• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuy: Poetyka "...

Nawigacja

Poetyka "Nad Niemnem" E. Orzeszkowej.



Poetyka "Nad Niemnem" E. Orzeszkowej.




Poetyka jest najstarszą dyscypliną literaturoznawczą. Wszystkie ujęcia poetyki od Arystotelesa do naszych czasw mają jeden wsplny punkt: ich przedmiotem są dzieła literatury pięknej badane i opisywane przede wszystkim jako dzieła literatury, sztuki. Przedmiotem takich badań stała się rwnież powieść E.Orzeszkowej ,,Nad Niemnem , o ktrej często mwi się , że należy do książek czytanych ze szkolnej konieczności , ale wiadomo rwnież , że ma wielu wielbicieli i wielbicielek. Autorka powieści nie była związana z tak ważną dla polskiego pozytywizmu Warszawą. Pochodziła z Grodna i z tym miastem związała swoje życie. Jej twrczość można podzielić na trzy okresy. W tak zwanym okresie dojrzałej twrczości w 1888r. powstaje powieść ,,Nad Niemnem ukazująca konflikty społeczne i narodowe. Życie autorki przypada na lata po upadku powstania styczniowego do umownej daty roku 1891. Okres ten nazywamy pozytywizmem. Nazwy tej dla określenia swej postawy i wyodrębnienia się używali twrcy programu bez wyraźnej intencji odnoszenia jej do tzw. Filozofii pozytywnej. Mimo, że P.Chmielowski, wspłtwrca i historyk epoki twierdził, że wśrd ,,młodych znajomość dzieł filozofw pozytywistycznych była nikła , byli i tacy , ktrzy mieli ambicje ich popularyzowania – wśrd nich była E.Orzeszkowa. Filozofia pozytywna Colta za ostateczny cel stawiała sobie znalezienie doskonałego ustroju dla ludzkości i miała być środkiem, ktry wiedzie do ociągnięcia celu. Głwne nasilenie ideologicznej ofensywy pozytywistycznej przypada na lata 1871-1874.



Wtedy to wychowankowie Szkoły Głwnej, a wśrd nich E.Orzeszkowa, B.Prus i H.Sienkiewicz wysunęli się na czoło jako rzecznicy nowego programu działania i myślenia. Pozytywistyczny światopogląd opierał się na zaufaniu do nauki i jej wynikw poznawczych oraz rezygnacji z metafizyki. Taki wyrżnik światopoglądu nazywamy scjentyzmem. Ewolucjonizm zaś zakładał tezę, że zarwno człowiek, jak społeczeństwo są takimi samymi organizmami jak wszystko co żyje na ziemi i podlegają takim samym prawom. Najważniejsze z nich to prawo ewolucji. Trzecim podstawowym elementem tego światopoglądu był utylitaryzm, w myśl ktrego jest określana przez stopień jego altruizmu. Pozytywistycznemu myśleniu i działaniu towarzyszyły rwnież hasła: pracy organicznej, pracy u podstaw, asymilacji Żydw i emancypacji kobiet. Literacki program pozytywistw był dopełnieniem ich programu wychowania społecznego. Dowodem na to jest powieść tendencyjna. Kolejny etap rozwoju tej epoki to czas powieści realistycznych. Do tej kategorii zalicza się utwr ,,Nad Niemnem, w ktrym na plan pierwszy wysuwa się świat przedstawiony i prawda o nim. Orzeszkowa jest narratorem wszechwiedzącym, nie ujawnia bezpośrednio swoich ocen. Epickość powieści ujawnia się w opisach przestrzeni, w ktrych dostrzegamy realizm szczegłu i dokładność relacji. Przykładem może być opis siedzib, np. Korczyna, ktry rysuje się jako długi, drewniany dwr z wielkim gankiem i rzędem okien. Dalszy opis postępuje ,,okiem kamery, jakby z punktu widzenia kogoś, kto zbliża się do budynku, wchodzi do środka i ogląda wnętrze. Autorka dokładnie przedstawia ludzi, zaznaczając ich wiek, wygląd, charakter, przeszłość. W powieści uderza drobiazgowość opisu stroju –wystarczy porwnać ,,portret Justyny i niechlujnej Teresy.



Orzeszkowa dokładnie określa czas – porę roku, pogodę, wprowadza słynne opisy przyrody stanowiące panoramę nadniemeńskiej okolicy. Używa scenicznej prezentacji zdarzeń, czyli zanim wprowadzi postać opisuje miejsce. Bohaterowie – ludzie ,,z krwi i kości, realni, są przedstawicielami rżnych warstw społecznych, mwią językiem, ktry odzwierciedla rzeczywistość obyczajową i społeczną. Akcja jest prawdopodobna, pozbawiona jakiejkolwiek fantastyki czy baśniowości, zwarta – jedne wydarzenia pociągają za sobą następne. Można śmiało nazwać tę powieść ,,nadniemeńskim zwierciadłem. ,,Nad Niemnem stanowi permanentnie ważne ogniwo rozwoju realizmu literatury polskiej w II połowie XIX wieku. Powieść ta pojawiła się po okresie literatury romantycznej, poruszała najważniejszy dla pokoleń popowstaniowych problem życia po klęsce. U progu lat osiemdziesiątych powieściopisarka sformułowała teoretyczne założenia powieści realistycznej, kwestionując jednocześnie program prozy tendencyjnej. Dla Orzeszkowej powieść to ,,połączenie żywiołu piękna z żywiołem prawdy, pisarzowi zaś przyświeca cel poznawczy, moralny i estetyczny. Przy tym zastrzega ona, że ,,treść powinna powstawać jednocześnie z formą. Według pisarki są dwa najważniejsze momenty procesu twrczego: pomysł i kompozycja. Pomysł, ktry może stać się zadatkiem udanej powieści, powinien ujmować sytuację dramatyczną, konflikt jednostek lub grup. Konflikt ten powinien harmonizować z całością świata przedstawionego. Tę harmonie pozwoli osiągnąć ,,drugi moment tworzenia, kompozycja. Nie jest to, więc wyłącznie i ściśle koncepcja literatury naśladującej rzeczywistość, lecz pogląd o tworzeniu obrazu świata w znacznej mierze zracjonalizowanego. Wierność odbicia jest podporządkowana logice założeń filozoficzno-estetycznych i to decyduje o roli kompozycji.



Ważne miejsce w teorii powieści Orzeszkowej zajmuje sprawa typowości. Tym wyżej ceni ona utwr, im więcej zjawisk świata przedstawionego zostanie ujętych pod postacią ,,typw. Wśrd istotnych wymagań powieści zjawia się postulat przedmiotowości literatury, oznaczający żądanie bezstronności i obiektywizmu. Miara bezstronności i obiektywizmu, miara prawdy była jednym z kryteriw wartościujących wwczas literaturę. Przedmiotowe opowiadanie oznaczało bezpośrednie i dramatyczne kształtowanie świata przedstawionego, wiązało się więc z zasadą logiki akcji i kanonem iluzyjności – jednym z głwnych założeń prozy realistycznej. ,,Nad Niemnem zajmuje ważne miejsce w dziejach gatunku powieściowego w Polsce. Orzeszkowa należy do tych czołowych pisarzy pozytywistycznych, ktrzy powieść w pełni uformowali, ich realistyczna proza osiągnęła stadium pełnej dojrzałości. Stała się owa powieść ,,dojrzałego realizmu punktem odniesienia i kamieniem probierczym zarwno wcześniejszych dokonań powieściowych, jaki i pźniejszych przemian powieściowych w Polsce. Zdarzenia w tej powieści przeplatane są w sposb konsekwentny opisami: owe opisy mają charakter rżnorodny; niektre odnoszą się bezpośrednio do przyrody ukazując jej bogactwo i złożoność w powiązaniu z losami bohaterw, inne stanowią oprawę artystyczną, podkreślająca doniosłość walk o wyzwolenie narodowe Polakw, jeszcze inne dotyczą wnętrz mieszkalnych ich właścicieli. Pozostałe to opisy psychologiczne, opisy postaci lub poznawcze, dotyczące poznania natury. Motywem powtarzającym się w powieści jest Niemen, on łączy poszczeglne wątki utworu, wyznacza plan działania postaciom i służy za tło rozgrywających się zdarzeń w akcji powieści.



Jednym z opisw, pełniących funkcję tła w celu ukazania się rodzących uczuć Jana Bohatyrowicza do Justyny Orzelskiej jest prezentacja krajobrazu jesieni oglądanego oczami owych dwojga bohaterw. Charakterystyczną cechą tego opisu jest jego plastyczność. Wprowadzono do niego wiele barw dla ukazania słońca, rzeki i lasu. O stylu powieści możemy powiedzieć, że jest obrazowy i przyczynia się do tego liczne nagromadzenie epitetw: ,,blade słońce, ,,kryształowa szyba itp. Obrazowości stylu służą ponadto porwnania zwykłe np. : ,,wszystko mieniło się jak zwierciadło, ,,ślizgały się złote i seledynowe rąbki. Pisarka używa tutaj zrżnicowanej palety barw. Opis okolicy mogiły – symbolu heroicznych zmagań Polakw w walce o wolność w 1863 roku, ma na celu ukazanie przeżyć patriotycznych Jana i Justyny, ktrzy przybyli na to piaszczyste pustkowie. Wśrd struktur wpływających na kształt stylistyczny narracji w ,,Nad Niemnem nie sposb pominąć opisu wnętrz mieszkalnych. Jednym z takich jest np. opis pokoju pani Andrzejowej Korczyńskiej, czy też opis pracowni jej syna Zygmunta w Osiowcach. Opis pracowni urządzonej z wyszukanym przepychem stanowi kontrast wobec ubstwa wyobraźni i braku koncepcji twrczych jej właściciela. Na szczeglną uwagę w utworze zasługują opisy przyrody o dużym ładunku poznawczym, będące odbiciem panującego scjentyzmu. Pisarka prezentuje ogromne bogactwo gatunkw roślin, ich rzeczywisty wygląd, barwę, zapach i cechy znamienne, apelując jednocześnie do kilku zmysłw odbiorcy. Występujące epitety przyczyniają się do obrazowości stylu, epitety metaforyczne natomiast wskazują na analogię roślin i cech ludzkich. W powieści opisy postaci bardzo często przekształcają się w opisy psychologiczne.



Tak dzieje się np. w przypadku prezentacji Marty ukazanej już na początku rozwoju akcji powieści. Narrator szkicuje opis – charakterystykę postaci, poczynają od wyglądu zewnętrznego. Od momentu kiedy uwaga narratora skupia się głwnie na wzroku bohaterki – Marty: ,,ognistym, ,,przenikliwym, opis przybiera cechy analizy psychologicznej. W rozważaniach na temat ,,Nad Niemnem ważne jest rozpoznanie czasoprzestrzeni. Materia fabularna utwory organizuje się na kilki płaszczyznach czasowych. Każda z nich, chociaż zawiera inny wątek, pozostaję w ścisłym związku z pozostałymi. Określenie wzajemnych relacji pomiędzy nimi stanowi klucz do interpretacji. W powieści funkcjonują trzy plany czasowe:

- teraźniejszość – obejmuje lata osiemdziesiąte XIX wieku

- przeszłość dalsza – historia ta sięga wieku XVI

- przeszłość bliższa – obejmuje swoim zasięgiem dwa doniosłe wydarzenia z XIX wieku

- kampanie napoleońską

- powstanie styczniowe z 1863 roku



Wszystkie z wymienionych porządkw czasowych łączy ta sama nadniemeńska przestrzeń. Jedność miejsca wywołuje wzajemne związki pomiędzy poszczeglnymi, nawet dość odległymi od siebie planami. W utworze E.Orzeszkowej mamy do czynienia ze stosowaną przez europejskich realistw techniką milieu – z francuskiego: techniką środka – czyli z charakterystyką postaci za pomocą opisu otoczenia. Ważnym i ciekawym elementem ,,Nad Niemnem jest narracja. Jest ona wypowiedzią monologową będącą nadrzędną strukturą tekstu powieściowego. Jej bieg wyznacza kształt świata przedstawionego i umożliwia prezentacje postaci i tła zdarzeń. Jedną z podstawowych funkcji narracji jest umożliwienie przytaczania wypowiedzi postaci powieściowych. Autorytet moralny narratora przywoływał system powszechnie aprobowanych norm i łączony bywał z autorytetem pisarza, gdy jeszcze w XIX wieku, te dwie kategorie identyfikowano. Narracja i narrator w ,,Nad Niemnem zachowuje wagę jednego z głwnych środkw ukształtowania powieści. Przedziela poszczeglne scenki dialogowe i włącza je w oglny tok powieści. Niekiedy jednak scenki owe bardzo blisko ze sobą sąsiadują i minimalnie tylko przedzielone narracją przechodzą jedne w drugie, tworząc jeden udramatyzowany ciąg zdarzeń. Narrator zna prezentowana świat na tyle, na ile pozwala mu obrany punkt widzenia. Nie wyprzedza swą wiedzą toku akcji, bohaterw charakteryzuje tylko w tej mierze, w jakiej ujawniają swą osobowość działaniem, mową, wyglądem. Także przeszłość zna przeważnie o tyle, o ile dowiedzieć się może ze słw prezentowanych bohaterw i zaistniałych sytuacji.



Większa wydaje się wiedza narratora dotycząca przeżyć wewnętrznych bohaterw, ale i ona wynika przeważnie z bystrej obserwacji ich zachowania, wyglądu i wypowiedzi. Narrator rezygnuje zupełnie z bezpośrednich zwrotw do czytelnika, poza prbami budowania emocjonalnego tonu opowieści. W ,,Nad Niemnem występuje narracja trzecioosobowa, w ktrej poza narratorem wyczuwalny jest autorytet autora dokonującego wyboru fragmentu świata przedstawionego w jego wielorakich wymiarach – przestrzennym, czasowym, historycznym i mitycznym, narodowym, społecznym i moralnym. W tym właśnie sensie narracja wiąże się z rozbudowaną w powieści prezentacją sceniczną, niosącą zasadnicze dla niej elementy akcji, treści, wymowy ideologicznej. W powieści można wyrżnić trzy podstawowe aspekty i typy dialogu: dramatyczny, sytuacyjny i semantyczny. Aspekty dramatyczny i sytuacyjny wynikają z koniecznych założeń każdej rozmowy. Aspekt dramatyczny dialogu wypływa z relacji miedzy rozmwcami przy stałej zmienności roli mwiącego i słuchającego oraz napięcia towarzyszącego wymianie zdań. Aspekt sytuacyjne ukazuje przedmiotowe i psychologiczne okoliczności dialogu. O spjności tematycznej dialogu decyduje aspekt semantyczny. Aspekt dramatyczny dialogu najdobitniej jest wyrażony w kłtni. Drugi aspekt – sytuacyjny – dominuje w rozmowie o sprawach codziennych. Trzeci – w konwersacji na tematy oderwane. Narracja stanowi w ,,Nad Niemnem swoistą ramę, w ktrą wprawiony jest dialog. Aspekty dialogu są wynikiem relacji zachodzących między bohaterami. Kilka razy w powieści zjawia się wśrd rżnych rodzajw dialogu pogawędka przy pracy np. w scenie żniw Justyna prowadzi rozmowę z matką Jana.



Relacja typu informacyjnego pojawia się kilkakrotnie, ale nie obejmuje większych partii dialogu, lecz stanowi jedynie część, ktra w całości jest podporządkowana innym typom dialogu. Relacja tego typu wiąże się często z obniżeniem temperatury dialogu i napięcia dramatycznego. Na pograniczu dialogu i narracji znajduje się w ,,Nad Niemnem monolog, ktry dwa razy zjawia się w większych partiach tekstu: opowieść Anzelma o Janie i Cecylii, list Dominika Korczynskiego. Osobnym typem dialogu jest rozmowa gromady, swoisty wiec na weselu u Fabiana, w ktrym wzięła udział część gości weselnych. W powieści pozytywistycznej, ktra jest tak zbudowana, że jej fabuła zmierza do określonego celu, na czoło wysuwa się funkcja fabularna dialogu. Tak tez jest i w ,,Nad Niemnem, ale jednocześnie prz dużym znaczeniu wątkw psychologicznych wzrasta rola funkcji charakteryzacyjnej dialogu, przy względnym ograniczeniu funkcji fabularnej. Funkcja charakteryzacyjna dialogu w istotny sposb przyczynia się do zrżnicowania mowy bohaterw, a wiec do indywidualizacji języka. Poszczeglne scenki dialogowe stanowią ważne ogniwa akcji. Oparta jest ona na przebiegu przeżyć wewnętrznych, na ewolucji postaw bohaterw i rozwoju ich uczuć. Akcja rozwija się najczęściej przez wprowadzenie nowych osb. Funkcja fabularna jest ważna dla biegu akcji całej powieści. Funkcja charakteryzacyjna dialogu przejawia się w indywidualizacji języka bohaterw. W powieści epickiej, gdzie pojawia się cała galeria postaci to zrżnicowanie językowe jest bardzo ważne, gdyż porządkuje świat powieściowy.



W mowie bohaterw pojawiają się takie elementy indywidualizacji językowej, jak charakterystyczne powiedzonka i porzekadła, wiążące się z temperamentem postaci. Utarte wyrażenia, zwroty, niekiedy defekty mowy cechują np. wypowiedzi Benedykta. Dość daleko posunięta schematyzacja mowy bohaterw służy zarwno ich typizacji jak i realizmowi przedstawienia świata. Możemy wyrżnić kilka kręgw językowych: język salonowej konwersacji (Emilia,Rży,Kryło,itp.), język korczynskiego dworu (Benedykt,Marta,Justyna), język bohaterowiczw. Dla bohaterw ,,Nad Niemnem kwestie językowe sa ważne. Wyposażeni w wrażliwość językową i mający świadomość własnej środowiskowej odrębności językowej dbają o zachowanie tej odrębności lub świadomie decydują się na przekroczenie barier środowiskowych. Użycie funkcji charakteryzacyjnej służy mimetyzmowi, czyli naśladowaniu rzeczywistości – jednej z naczelnych zasad powieści pozytywistycznej. Dialogi przynoszą bardzo ważne informacje o przeszłości. Dzieje się to za pomocą języka ezopowego, ktry jest nie tylko kodem porozumienia pomiędzy pisarzem a czytelnikiem, ale jest także najbardziej zrozumiały dla bohaterw. Dialog, zatem powiadamia o wielu rzeczach: o zdarzeniach minionych, przynosi informacje o uczuciach przeszłych i aktualnych, o poglądach bohaterw. Są też relacje służące m.in. wstępnej prezentacji bohaterw, w czym dialog wyręcza tu narracje.






Przykadowe prace

Plan wypowiedzi: "Elegia o… chłopcu polskim Krzysztofa Kamila Baczyńskiego

Plan wypowiedzi: "Elegia o… chłopcu polskim Krzysztofa Kamila Baczyńskiego 1. ?Kolumbowie. Rocznik 20? (Roman Bratny) - pokolenie stracone ? wojna zabrała im młodość i marzenia - Baczyński, Tadeusz Borowski, Tadeusz Gajcy, Wacław Bojarski, Andrzej Trzebiński, Tadeusz Rż...

Plan wycieczki pieszej grskiej (bez kalkulacji)

Plan wycieczki pieszej grskiej (bez kalkulacji) Program wycieczka piesza grska Beskid Sądecki Termin: 01-03.05.2010 Liczba uczestnikw: 20 osb (uczestnicy) 1 osoba jako opieka 1 pilot Środek transportu: Komunikacja miejska oglnodostępna Wyżywienie: 2 posiłki dzi...

Religia Mezopotamii

Religia Mezopotamii Mezopotamia Najważniejsi bogowie Dużą rolę w życiu mieszkańcw Mezopotamii odgrywała religia. Każde miasto czciło swojego boga opiekuna. Naczelnym bstwem Babilonu był Marduk, uznawany za stwrcę świata. Sprawowaniem kultu zajmowali si&...

Walka o prawa człowieka w USA i Francji w XVIII wieku

Walka o prawa człowieka w USA i Francji w XVIII wieku Z potrzeby ułożenia, wdrożenia i przestrzegania praw człowieka zdawano sobie sprawę już w starożytności. Prawa człowieka, jakie zna i uważa za jak najbardziej oczywiste większość ludzi końca XX wieku, ...

Streszczenie - ksiki Przypadki Robinsona Kruzoe

Streszczenie - ksiki Przypadki Robinsona Kruzoe Robinson Kruzoe by bohaterem ksiki Daniela Defoe Przypadki Robinsona Kruzoe. Opowiada ona o przygodach Robinsona na bezludnej wyspie. Robinson z pocztku ksiki by marzycielskim modziecem. Marzy o podrach morskich. Lecz jego ojciec nie zgadza si na to, poniewa ...

Wojny Grecko Perskie

Wojny Grecko Perskie Powstanie potęgi państwa perskiego Około V wieku p.n.e. na Bliskim Wschodzie powstało potężne państwo, nazywane od ich twrcw, Persw - Persją. Persowie był to lud zamieszkały krainy Iraku nad Zatoką Perską. Twrcą poteg...

Zjednoczenie włoch

Zjednoczenie włoch Zjednoczenie Włoch to historyczne wydarzenie 1861 roku, tworzące proces ciągnący się przez kilkanaście lat. Krlestwo Piemontu (ze stolicą w Turynie) podbiło w 1860 roku Płwysep Apeniński (włącznie z Krlestwem Obojga Sycylii, księstwem Mod...

Analiza porwnawcza wierszy: Poeta Jarosława Marka Rymkiewicza I Prawdziwy poeta Jana Rybowicza

Analiza porwnawcza wierszy: Poeta Jarosława Marka Rymkiewicza I Prawdziwy poeta Jana Rybowicza Oba analizowane przeze mnie wiersze pochodzą z drugiej połowy dwudziestego wieku. Język zrozumiały wspłczesnemu odbiorcy ułatwia ich odczytanie. Tematyka wierszy jest podobna-oba kreują o...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry