urodził się 12 III 1931 roku w Starym Sączu. Rodzice byli nauczycielami: ojciec - Jzef - pochodził z Sącza, matka - Weronika z Chowańcw - z Jurgowa. Dzieciństwo i młodość spędził w Łopusznej, gdzie o...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry