• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Warunkow...

Nawigacja

Warunkowanie lęku



Warunkowanie lęku


Robert Hock opisał w swojej książce (2003) klasyczny eksperyment przeprowadzony przez behawiorystw na jedenastomiesięcznym Albercie B., wychowującym się niemal od urodzenia w jednym z nowojorskich szpitali dziecięcych. Był on zdrowy od urodzenia , na ogł spokojny i flegmatyczny . Na dwa miesiące przed właściwym doświadczeniem poddano chłopca badaniom testowym, w ktrych chodziło o sprawdzenie, czy coś oprcz pierwotnych bodźcw wywołujących strach, takich jak głośny dźwięk, wywoła u niego podobną reakcję. Nie stwierdzono objaww strachu, kiedy pokazywano mu niespodziewanie i pierwszy raz kolejno białego szczura krlika, psa, małpę maski z włosami i bez włosw, watę, płonącą gazetę itd. (Stachowski, 2004). Eksperyment rozpoczęto, kiedy Albert liczył nieco ponad jedenaście miesięcy. Z koszyka wyjęto białego szczura, z ktrym chłopiec bawił się od wielu tygodni, i pokazano go dziecku. W chwili, kiedy niemowlę sięgnęło po zwierzę, eksperymentator uderzył w pręt nad jego głową. Dziecko podskoczyło i upadło twarzą na materac. Akcję powtrzono kilkakrotnie. Po zakończeniu procesu warunkowania stwierdzono, że kiedy pokazuje się [samego szczura bez uderzenia w pręt], dziecko zaczyna płakać. Niemal natychmiast odwraca się gwałtownie w lewo, przewraca się, podnosi się na czworaki i odpełza tak szybko, że z trudem można je złapać, zanim doczołga się do końca materaca . Po kilkudniowej przerwie stwierdzono, że dziecko nadal reaguje strachem na szczura, ale poza tym rwnież na krlika, psa, białe futro i watę (Stachowski, 2004; Hock, 2003).



Trudno zaprzeczyć, że behawioryści wykryli wiele prawidłowości rządzących warunkowaniem reakcji, w tym rwnież reakcji emocjonalnych. Niestety, całkowicie ignorując istnienie mzgu, nie potrafili wytłumaczyć, w jaki sposb przebiegają procesy warunkowania. Ich zasługą było odkrycie generalizacji i rżnicowania bodźcw, wygaszania nabytych reakcji i związanych z tym trudności, a także samoistnego odradzania się wygasłych reakcji (Tavris i Wade, 1999). Nie umieli jednak wyjaśnić, jak przebiegają wyżej wymienione procesy, i – co gorsza – z gry odcinali się od ich zrozumienia, lekceważąc fizjologię układu nerwowego. Tę lukę (przynajmniej od lat osiemdziesiątych) zaczęli wypełniać badacze, ktrych nie interesowały bezsensowne, żałosne spory ideologiczne o to, ktrędy przebiega urojona (istniejąca jedynie w umysłach niektrych ludzi ze środowiska akademickiego) granica między psychologią, neurobiologią, medycyną i innymi tzw. dziedzinami wiedzy1. Tutaj, żeby nie pozostać gołosłownym, wspomnę chociażby Josepha LeDoux, Antonia Damasia czy Michaela Gazzanigę…



Jak więc w takim razie doszło do uwarunkowania lęku przed szczurem u Małego Alberta, dlaczego jego lęk uoglnił się na inne białe, włochate, puszyste stworzonka i przedmioty, dlaczego trwał tak długo i dlaczego, jak donosi Hook, jeszcze po wielu latach szczury wzbudzały w nim przerażenie, chociaż on sam nie zdawał sobie sprawy z przeżytego w niemowlęctwie dotkliwie przykrego doświadczenia? Żeby sprbować objaśnić wymienione procesy, trzeba wspomnieć o tym, że rżne rodzaje wspomnień są przechowywane w rżnych częściach mzgu i przywoływane wskutek aktywacji rżnych obwodw neuronalnych (LeDoux, 2000). W inny sposb są kodowane wspomnienia świadome (wiedza deklaratywna, know what ), inaczej wyuczone sekwencje wykonywanych czynności (wiedza proceduralna, know how ), jeszcze inaczej przeżyte emocje (pamięć emocjonalna) etc. W naszym przypadku szczeglnie ważne są dwa układy: system pamięci deklaratywnej (faktualnej) i system pamięci emocjonalnej. Ten pierwszy jest związany z hipokampem2 (pętla kora sensoryczna – kora przejściowa [obejmująca korę okołowęchową, śrdwęchową i okołohipokampową] – hipokamp), drugi natomiast – z ciałem migdałowatym (amygdala).



Pamięć emocjonalna działa w następujący sposb: gdy człowiek znajduje się w kontekście podobnym do tego, w ktrym został zakodowany jego stan emocjonalny lub przypomina sobie (świadomie) zdarzenie albo okoliczności zdarzenia związane z tym stanem, przeżywa podobny stan emocjonalny (choć zwykle słabszy) – tak, jak gdyby ponownie znalazł się w tej dawnej sytuacji, wywołującej w nim emocje. Damasio nazwał tę reakcję markerem somatycznym i przypisał jej ważną rolę nie tylko w unikaniu niebezpieczeństw, ale także w codziennym życiu – na przykład w podejmowaniu decyzji (Damasio, 2000). Lepiej tłumaczy to poniższy schemat:







Większość tych połączeń jest obustronna, ale niektre bywają mocno asymetryczne. Od amygdali biegnie do kory nowej znacznie mniej projekcji niż w odwrotnym kierunku, przez co emocje tak łatwo dominują myślenie i tak trudno zapanować nad silnymi emocjami za pomocą rozumu.3

Tak czy inaczej, między korą mzgową a ciałem migdałowatym zachodzi nieustanna obustronna komunikacja, co powoduje, że zarwno emocje mogą wywoływać świadome wspomnienia, jak i świadome wspomnienia mogą wywoływać emocje. Niemniej jednak te obydwa układy pracują rwnolegle i dysfunkcja jednego z nich nie wpływa bezpośrednio na dysfunkcję drugiego. Poświadcza to przypadek pacjenta nazwanego H.M., ktremu wycięto hipokamp podczas operacji mającej uwolnić go od napadw padaczki, ponieważ ognisko wytworzyło się właśnie w tej części mzgu (LeDoux, 2000). Wskutek tego był on niezdolny do zapamiętywania nowych faktw, docierających do jego świadomości już po operacji. Dawne wspomnienia pozostały u niego nienaruszone, ponieważ hipokamp bierze udział w konsolidacji pamięci, ale to nie w nim przechowywane są wspomnienia. Za miejsce przechowywania zapamiętanych informacji uznaje się najczęściej korę przejściową. Był to klasyczny przypadek amnezji następczej (amnesia prograda), w tym przypadku mającej podłoże organiczne, tzn. wynikający z brutalnych zmian anatomicznych, a nie tylko z subtelnych zaburzeń fizjologicznych (funkcjonalnych). Jak się okazało, upośledzenie zniszczyło tylko pamięć deklaratywną, natomiast pamięć proceduralna i pamięć emocjonalna działały bez zarzutu. Udowodniono to w następującym eksperymencie: Lekarz badający H.M. pewnego dnia włożył sobie między palce szpilkę, ktrą ukłuł pacjenta, gdy podawał mu rękę na powitanie. Następnego dnia H.M. oczywiście nie pamiętał tego zdarzenia, ale stało się coś dziwnego, mianowicie człowiek ten zaczął objawiać wyraźny niepokj i odmwił podania dłoni, mwiąc, że się boi, ale nie potrafił określić, dlaczego tak się dzieje. Zarzucany pytaniami, zaczął przypisywać swoje emocje okolicznościom zewnętrznym, chwilowemu nastrojowi albo cechom swojej osobowości. Wszystkie uzasadnienia były oczywiście fałszywe, to znaczy konfabulowane lub wymyślane ad hoc. Lęk został w nim uwarunkowany mimo braku świadomych wspomnień związanych z sytuacją, ktra go wywołała.



Teraz dochodzimy do sedna sprawy, ale dla pełniejszego jej zrozumienia warto podać jeszcze kilka faktw dotyczących działania obydwu omawianych układw pamięci:



1. Silny stres upośledza pracę hipokampa, natomiast wspaniale ożywia ciało migdałowate, ktre w takiej sytuacji pełni swoje funkcje znacznie lepiej niż wtedy, kiedy człowiek żyje we względnym spokoju. Krtko mwiąc, im bardziej stresująca sytuacja (chodzi głwnie o stres przewlekły), tym mniejsza pewność, że zostanie ona zapisana w pamięci deklaratywnej i tym większe prawdopodobieństwo, że wryje się w pamięć emocjonalną na bardzo długo, możliwe, że na całe życie. LeDoux uważa, że powiązanie między lękiem a sytuacją, ktra go wywołała, pozostaje w ciele migdałowatym na całe życie, a jedynym sposobem na pozbycie się lęku jest wygaszenie reakcji lękowej, czyli zwiększenie oddziaływania kory przedczołowej na amygdalę. Jednak nawet wtedy, gdy reakcja zostanie całkowicie wygaszona, nigdy nie ma pewności, że się nie odnowi – właśnie dlatego, że w ciele migdałowatym stale utrzymuje się jej reprezentacja dyspozycyjna. W czasie badań nad warunkowanymi i odwarunkowywanymi zwierzętami zlokalizowano połączenia między korą mzgową a ciałem migdałowatym, odpowiedzialne za podtrzymywanie (z korą sensomotoryczną) i hamowanie (z korą przedczołową) wyuczonej reakcji. Jakkolwiek długo poddawano zwierzęta odczulaniu, zawsze pozostawało trochę połączeń odpowiedzialnych za utrzymywanie reakcji (LeDoux, 2000). W ogromnym uproszczeniu warunkowanie reakcji emocjonalnych polega na aksonalnym łączeniu sieci neuronalnych przechowujących reprezentacje dyspozycyjne bodźcw (por. Damasio, 2000), takich jak obrazy, dźwięki, zapach, schematy ruchw, rozmieszczonych w odpowiednich dla nich częściach mzgu (np. kora wzrokowa, kora słuchowa, hipokamp) z relewantnymi reprezentacjami emocji, tzn. schematami bodźcowania innych części mzgu i, pośrednio, autonomicznego układu nerwowego, znajdującymi się w ciele migdałowatym.4 Jak już napisałem, niektre z tych połączeń utrzymywały się mimo długotrwałego odwrażliwiania organizmw. Często wystarczała zmiana warunkw, w ktrych trzymano zwierzę lub poddanie go stresowi, żeby pozornie całkowicie usunięta reakcja powrciła w całej okazałości. Najsilniejszy nawrt reakcji następował wtedy, kiedy odwrażliwiano zwierzęta w warunkach odmiennych od tych, w ktrych ta reakcja została uwarunkowana, a potem znowu umieszczano je w starym środowisku – tam znowu zaczynało oddziaływać wiele bodźcw kojarzonych przez mzg z reakcją, ale nieuwzględnionych w procedurze desensytyzacji, a nawet nie zidentyfikowanych przez eksperymentatorw. Takich bodźcw mogą być bowiem setki, a nie wszystkie połączenia udaje się osłabić. Mogą też powstawać nowe połączenia pomiędzy nie łączącymi się wcześniej reprezentacjami.5

Badania wykazały, że najsilniejszym rodzajem warunkowania jest właśnie warunkowanie reakcji lękowej (LeDoux, 2000).



Uwaga: w tym, co pisałem o wpływie stresu na hipokamp kryje się pewien pozorny paradoks. Otż słaby, przeciętny albo nawet silny, ale nieprzewlekły stres poprawia pamięć deklaratywną. Dzieje się tak z powodu wydzielania przez nadnercza adrenaliny, ktra pobudza niektre części mzgu, a wśrd nich i hipokamp, do większej aktywności. [Ściśle mwiąc, adrenalina nie pobudza hipokampa bezpośrednio, ponieważ nie przenika przez barierę krew–mzg, tworzoną przez wyspecjalizowane komrki glejowe – astrocyty6, ale łączy się z receptorami znajdującymi się w jądrze pasma samotnego (nucleus tractus solitarii) w rdzeniu przedłużonym, ktre z kolei pobudza miejsce sinawe w pniu mzgu (locus coeruleus, malutkie, ale bardzo ważne i często wspominane w literaturze przedmiotu) wydzielające noradrenalinę do znacznej części przodomzgowia].

Adrenalina jest wydzielana przez rdzeń nadnerczy pod wpływem bodźcw dostarczanych z układu wspłczulnego, a nie na skutek wydzielania odpowiedniego hormonu tropowego przez inny gruczoł, dlatego ten proces zachodzi bardzo szybko. Jeśli jednak stres trwa dłużej i jest silny, przysadka – pod wpływem kortykoliberyny7 (CRH8) wydzielanej przez podwzgrze, mające połączenia m. in. z ciałem migdałowatym – uwalnia adrenokortykotropinę9 (ACTH10), ktra, transportowana wraz z krwią, pobudza korę (tym razem nie rdzeń!) nadnerczy do produkcji kortykosteroidw (m.in. kortyzolu i kortyzonu11) – hormonw przyspieszających metabolizm. Kortyzol ma możliwość przenikania przez barierę krew–mzg. Upośledza on funkcjonowanie hipokampa, a po dłuższym czasie może doprowadzić nawet do jego zniszczenia, co wykazały badania prowadzone na małpach, a dokładniej: powoduje nadmierny przepływ jonw wapnia do wnętrza komrek hipokampa, co prowadzi do ich śmierci (LeDoux,2000; Longstaff, 2002). W odrżnieniu od hipokampa ciało migdałowate pod wpływem kortyzolu działa coraz lepiej (ma inny rodzaj receptorw, nie powodujący takiego dramatycznego pobudzenia komrek, jakie prowadziłoby do ich porażenia). Długotrwały stres upośledza pamięć deklaratywną, poprawia natomiast pamięć emocjonalną.

2. W ontogenezie człowieka hipokamp dojrzewa bardzo pźno, ok. 3 roku życia. Ciało migdałowate osiąga dojrzałość o wiele wcześniej. Stanowi to jedną z przyczyn amnezji dziecięcej. Małe dzieci słabo konsolidują wspomnienia świadome, ale zachowują przeżycia emocjonalne tak samo dobrze, jak dorośli.

3. LeDoux i jego zespł odkryli drogi podkorowe, prowadzące od wzgrza sensorycznego do amygdali z pominięciem kory mzgowej:







Bodźce przesyłane drogą niską i dekodowane bezpośrednio przez ciało migdałowate są proste: odzwierciedlają wytworzoną w przebiegu ewolucji konieczność natychmiastowego reagowania na szczeglnie niebezpieczne sytuacje. Mają one charakter podstawowy, niezłożony, można powiedzieć: pierwotny. Są to na przykład głośne dźwięki mieszczące się w niektrych zakresach częstotliwości, błyski, niektre charakterystyczne kształty (psycholodzy ewolucyjni wspominają m. in. o kształcie węża, będącego jednym z największych zagr

a651

ożeń dla ludzi pierwotnych), pewne zapachy itp. Drogi podkorowe mogą dominować nad korowymi u osoby mocno zestresowanej lub zmęczonej. Chyba każdemu kiedyś zdarzyło się przestraszyć jakiegoś niegroźnego przedmiotu, w ciągu ułamka sekundy spostrzec, że jest to tylko znajoma rzecz i ochłonąć po tym chwilowym szoku, doznanym na skutek iluzji poznawczej.



Teraz wyraźniej widać, jaki wpływ mogą wywierać urazy psychiczne przeżyte wcześniej, nawet we wczesnym dzieciństwie, choćby nie zostały zachowane w pamięci deklaratywnej (potocznie powiedziałoby się po prostu: niezapamiętane). Na domiar złego, do wywołania bardzo silnej reakcji emocjonalnej nierzadko wystarczają pojedyncze elementy podobne do tych występujących w sytuacji, w ktrej przeżyło się traumę. Może to być chociażby fragment melodii usłyszanej w radiu w chwili, kiedy doszło do groźnego wypadku samochodowego, i niezapamiętanej świadomie. Po kilku latach może się zdarzyć, że ta sama osoba przypadkowo usłyszy w radiu tę samą piosenkę i ogarnie ją silny niepokj, ale nie będzie wiedzieć, dlaczego. Wtedy najprawdopodobniej skojarzy ten niepokj z jakimś elementem otoczenia i będzie go winić (podobnie jak pacjent H.M.) za przeżywane emocje. Nie koniec na tym – może wwczas zajść wtrne uwarunkowanie lęku i od tej pory obojętny wcześniej element otoczenia będzie wywoływać reakcję lękową. Wielu badaczy sądzi, że tak rodzą się fobie. Jeszcze inny problem powstaje wtedy, kiedy w czasie wykonywania czynności przez człowieka jakiś inny czynnik zredukuje lęk. Taka osoba może w przyszłości wykazywać tendencję do powtarzania danej czynności, żeby osłabić lęk – przy czym może być lęk wtrny (meta-anxiety), mianowicie lęk przed przeżyciem lęku w razie niewykonania czynności uznawanej za łagodzącą lęk. Brak kary (tutaj brak silnego lęku, wyrzutw sumienia etc.) w takich sytuacjach sam w sobie stanowi nagrodę i bardzo silne wzmocnienie (LeDoux, 2000 – szczeglne opis eksperymentu na szczurach, ktre nauczone unikania rażenia prądem wykonywały reakcję unikową z coraz większym nasileniem, nawet wtedy, gdy zaprzestano rażenia ich prądem). W taki sposb pojawiają się zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD, obsessive-compulsive disorder).12 Za uoglnianie bodźcw najprawdopodobniej odpowiadają drogi podkorowe – ciało migdałowate reaguje podobnie na bodźce podobne do siebie pod jakimiś względami, np. kształtem, kolorem, fakturą. Kora mzgowa wykazuje się znacznie większą zdolnością do ich rżnicowania. Drogi korowe nie działają u małych dzieci tak sprawnie jak u dorosłych, dlatego u tych pierwszych znacznie częściej dochodzi do generalizacji reakcji lękowych.



W procesie wygaszania uwarunkowanych reakcji konieczny jest udział kory przedczołowej. Szczury, ktrym uszkadzano tę część mzgu – pomimo stosowania przez eksperymentatorw procedury odwarunkowywania – przejawiały raz uwarunkowaną reakcję lękową przez całe życie, a nawet miała ona tendencję do samoistnego nasilania się proporcjonalnie do liczby powtrzeń. LeDoux nazwał to zjawisko perseweracją emocjonalną . Nowe badania (LeDoux, 2000) wykazały, że kortykosteroidy upośledzają funkcjonowanie kory przedczołowej, podobnie jak to się dzieje z hipokampem. To tłumaczy, dlaczego na skutek stresu często następuje odnawianie się dawno wygaszonych i nasilanie się istniejących reakcji lękowych, m. In. obsesji i kompulsji. Przewlekły stres może trwale upośledzić korę przedczołową, co z dużym prawdopodobieństwem powoduje niepodatność człowieka cierpiącego na ostrą nerwicę na wszelkie formy leczenia, zarwno na farmakoterapię, jak i na psychoterapię.



Na koniec warto wspomnieć, czym się rżnią uczucia od emocji – przynajmniej według naukowcw zajmujących się badaniami nad układem nerwowym (neuroscientists). Emocje to oglne reakcje organizmu na bodźce, obejmujące zarwno pobudzenie AUN, jak i impulsy docierające z ośrodkw podkorowych do kory mzgowej, zmieniające postrzeganie świata. Natomiast uczucia to świadome interpretacje tych emocji – są one wyższymi funkcjami psychicznymi (zależnymi od kory nowej). Dla umysłu informacje dochodzące z ośrodkw podkorowych i z ciała są tylko drobną częścią wszystkich informacji dochodzących do kory mzgowej – wszystkie one są poddawane interpretacji, przetwarzane, oceniane. Dzięki temu procesowi z każdej emocji powstaje cała gama uczuć, nie rżniących się od siebie podstawą emocjonalną, tylko nasileniem danej emocji i jej interpretacją. Przykładowo, z emocji podstawowej nazywanej zamiennie lękiem lub strachem, wyłania się m. in. lęk (jeśli nie ma ściśle określonej przyczyny), strach (jeśli jego przyczyna jest jasna), panika (jeśli jest bardzo silny i niemożliwy do opanowania), obawa, przerażenie itd.

Emocje podstawowe mogą występować jednocześnie, ponieważ odpowiadają za nie oddzielne obwody mzgowe, ktre mogą zostać aktywowane rwnolegle. Uczucia powstałe z nałożenia się na siebie dwch lub nawet trzech emocji podstawowych są, jak wiadomo, nazywane pojedynczymi słowami, co jeszcze bardziej urozmaica uczucia (np. zaskoczenie + smutek = rozgoryczenie). Badacze wyrżniają od sześciu do ośmiu emocji podstawowych (w nawiasach warianty nazw): strach (lęk), zdziwienie (zaskoczenie), zadowolenie (radość), odrazę (obrzydzenie), złość (gniew), smutek (przygnębienie), niektrzy dodają sympatię (miłość) i (lub) pożądanie13.



Na koniec krciutka dygresja. Freud napisał kiedyś: nasza topika psychiczna nie ma, jak na razie, nic wsplnego z anatomią (Stachowski, 2004). Dzisiaj widzimy, jak bardzo się mylił. Co na to psychoanalitycy?





Bibliografia:

LeDoux, Joseph. 2000. Mzg emocjonalny. Poznań: Media Rodzina.

Tavris, Carol; Wade, Carole. 1999. Psychologia. Podejścia oraz koncepcje. Poznań: Zysk i s-ka.

Hock, Robert. 2003. 40 prac badawczych, ktre zmieniły oblicze psychologii. Gdańsk: GWP.

Stachowski, Ryszard. 2004. Historia wspłczesnej myśli psychologicznej od Wundta do czasw najnowszych. Warszawa: Scholar.

Longstaff, A. 2002. Krtkie wykłady. Neurobiologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Damasio, Antonio. 2000. Błąd Kartezjusza. Wydawnictwo Rebis.

Traczyk, Władysław; Trzebski, Andrzej (red.). 2003. Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej. Warszawa: PZWL.

Murray, Robert K. i in. 2000. Biochemia Harpera. Warszawa: PZWL.

Narkiewicz, Olgierd; Moryś, Janusz. 2003. Neuroanatomia czynnościowa i kliniczna. Warszawa: PZWL.

Feneiz, Heinz. 2003. Ilustrowana anatomia człowieka. Warszawa: PZWL.

Reber, Arthur S. 2002. Słownik psychologii. Warszawa: Scholar.

Duch, Włodzisław. 2001. Wstęp do kognitywistyki. http: www.phys.uni.torun.pl~duchWykladycog_plan.html



1 Użyłem wyrażenia tak zwane dla podkreślenia fikcyjności takich podziałw, będących przejawem pozytywizmu w najgorszym wydaniu. Niestety, nadal nie brak osb grzmiących ex cathedra o tym, że psychologia jest autonomiczną dziedziną wiedzy , socjologia jest dyscypliną naukową mającą własny przedmiot i własną metodologię, ktre są odmienne od przedmiotw i metodologii innych dyscyplin , medycyna jest … itd. Warto zauważyć, że w szanujących się ośrodkach badawczych na Zachodzie prowadzi się badania nad konkretnymi problemami, rozpatrywanymi ze wszystkich możliwych punktw widzenia, a nie nad zakresami poszczeglnych dyscyplin naukowych .

2 Hipokamp wraz z przyległą okolicą (tzw. twr hipokampalny) jest zaliczany do kory starej (archaeocortex), w przeciwieństwie do kory nowej (neocortex). Mwiąć kora mzgowa zwykle ma się na myśli jedynie korę nową. W tym kontekście nazwa kora przejściowa staje się bardziej zrozumiała.

3 Co do połączeń z podwzgrzem i niższymi piętrami układu nerwowego: projekcje z ciała migdałowatego docierają do podwzgrza przykomorowego (zarwno bezpośrednio, jak i przez jądro podstawne prążka krańcowego), powodującego wydzielanie hormonw stresowych, oraz do: istoty szarej środkowej (zastygnięcie w bezruchu) części bocznej podwzgrza (regulacja ciśnienia krwi), dolnej części tworu siatkowatego mostu (drgnięcie jako odruch bezwarunkowy). Reakcje ruchowe związane ze strachem nie są wzbudzane świadomie ani dobrowolnie, wbrew potocznym poglądom wielu ludzi (LeDoux, 2000).

4 Na marginesie: zadziwiająco dużo jest połączeń między opuszką węchową, ktra u człowieka (w porwnaniu ze zwierzętami) odgrywa dość poślednią rolę. Rwnie zadziwiająca jest fizyczna bliskość tych części mzgu. Wielu badaczy sądzi, że jest to efekt dziedzictwa ewolucyjnego: u dalekich przodkw człowieka bardzo ważną rolę odgrywała komunikacja międzyosobnicza dokonująca się za pośrednictwem feromonw, odbieranych przez układ węchowy, ktra stała się niepotrzebna i stopniowo zanikała wraz z rozwojem kolorowego widzenia. U człowieka z pewnością nie istnieje. Wspłczesne bajeczki o feromonach rozpowszechniają przede wszystkim specjaliści od marketingu firm perfumeryjnych.

5 Nietrudno znaleźć analogię między takimi wynikami eksperymentw a sytuacjami, w ktrych osoba poddawana terapii w ośrodku odizolowanym od reszty świata po powrocie do domu powraca do starych nawykw, lękw, myśli, obsesji i/lub kompulsji. Podobnie można zinterpretować następujące zdarzenie: ktoś, kto wyleczył się z alkoholizmu i od dziesięciu lat nie pił, jak rwnież unikał w tym okresie życia towarzyskiego, żeby nie kusić losu , przypadkowo trafia na suto zakrapianą imprezę i – jak sam twierdzi – mimo silnego postanowienia ulega nastrojowi chwili i wypija jeden kieliszek dla towarzystwa . Potem nie potrafi odmwić sobie następnego jednego głębszego i nieco pźniej wpada w kilkudniowy ciąg i trafia na oddział detoksykacyjny. Jeszcze jeden przekład: mężczyzna, ktry przed ślubem prowadził wyjątkowo bujne życie towarzyskie (w zn. pejoratywnym), zwłaszcza latem i w okolicznościach mocno kojarzących się z wakacjami, po ślubie przez wiele lat nie zdradza żony nawet w myślach. Pewnego razu postanawia odpocząć od ciężkiej pracy i od domu i wyjeżdża na samotne wakacje do nadmorskiego kurortu. Tam niespodziewanie poznaje młodą, atrakcyjną kobietę… Dalszego ciągu domyśli się chyba każde dziecko ze szkoły podstawowej. I jak tu twierdzić, że osoby, ktre są zwolennikami wstrzemięźliwości przedmałżeńskiej, nie mają racji. Jeszcze jedna uwaga dla zwolennikw kawałkowania nauki: czy powyższe przykłady odnoszą się bardziej do psychologii, psychiatrii, neurofizjologii, socjologii, psychoterapii, filozofii, czy etyki (niepotrzebne można skreślić – ale nie sądzę, żeby ktoś wpadł na taki pomysł). Notabene: ostatnio z filozofii wyłaniają się nawet takie nurty jak neurofilozofia, neuroetyka, neuroestetyka… [ostatnia informacja zaczerpnięta ze strony internetowej Włodzisława Ducha – znanego toruńskiego kognitywisty – ktrą gorąco polecam; wystarczy w wyszukiwarce wpisać słowo kognitywistyka , żeby tam trafić; zbir wielu ciekawych informacji na pobliskie tematy znajduje się rwnież na stronie Tomasza Szlendaka, (nominalnie) socjologa z Torunia, zajmującego się m. in. psychologią ewolucyjną].

6 Astrocyty nie przepuszczają substancji rozpuszczalnych w wodzie (hydrofilnych-lipidofobowych), ale przenikanie przez nie z reguły nie stanowi problemu dla substancji rozpuszczalnych w tłuszczach (lipidofilnych). Do tej drugiej kategorii substancji (wg jednych – niestety, wg drugich – na szczęście) należy tetrahydrokanabinol (THC), aktywny składnik konopi indyjskich (nazwa wzięła się od łacińskiej nazwy konopi indyjskich – Cannabis sativa indica). THC przenika bezpośrednio do mzgu, gdzie symuluje działanie niedawno odkrytych, a nieznanych dawniej neuromodulatorw, nazwanych endokanabinoidami (dlatego podobno łatwiej się ujarać niż upić i jest to stan przyjemniejszy od zamroczenia alkoholowego; informacja czysto teoretyczna – nie sprawdzałem ani jednego, ani drugiego). Co ciekawe, kanabinoidy są jedynymi substancjami neuroaktywnymi, ktre łączą się z receptoromi umieszczonymi w błonach neurytw presynaptycznych, hamującymi wydzielanie neuroprzekaźnikw do szczelin synaptycznych. Modyfikują zwłaszcza przekaźnictwo GABA-ergiczne w rejonach odpowiedzialnych za wywoływanie lęku i zwiększających pobudzenie organizmu. Dlatego niektre osoby chcące pozbyć się niepokoju, strachu i napięcia, pragnące się odprężyć, tak chętnie sięgają po marihuanę.

7 Od łac. cortex ‘kora’, liberare ‘uwalniać’.

8 Ang. corticophine releasing hormone.

9 Od łac. ad ‘do’, ren ‘ nerka’, cortex ‘kora’ i gr. tropos ‘zwrot, obrt’. Tutaj przedrostek adreno- nie odnosi się do adrenaliny! Nazwy hormonw pobudzających inne gruczoły do wydzielania własnych hormonw często mają zakończenie -tropina . W przeciwieństwie do nich hormony hamujące wydzielanie innych hormonw miewają przyrostek -statyna .

10 Ang. adrenocorticotropic hormone.

11 Kortyzon jest produktem utleniania kortyzolu i działa od niego słabiej. Uwaga: niektrzy ludzie mylą te dwie nazwy.

12 (A) W powstawaniu kompulsji (czynności natrętnych) mają swj udział jądra podstawne (ganglia basalis). Odpowiadają one za ruchy zautomatyzowane, wyuczone, nie wymagające ścisłej kontroli korowej. Oczywiście ich działanie podlega mediacji zarwno ze strony kory nowej, jak i systemw podkorowych. W takich sytuacjach, jak opisane wyżej, kontrola korowa jednak zawodzi… Sygnały wysyłane z ośrodkw podkorowych mogą prowadzić do wielokrotnego persewerowania stereotypowych ruchw. (B) Projekcje z ośrodkw podkorowych przechodzą do kory przedczołowej i oczodołowej przez zakręt obręczy (gyrus cinguli). Sama kora zakrętu obręczy jest najprawdopodobniej głwnym generatorem reakcji unikania. Dlatego w najcięższych przypadkach natręctw przeprowadza się cingulotomię – operację neurochirurgiczną polegającą na przecięciu fragmentu obręczy. Dawniej stosowano też lobotomię korowo-limbiczną, ale po niej często obserwowano u pacjentw nieprzystosowanie społeczne,

13 Fuj!



Przykadowe prace

Pod bramami Miasta Słońca

Pod bramami Miasta Słońca Pod bramami Miasta Słońca, w trakcie ostatnich dni wojny trojańskiej odbyła się najbardziej spektakularna walka ? między boskim Achillesem i dumnym Hektorem. Achilles, łudząco podobny do Boga wojny Aresa, w cudownej, zbroi, roztaczającej ośle...

Ergonomia w miejscu pracy

Ergonomia w miejscu pracy Wprowadzenie W wyniku stałego postępu techniki informatycznej, telekomunikacyjnej i multimedialnej - otoczenie, w jakim żyjemy podlega ciągłym zmianom. Cywilizacja wkroczyła obecnie na nowy etap rozwoju - stajemy się społeczeństwem informacyjnym. Nowa ...

Doświadczalne użytkowanie materiałw odzieżowych.

Doświadczalne użytkowanie materiałw odzieżowych. Wartość użytkową wyrobw odzieżowych, określają stopień ich przydatności do spełniania funkcji wynikających z warunkw użytkowania, ocenia się za użytkowania, ocenia się za pomocą ...

Reforma ochrony zdrowia w Polsce, postanowienia, założenia, realizacja.

Reforma ochrony zdrowia w Polsce, postanowienia, założenia, realizacja. Na podstawie ustawy o powszechnym ubezpieczeniu społecznym od dnia 01.01.1999 r. wprowadzana jest w Polsce reforma służby zdrowia. Aby przedstawić jej założenia posłużę się zapisem z II Ko...

Monarchia Macedońska

Monarchia Macedońska MONARCHIA MACEDOŃSKA Upadek niepodległej Grecji. W połowie IV w. p.n.e. podporządkował sobie część państw greckich krl sąsiadującej z Grecją od płnocy Macedonii, Filip II (359 – 336 p.n.e.). Prcz Teb stawiały mu opr t...

Komrka. Budowa i funkcje organelli komrkowych; porwnanie komrek prokariotycznych i eukariotycznych

Komrka. Budowa i funkcje organelli komrkowych; porwnanie komrek prokariotycznych i eukariotycznych Porwnanie komrek prokariotycznych i eukariotycznych 1. Komrka prokariotyczna: Charakteryzuje się brakiem jądra komrkowego. DNA znajduje się w pewnym rejonie cytoplazmy, nie oddzielony od niej bł...

Ocena społeczeństwa polskiego w Weselu.

Ocena społeczeństwa polskiego w Weselu. Wesele Stanisława Wyspiańskiego jest dramatem symbolicznym. Pełne rżnych znakw, widm i ukrytych znaczeń ma szeroki wachlarz poruszanej problematyki. Jednym z najważniejszych aspektw jest bez wątpienia obraz i ocena społeczeństwa pol...

Jadwiga Andegaweńska

Jadwiga Andegaweńska Jadwiga Andegaweńska Urodzona 3 października 1373, zmarła 17 lipca 1399 w Krakowie. 16 października 1384 stała się krlem Polski (została koronowana na krla, jako że polskie prawo nie dawało krlowej dziedzicznego tronu). Była księżn...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry