• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Wst&#281...

Nawigacja

Wstęp do nauki o państwie i prawie



Wstęp do nauki o państwie i prawie


Wiadomości wstępne





I. Nazwa i przedmiot dyscypliny naukowej



Na oznaczenie dyscypliny naukowej, będącej przedmiotem naszych wykładw, można używać dwch nazw: wstęp do nauki o państwie i prawie lub wstęp do teorii państwa i prawa.



Nazwa wstęp do nauki o państwie i prawie odnosi się do dyscypliny wyodrębnionej na wydziałach prawa spośrd innych dyscyplin przede wszystkim dla celw dydaktycznych. Znaczące jest tu użycie na wyrazu wstęp. Przedmiotem tych wykładw są bowiem wiadomości wstępne, czyli elementarne dla każdego adepta studiw prawniczych. Istotnym zadaniem, jakie mamy realizować podczas tych wykładw, ma być przyswojenie sobie przez studentw pierwszego roku studiw podstawowych pojąć i zasad dotyczących państwa i prawa, ktre maja zastosowanie we wszystkich dyscyplinach nauk prawnych, a zwłaszcza w dogmatyce prawa.



Natomiast nazwa wstęp do teorii państwa i prawa wskazuje, że podstawowe problemy polityczne i prawne, będące przedmiotem naszego zainteresowania, będą rozpatrywane w aspekcie teoretycznym. Nie znaczy te bynajmniej, że będziemy trzymać się jednej teorii państwa i prawa, jak to miało miejsce na uniwersytetach państwowych w Polsce okresie komunistycznym, gdy za naukową uznawano tylko marksistowską teorię państwa i prawa. W ramach tych wykładw te same zagadnienia będą bowiem wyjaśniane z punktu widzenia rżnych teorii państwa i prawa.





II. Pojęcie i klasyfikacja nauk. Miejsce nauk prawnych w systemie nauk.



Użycie terminu nauka w omawianiu zagadnień dotyczących państwa i prawa, wskazuje, że zarysowaną wyżej problematyką będziemy ujmować w sposb odpowiadający wymogom naukowym. Zachodzi więc potrzeba wyjaśnienia pojęcia nauki.



Istnieją rżne definicje nauki i klasyfikacje nauk. W sensie potocznym nauka utożsamiana jest z wiedzą. Wsplnym celem nauki i wiedzy jest bowiem poznawanie rzeczywistości. Nie można jednak tych pojęć utożsamiać w aspekcie naukowym. Wiedza o rzeczywistości może być czymś przypadkowym, nieuporządkowanym. Natomiast nauka jest to należycie uzasadniony zbir wiadomości, zbir zdań o rzeczywistości należycie uporządkowanych przy użyciu odpowiedniej metody, dotyczących określonej dziedziny poznania ludzkiego. O naukowym charakterze jakiejś wiedzy decyduje zatem to, czy jest uprawiana przy użyciu odpowiedniej metody. A cż to jest metoda? Najoglniej mwiąc, metoda jest to sposb postępowania w celu poznania prawdy o rzeczywistości.



Począwszy od starożytności greckiej (zwłaszcza od Arystotelesa) wyrżnia się dwie podstawowe metody dochodzenia do poznania prawdy: metodę indukcyjną i metodę dedukcyjną.



Metoda indukcyjna polega na wnioskowaniu w drodze dowodzenie wiodącego od szczegłw do ogłu. Na podstawie poznanej części egzemplarzy danego zbioru wnioskujemy o całości. Np. profesor po przepytaniu kilku studentw na egzaminie na podstawie ich wynikw wnioskuje o tym, jaki jest poziom wiedzy wszystkich studentw na całym roku studiw. Podczas sondaży przedwyborczych jakiś instytut badania opinii publicznej na podstawie odpowiedzi udzielonych przez dwustu potencjalnych wyborcw wnioskuje o tym, ktry kandydat na prezydenta odniesie sukces albo ktra partia zdobędzie najwięcej miejsc w parlamencie w wyniku wyborw, w ktrych weźmie udział kilkadziesiąt milionw obywateli.



Metoda dedukcyjna natomiast polega na poznawaniu prawdy w drodze wnioskowania wiodącego od ogłu do szczegłw, czyli na przechodzeniu od oglnych przesłanek lub zasad do szczegłowych rozwiązań.





W konsekwencji istnieją rżnice co do stopnia pewności ostatecznych wynikw do jakich dochodzimy za pośrednictwem każdej z tych odmiennego typu metod. Przy pomocy metody indukcyjnej dochodzimy tylko do osiągnięcia wiedzy o jak i ras stopniu prawdopodobieństwa co do wystąpienia jakiegoś zjawiska. Są to hipotezy naukowe, ktre w przyszłości można będzie obalić, np. prognoza co do tego, jaka będzie za kilka dni pogoda, nie zawsze się sprawdza, czyli że prognozowanie może być zawodne. Natomiast przy użyciu metody dedukcyjnej dochodzimy do zdań pewnych, chociaż o rżnym stopniu oczywistości, np. z oczywistością matematyczną stwierdzamy, że dwa razy dwa zawsze jest cztery. Dlatego ze względu na rżny stopień pewności wynikw, do jakich dochodzimy, mwimy, że metoda dedukcyjna jest niezawodna, zaś metoda indukcyjna niezawodna; czyli że jest nie niezawodna.



Ze względu na to, jaka metoda ma zastosowanie w uprawianiu nauki, powszechnie dzieli się nauki na:

1) nauki empiryczne, jak: chemia, biologia, astronomia, socjologia, stosujące metodę indukcyjną;

2) nauki humanistyczne, stosujące metodę dedukcyjną, czyli wyjaśniające rzeczywistość przez zastosowanie pewnych, założeń (paradygmatw). Są to: nauki filozoficzne, nauki matematyczne. itd.



Nauki prawne w zasadzie należą do nauk humanistycznych, chociaż korzystają także z dorobku nauk empirycznych. Wśrd nauk prawnych ze względu na metodę, przy ktrej użyciu nauki są uprawiane, powszechnie wyrżnia się:

1) nauki teoretyczne, ktre mwią o tym, jak jest, względnie jak powinno być;

2) nauki praktyczne, ktre mwią o tym, jak działać, aby osiągnąć określony cel, jakim jest pożądany porządek w życiu społecznym;

3) i nauki pomocnicze.



Do teoretycznych nauk prawnych należą:

1) teoria państwa i prawa, ktra zajmuje się państwem i prawem, jako zjawiskami społecznymi w oglności, np. wyjaśnianiem tego, co to jest państwo lub co to jest prawo;

2) historia prawa, zajmuje się badaniem konkretnych państw i praw, jakie istniały i obowiązywały w przeszłości. Zadaniem historii prawa jest badanie pewnych prawidłowości, jakie wystąpiły w rozwoju prawa w przeszłości. Studiowanie historii prawa jest pożyteczne, wszak już starożytni Rzymianie mwili, że historia est magistra vitae.



Naukami praktycznymi, wśrd nauk prawnych są:



1) Dogmatyka prawa, ktrej zadaniem jest wyjaśnianie znaczenia norm zawartych w obowiązujących przepisach prawnych, np. w postanowieniach konstytucji danego państwa. W dogmatyce prawa bardzo ważną sprawą jest umiejętność interpretacji norm prawnych przy użyciu odpowiednich dyrektyw interpretacyjnych. Dogmatyka prawa każdego państwa należy do najbardziej rozbudowanych dyscyplin prawniczych (prawo konstytucyjne, prawo administracyjne, prawo cywilne, prawo karne itp.);



Dogmatyka prawa posiada trzy zadania:

a) egzegeza w ścisłym tego słowa znaczeniu, czyli wyjaśnienie przepisw prawnych przy użyciu dyrektyw interpretacyjnych w celu ustalenia znaczenia zwartych w nich norm,- jest to analizowanie przepisw prawnych i wysnuwanie odpowiednich wnioskw;

b) systematyka, czyli logiczne porządkowanie norm prawnych; systematyka jest możliwa w obrębie danej instytucji (np. instytucja umowy prawnej, bądź w obrębie danej gałęzi prawa (np. prawa cywilnego, karnego itp);

c) synteza, czyli ustalanie zasad naczelnych dla danej instytucji prawnej (np. zasada wolności woli przy zawieraniu umw), gałęzi prawa lub całego systemu prawnego.

Dogmatyka występuje w dwch postaciach, jako technika interpretacji przepisw prawnych i jako technika prawotwrstwa, czyli kodyfikacji.



2) Polityka prawa, ktrej zadaniem jest prognozowanie tego, jakie prawo powinno być, jak powinno być skonstruowane, aby było efektywne, np. formułowanie postulatw: czy potrzebna jest kara śmierci; czy należy karać za przerywanie ciąży; czy należy wprowadzić nauczanie religii w szkołach publicznych. Polityka prawa jest to stosunkowo nowa dyscyplina prawnicza, ktrej początki dali teoretycy prawa na pocz. XX wieku, m.in. polski teoretyk prawa Leon Petrażycki.



Do nauk pomocniczych dla nauk prawnych zalicza się: logikę (naukę prawidłowego myślenia), ekonomię, etykę prawniczą, psychologię prawa, socjologię prawa, kryminalistykę, kryminologię, medycynę prawniczą itp.

Przedmiotem naszego zainteresowania będą elementarne wiadomości o charakterze teoretycznym. Dlatego posługujemy się nazwą wstęp do teorii państwa i prawa, ale wiadomości te mają służyć celom praktycznym. Wiadomości te mają bowiem stanowić pierwszą pomoc do studiowania nauk prawnych w całej ich rozciągłości. Wiadomości te mają dostarczyć adeptom studiw prawniczych podstawowego aparatu myślowego; przyczynić się do przyswojenia sobie przez studentw takich pojęć i zasad, ktre są niezbędne do studiowania dyscyplin prawniczych o charakterze praktycznym.





III. Wykłady



Wykłady ze wstępu do nauki o państwie i prawie, zgodnie z nazwą, dzielimy na dwie części:

- pierwsza część obejmuje podstawowe zagadnienia z teorii państwa;

- druga część dotyczy, podstawowych zagadnień z teorii prawa.

W ramach wykładw z części pierwszej omwione zostaną następujące zagadnienia:

- odpowiedź na pytanie, co to jest państwo, czyli definicje państwa, geneza państwa, suwerenność jako istotny atrybut państwa, klasyfikacje państw, aparat państwowy;

- relacje między państwem a innymi podstawowymi grupami życia społecznego; państwo a nard, państwo a Kościł;

- systemy polityczne, systemy partyjne

W ramach drugiej części będziemy rozważać następujące zagadnienia:

- co to jest prawo; jakie są koncepcje filozoficzne definicji prawa;

- budowa normy prawnej;

- norma prawna a przepis prawny;

- stosunki prawne; pojęcie stosunku prawnego i jego elementy składowe (podmiot stosunku prawnego, przedmiot, uprawnienia - obowiązki, fakty i zdarzenia prawne).

- źrdła prawa,

- system prawa,

- wykładnia i stosowanie prawa;

- praworządność.







Część I. Wstęp do nauki o państwie





Pojęcie państwa



1. Definicja etymologiczna



Na oznaczenie tego zjawiska społecznego, jakim jest państwo, w ciągu dziejw używano rżnych nazw, ktre odpowiadały jego rżnym formom organizacyjnym.



Starożytni Grecy używali nazwy polis na oznaczenie państwa-miasta.



Starożytni Rzymianie najpierw używali nazwy civitas na oznaczenie państwa-miasta. A gdy Rzym przekształcał się pod względem ustrojowym i rozrastał pod względem terytorialnym, używano nazwy respublica, a następnie - imperium - cesarstwo.



W Średniowieczu używano łacińskiej nazwy regnum - na oznaczenie państwa rządzonego przez jednoosobowego władcę - monarchę (krl, książę), co w językach narodowych oznaczano wyrazem: Reich (niem.), regne (franc.), reigne (ang.). Pojawiła się także nazwa terra (Land, terre, land), wskazująca na doniosłe znaczenie terytorium i władania ziemią, jako czynnikw istotnych państwa.



W XV w. pojawiła się praktyka używania terminu łacińskiego status i jego narodowych odpowiednikw: lo stato (włoskie), do ktrego upowszechnienia przyczynił się Nicolao Macchiavelli (1469-1527). W XVI i XVII w. na Zachodzie upowszechniły się w językach narodowych odpowiedniki łacińskiego terminu status, jakimi są: Staat (niem.), letat (franc.), state (ang.).



W Polsce do XVII w. na oznaczenie tej rzeczywistości używano kilku nazw, jak: respublica - rzeczpospolita, regnum - krlestwo, policja, korona. Początkowo terminu państwo używano na oznaczenie kasztelanii, a panem nazywano kasztelana (np. pan na Sandomierzu - kasztelani sandomierski). Dopiero w XIX w. upowszechniła się w języku polskim nazwa państwo. Zaś inne nazwy wyszły z użycia. Nazwy Rzeczpospolita nadal używa się na oznaczenie państwa demokratycznego.





Definicja rzeczowa



Państwo jest to wielka grupa społeczna, odznaczająca się wysokim stopniem zorganizowania, ktra pojawiła się na wyższym stopniu rozwoju świadomości społeczno-politycznej społeczeństwa. Państwo jako grupa społeczna posiada elementy wyrżniające ją od innych grup.



Punktem wyjścia w powstawaniu państwa jest człowiek jako istota społeczna, ktry w dążeniu, do rozwoju swej osobowości, w celu zaspokojenia swoich potrzeb materialnych i duchowych, łączy się z innymi ludźmi, tworząc rżne grupy społeczne zarwno niesformalizowane (rodzina, plemię, nard) jak i sformalizowane (partie polityczne, państwa, organizacje międzynarodowe). Państwo wyrżnia się od innych grup społecznych wysokim stopnie sformalizowania.



W celu określenia istoty państwa w dziejach myśli ludzkiej powstały rżne definicje. Trudno byłoby je wszystkie omwić. Zwrćmy uwagę tylko na takie definicje, ktre są charakterystyczne dla określonej orientacji filozoficznej lub ideologicznej.



I tak, Arystotels (+322) w Etyce Nikomachejskiej opisuje państwo jako:

- wsplnotę rwnych, mającą na celu możliwie doskonałe życie;

- wsplnotę zdolną do samowystarczalności;

- wskazując skład tej wsplnoty pisze, iż: chłopi mianowicie, rzemieślnicy i wszelkiego rodzaju robotnicy muszą być w każdym państwie, a częściami państwa są obywatele pełniący służbę wojskową i ciało obradujące, przy czym każda z nich jest odrębna już to na zawsze, już to częściowo (czasowo).



Istotnymi cechami państwa - według Arystotelesa - jest więc to, iż jest to:

- wsplnota ludzi,

- mająca jako cel: osiąganie możliwie doskonałego życia (w sensie moralnym),

- jej cechą jest samowystarczalność,

- składająca się z obywateli (wsplnota rwnych),

- w ktrej istnieje podział na rządzących i rządzonych.



Jakkolwiek definicja Arystotelesa jest obciążona elementami charakterystycznymi dla starożytności greckiej, jak podział ludzi na wolnych i niewolnikw (ktrzy nie są częściami państwa), bądź atrybut samowystarczalności wczesnego państwa-miasta, to zachowuje pewne elementy ponadczasowe. A w szczeglności dzieje się tak przez zaakcentowanie, iż celem państwa jest dobro wsplne dla wszystkich obywateli. Do definicji Arystotelesa nawiązywali myśliciele zajmujący się życiem społecznym od starożytności aż do epoki wspłczesnej, ktrzy doceniali etyczne podstawy życia społecznego.



W czasach wspłczesnych najbardziej rozpowszechnioną jest definicja Jellinka (1851-1910). Podał on socjologiczną i prawniczą definicję państwa.



W pierwszym ujęciu – jego zdaniem - państwo jest to wyposażona w samorodną władzę jedność związkowa osiadłych ludzi. W drugim ujęciu - państwo jest korporacją osiadłego ludu, wyposażoną w bezpośrednią, samorodną władzę zwierzchnią.



Jest to trjelementowa definicja państwa. Istotnymi elementami państwa są: ludność, terytorium i samorodna i (suwerenna) władza. Słabością tej definicji jest brak wskazania celu państwa. Jest to więc definicja niepełna. Jednakże jest to definicja powszechnie przyjęta w prawie międzynarodowym publicznym.



Wspłczesny belgijski teoretyk prawa Jan Dabin podaje definicję państwa z punktu widzenia solidaryzmu społecznego. Według niego państwo jest grupą, ktra pewnej zbiorowości nadaje charakter społeczności zorganizowanej i zhierarchizowanej, mającą na celu dobro publiczne.



Jest to definicja zbliżona do katolickiej koncepcji państwa, czyli przyjętej w nauce społecznej Kościoła (por. enc. Pacem in terris, konstytucja Vaticanum II Gaudium et spes), według ktrej celem państwa jest dobro wsplne osoby ludzkiej. Zaś dobro wsplne należy pojmować w sensie etycznym i prawnym. W sensie etycznym przez dobro wsplne należy rozumieć takie warunki życia społecznego, w ktrych człowiek może osiągnąć swoją doskonałość; zaś dobro wsplne w sensie prawnym jest to taki porządek społeczny, ktry każdemu człowiekowi zapewnia realizację należnych mu praw i wolności, wynikających z przyrodzonej godności osoby ludzkiej.



Według katolickiej nauki społecznej pojęcie państwa obejmuje 4 elementy:

1) wsplnota ludzi, zwana wsplnotą polityczną;

2) wsplne terytorium;

3) aparat państwowy - organy władzy i ciała pomocnicze;

4) cel państwa pojmowany jako dobro wsplne, na ktre składają się takie warunki życia społecznego jak: pokj wewnętrzny i zewnętrzny, rozwj kulturalny i gospodarczy).



Marksiści głosili klasową koncepcję państwa. Według marksistw, państwo jest to organizacja społeczna mająca na celu interes klasowy, czyli zabezpieczająca osiąganie swoich partykularnych celw przez określoną klasę społeczną, w ktrej władaniu znajdują się środki produkcji. Cechą istotną państwa - ich zdaniem - jest stosowanie przymusu przez aparat państwowy w celu ochrony interesw klasowych.



Wspłcześnie w naukach prawnych powszechnie przyjmuje się koncepcję demokratycznego państwa prawa. Wg tej koncepcji należy wyrżnić dwa istotne elementy państwa: materialny i formalny. Element materialny obejmuje ludność i terytorium. Element formalny obejmuje dwa założenia: 1) że każda jednostka ludzka jest podmiotem podstawowych praw i wolności; 2) przyjęcie zasady trjpodziału władz państwowych, polegającej na wyodrębnieniu trzech suwerennych organw władzy: ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, ktre powinny, się wzajemnie kontrolować i ze sobą wspłdziałać.





Geneza państwa



Naukowe refleksje nad państwem obejmują także pytanie o genezę, czyli to, jak powstało państwo lub dlaczego powstało państwo? Odpowiedzi na te pytania są formułowane z punktu widzenia socjologicznego lub filozoficznego, skierowują one uwagę na to, jakie są racje powstania państwa, względnie jakie są motywy akceptacji władzy państwowej przez społeczeństwo.



Wśrd wielu teorii wyjaśniających genezę państwa należy wyrżnić następujące:

- teorie teologiczne,

- koncepcje prawa naturalnego, zwane też naturalistycznymi,

- koncepcje umowy społecznej,

- teorie podboju i przemocy,

- teorie psychologiczne i socjologiczne,

- teoria ekonomiczna, czyli marksistowska.



1. Najstarsze są teorie teologiczne, przyjmujące założenie, że państwo pochodzi od Boga lub od bogw (teos-Bg), a więc związane są z religijną interpretacją życia społecznego. Należy wśrd nich wyrżnić dwie wersje:

- teorie głoszące bezpośrednie pochodzenie państwa, zwłaszcza władzy państwowej od Boga lub od bogw (starożytne religie pogańskie, wspłczesny buddyzm);

- teorie głoszące pośrednie pochodzenie władzy od Boga jako stwrcy społecznej natury ludzkiej. Taką teorię głosi chrześcijaństwo (zwłaszcza św. Paweł apostoł), a w ujęciu naukowym - św. Tomasz z Akwinu. Wspłczesna nauka społeczna Kościoła zakłada następujące tezy:

1) Bg jest stwrcą społecznej natury ludzkiej. Człowiek dla zaspokojenia swoich potrzeb tworzy rżne grupy społeczne, z ktrych najdoskonalszą jest państwo;

2) Konkretne formy państwa, a w szczeglności formy sprawowania władzy nie pochodzą bezpośrednio od Boga, ale od ludzi;

3) są dobre i złe sposoby nabycia władzy; podwładni mają prawo do odmowy posłuszeństwa władzy źle nabytej, np. tyranowi;

4) ustalenie granic posłuszeństwa władzy zależy od sposobu jej nabycia. Według wspłczesnej nauki Kościoła katolickiego władza powinna służyć ludziom pomocą w osiąganiu dobra wsplnego, zgodnie z zasadą pomocniczości. Społeczeństwo ma prawo do samostanowienia, czyli decydowania o tym, jaki jest ustrj państwa, i kto ma sprawować władzę.



2. Teoria umowy społecznej. Znana była już w starożytności greckiej, ale szerokie uznanie uzyskała w XVII i XVIII w. w racjonalistycznej filozofii Oświecenia. Według tej teorii przed ukształtowaniem się państwa ludzkość żyła w stanie pierwotnym - naturalnym. Są dwie wersje tej teorii. Według wyrazicieli pierwszej z nich (Hobbes, Spinoza), człowiek z natury swej jest zły, a pierwotny stan życia ludzkiego nacechowany był walką wszystkich przeciwko wszystkim (bellum onmnium contra omnes). Aby zapobiec samowyniszczeniu się ludzkości ludzie zawarli umowę o nieagresji i ustanowili państwo. Według wyrazicieli drugiej wersji (Locke, Rousseau) człowiek jest z natury dobry. Pierwotny stan ludzkości traktują więc jako stan pomyślności i wolności. Lecz z biegiem czasu nastąpiło zepsucie natury ludzkiej. Celem zapobieżenia konfliktom ludzie zawarli umowę między sobą. Miały to być dwie kolejne umowy: umowa o zjednoczeniu (pactum unionis) i umowa o podporządkowaniu się władcy (pactum sobiectionis). Wsplnym ich założeniem jest uznanie istnienia praw naturalnych jako wiecznych i przyrodzonych naturze ludzkiej. Prawo to pojmowali w oderwaniu od Boga - Stwrcy natury ludzkiej.



3. Teorie podboju i przemocy. Teorie ta rwnież miały prekursorw w starożytności greckiej. Sofiści (Kalikles, Trazymach) głosili, że państwo jest tworem pilnych jednostek. W XIX w. teoria ta rozwinęła się w kilku wersjach.



Według tych teorii władza państwowa powstała w drodze podboju silniejszych grup społecznych. Plemiona silniejsze w drodze przemocy narzuciły swą władzę słabszym (During);



Gumplowicz w dziele Walka ras głosił, że państwo powstało w wyniku walki rasowo odmiennych plemion koczowniczych nad plemionami osiadłymi. Plemiona koczownicze narzuciły swą władzę słabszym - osiadłym. Teorię tę Nitsche zastosował do narodu niemieckiego, tworząc ideologię narodowego socjalizmu na użytek Hitlera.



Teorie psychologiczne i socjologiczne. Według teorii psychologicznych czynnikiem decydującym o powstaniu państwa było ukształtowanie się specyficznych przeżyć psychicznych (emocji submisji u jednych i emocji dominacji u drugich). Przedstawicielem tej teorii był Leon Petrażycki (+1934). Według niego państwo jest projekcją emocjonalną, pewnym, rodzajem przeżyć psychicznych. Po stronie jednych ludzi powstało poczucie konieczności okazywania posłuszeństwa pewnym osobom w społeczeństwie, a po stronie innych - żądanie aby podwładni podporządkowali się ich woli.





Gabriel Tarde (+1904) głosił teorię naśladownictwa. Państwo - jego zdaniem - nie jest niczym innym jak domniemaną mocą jaką jedni przypisują drugim.



Max Weber głosił teorię akceptacji władzy. Wyrżnił on trzy zasadnicze motywy akceptacji władzy: charyzmatyczny (przypisanie pewnym osobom mocy nadprzyrodzonej), tradycjonalistyczny (legitymizacja władzy przez tradycję), racjonalistyczny (uznanie władzy ze względu na poczucie potrzeby porządku w życiu społecznym). Czasem motyw tradycjonalistyczny łączy się z racjonalistycznym, gdy zakłada się, że rządzący zawsze postępują racjonalnie, mądrze, sprawiedliwie.



Przedstawicielem teorii socjologicznych jest Leon Duguit, ktry genezę państwa wywodzi z podziału pracy. Podział ten miał spowodować powstanie podziału ludzi na rządzących i rządzonych. Pewna grupa ludzi zdobyła przewagę nad innymi dzięki swym zdolnościom organizacyjnym i innym walorom, godząc sprzeczne interesy rżnych grup społecznych.



Teoria organiczna (August Comte, Herbert Spenzer, Otto Gierke) głosi, że państwo jest najwyższą formą rozwoju zjawisk biologicznych. Poszczeglne grupy społeczne spełniają - ich zdaniem - rolę podobną do funkcji rżnych części ciała w organizmie ludzkim.



Teoria ekonomiczna, czyli marksistowska. Właściwym jej twrcą był Engels (O pochodzeniu rodziny, własności prywatnej i państwa). Głosił on, że właściwym czynnikiem decydującym o powstaniu państwa było powstanie własności prywatnej i podziału klasowego społeczeństwa. W zależności od tego, jaka dana klasa sprawuje władzę (mając w ręku środki produkcji), podzielił on państwa kolejno na: państwo właścicieli niewolnikw, państwo feudalne, państwo kapitalistyczne i państwo socjalistyczne, będące pierwszą fazą powstania społeczeństwa komunistycznego - bezklasowego. Komunizm był utopią. Realizacja tej utopii w praktyce stała się tragedią dla wielu narodw, ktrym w pierwszej połowie XX w. przemocą narzucono dyktaturę partii komunistycznej.





Suwerenność państwa



Suwerenność jest istotnym atrybutem każdego państwa.



Nazwa suwerenność wywodzi się od łacińskiego terminu superanus - wyższy; z czasem nadano mu znaczenie najwyższy.



Nie było pojęcia suwerenności państwa w starożytności greckiej ani rzymskiej. Pojęcie to zrodziło się w Średniowieczu w kontekście rywalizacji o hegemonię między cesarzem i papieżem, a następnie - rywalizacji władcw poszczeglnych państw narodowych z cesarzem. Terminu tego użyto najpierw na oznaczenie dwch najwyższych podmiotw władzy w określonym porządku życia społecznego w tej strukturze, politycznej, jaką było. sacrum imperium romanum, nazywane też respublica christiana.



Cesarzowi przypisywano suwerenność w porządku doczesnym, a papieżowi - w porządku duchowym. Po rozpadzie cesarstwa rzymskiego narodu germańskiego w następstwie reformacji na szereg narodowych państw przypisywano suwerenność w porządku doczesnym, czyli terytorialnym, każdemu władcy państwa. Natomiast papież pozostał jedynym suwerenem w porządku duchowym, czyli najwyższym autorytetem moralnym w świecie.



W epoce wspłczesnej suwerenność przypisuje się państwu, a także narodowi i najwyższym organom państwa w porządku i terytorialnym, a Stolicy Apostolskiej w porządku duchowym.



W historii myśli politycznej wystąpiły rżne odpowiedzi na pytanie, kto jest suwerenem w państwie.



W Europie zachodniej w średniowieczu ideę suwerenności monarchy głosił Marsyliusz z Padwy, a dziele Defensor paciss (1324). Ale wspłczesny mu Wilhel Occham głosił już ideę suwerenności ludu. W Polsce ideę suwerenności ludu - każdego ludu zarwno chrześcijańskiego jak i pogańskiego - głosił Paweł Włodkowic, przedstawiciel Polski na Soborze w Konstancji, protestując przeciwko narzucaniu Litwinom przemocą wiary i władzy przez Krzyżakw.



W epoce odrodzenia ideę suwerenności władcy głosił N. Macchiavelli. Ideę absolutnej suwerenności monarchy w XVI w. głosił Bodinus (Jan Bodin), autor sławnego dzieła Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej. Suwerenność pojmował on jako władzę najwyższa dysonującą monopolem tworzenia prawa i stosowaniem go przy użyciu przymusu. Suwerenność tę przypisywał monarsze, do ktrego odnosił zasadę principes legibus solutus - władca nie związany prawami.



W epoce Oświecenia ideę suwerenności rozwijali tacy myśliciele, jak: Hugo de Grotius, Hobbes, Spinoza. Zwłaszcza J. J. Rousseau odegrał doniosłą rolę jako wyraziciel nowej koncepcji suwerenności, odrzucającą ideę suwerenności monarchy. Władze państwową traktował jako wyraz woli powszechnej narodu, suwerenność państwa zaś jako wyraz suwerenności narodu. Ta idea zaważyła na wspłczesnej myśli politycznej.



W epoce wspłczesnej suwerenność państwa pojmowana jest w dwch płaszczyznach: wewnętrznej (ad intra) i zewnętrznej (ad extra). Suwerenność w płaszczyźnie wewnętrznej oznacza, że na terytorium państwa nie ma władzy wyższej od jego centralnych organw władzy, czyli nie ma innych organw władzy, ktre by im nie podlegały w podejmowaniu swoich decyzji politycznych.



Suwerenność w płaszczyźnie zewnętrznej oznacza niepodległość państwa, czyli że najwyższe organy państwa w podejmowaniu, swoich decyzji politycznych nie podlegają organom znajdującym się poza jego terytorium, ze mogą samodzielnie podejmować decyzje w granicach swego terytorium i zobowiązania wobec innych podmiotw prawa międzynarodowego.



W praktyce każde państwo działa za pośrednictwem swoich organw. Powstaje więc pytanie o to, ktre organy są suwerenne? Odpowiedź na to pytanie zależy od koncepcji panującego reżimu politycznego.



W państwach totalitarnych najwyższa władza jest skoncentrowana w jednym podmiocie. Formalnie był to organ przedstawicielski (np. w PRL - sejm jednoizbowy), a faktycznie najwyższy organ partii komunistycznej sprawującej dyktaturę (np. w PRL – Komitet Centralny PZPR). W praktyce były to najwyższe organy partyjno-państwowe.



Natomiast w państwach demokratycznych ustrj jest oparty na zasadzie trjpodziału władzy. Powszechnie przyjmuje się klasyczną tezę, że istnieją trzy odrębne najwyższe podmioty-organy władzy państwowej, ktre są suwerenne, każdy w swoim zakresie:

- parlament, jako suwerenny organ władzy ustawodawczej,

- rząd, jako suwerenny organ władzy wykonawczej,

- sąd najwyższy, jako suwerenny organ władzy sądowniczej. Klasycznym przykładem zastosowania tej zasady są Stany Zjednoczone Ameryki Płn. W państwach europejskich suwerennym organem władzy wykonawczej jest rząd i prezydent.





Klasyfikacje państw



Zarwno w przeszłości jak i w teraźniejszości istniało i istnieje wiele rżnorodnych państw. Umysł ludzki stara się nie tylko określić pojęcie państwa, ale też istniejące państwa sklasyfikować, biorąc pod uwagę takie cechy, ktre są wsplne dla wielu z nich. Wyrżnia się więc rżne typy państw. W teorii wyrżnia się dwa rodzaje typw państw: 1) typy idealne, czyli tworzone a priori, według założeń, jakie państwo powinno być; 2) typy empiryczne, tworzone a posteriori, czyli biorąc pod uwagę, jakie cechy państwo faktycznie spełnia.



I tak, Arystoteles klasyfikował państwa według dwch podstawowych kryteriw: 1) ilu ludzi sprawuje władzę, 2) w czyim interesie władza jest sprawowana.



Ze względu na pierwsze kryterium wyrżniał: 1) monarchię (władzę, sprawuje jednostka), 2) arystokracje (władzę sprawuje jednak warstwa społeczna), 3) politeję (władzę sprawują wszyscy obywatele).



Ze względu na drugie kryterium wyrżniał on: 1) tyranię (władza jest sprawowana w interesie jednostki) 2) oligarchię i (władza jest sprawowana w interesie bogatych), 3) demokrację (władza jest sprawowana w interesie wszystkich).



Idealny typ państwa ma miejsce wtedy - zdaniem Arystotelesa - gdy jest połączenie arystokracji z demokracją. Sądził, że wszyscy obywatele są zdolni do sprawowania władzy.







Max Weber dzieli państwa na typy, według motywu akceptacji władzy przez społeczeństwo. Wyrżnił on trzy typy państwa: 1) charyzmatyczny (w ktrym władza jest akceptowana ze względu na charyzmat, dzięki ktremu jednostka zyskuje akceptację społeczeństwa), 2) autokratyczne (gdy grupa rządząca, nie ma akceptacji społecznej), 3) racjonalistyczny (grupa rządząca ma akceptację ze strony społeczeństwa ze względu na potrzebę zachowania porządku).



Hans Kelsesn dzieli państwa na: autokratyczne (w ktrych sprawujący władzę nie mają akceptacji społecznej) i demokratyczne (w ktrych jest taka akceptacja).



Jellinek na podstawie badań historyczno-porwnawczych wyrżnił pięć typw państw: antyczno-orientalny, helleński, rzymski, średniowieczny i wspłczesny.



Marksiści biorąc pod uwagę kryteria ekonomiczne jaki jest typ produkcji i jaka klasa sprawuje władzę, wyrżniali: państwo właścicieli niewolnikw, państwo feudalne, państwo kapitalistyczne i państwo socjalistyczne, ktre miało być pierwszym etapem komunizmu, w ktrym państwo i prawo miało obumrzeć. Przejście od jednego typu do drugiego dokonuje się w drodze rewolucji, polegającej na przejęciu władzy przez nową klasę. W komunizmie miał rządzić tylko i samorząd. Cechą charakterystyczną każdego państwa jest wyzysk jednej klasy przez drugą. W komunizmie miała nastąpić likwidacja klas wyzyskiwaczy przez zrwnanie wszystkich pod względem ekonomicznym - zrwnanie wszystkich w nieposiadaniu (powszechna nędza i głd).



Powszechnie dzieli się państwa ze względu na formę rządw, biorąc pod uwagę trzy kryteria: 1) budowę organw władzy państwowej, 2) strukturę terytorialną państwa, 3) reżim polityczny.



1. Biorąc pod uwagę budowę organw państwa, czyli ze względu na to, kto sprawuje władzę, wyrżnia się: monarchię i republikę.



Monarchia jest wtedy, gdy władza należy do jednej osoby fizycznej (cesarz, car, krl, książę, sułtan itp.), ktra koncentruje w swoich rękach wszystkie funkcje władzy. W zależności od zakresu tej władzy wyrżnia się; monarchie absolutne (monarcha skupia w sobie władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą) i monarchie parlamentarne bądź konstytucyjne (władza monarchy jest ograniczony do funkcji wykonawczych bądź tylko do reprezentacji państwa - np. wspłcześnie Wielka Brytania). Bywały monarchie dziedziczne i monarchie wybieralne, ktre stają się podobne do republiki (Polska przedrozbiorowa).



Republika ma miejsce, gdy najwyższe organy władzy są z wyboru, dokonanego przez określoną grupę społeczną (republiki oligarchiczne i arystokratyczne) lub z wyborw powszechnych (republiki demokratyczne), a zakres ich władzy jest ograniczony czasowo (na określoną kadencję) i przedmiotowo (zgodnie z zasadą trjpodziału władzy). Głowa państwa w republice otrzymuje rżne nazwy, np. doża w Wenecji, pięcioosobowy dyrektoriat we Francji. Może to być kolegium (np. rada Państwa w PRL) lub jedna osoba (prezydent).



2. Biorąc pod uwagę strukturę terytorialną państwa, a ściślej mwiąc stosunek organw centralnych do organw poszczeglnych jednostek terytorialnych wchodzących w skład danego państwa, wyrżnia się: państwa unitarne, inaczej mwiąc państwa proste i złożone.



Państwo jest proste, gdy jednostki wchodzące w jego skład pozostają w hierarchicznym podporządkowaniu, chociażby zachowały jakąś autonomię. Przykładem państwa prostego jest wspłczesna Polska.



Państwo złożone przyjmuje postać federacji, gdy w jego. skład wchodzą części, ktre zachowują pewien zakres władzy suwerennej. Przykładem państwa federalnego są Stany Zjednoczone Ameryki Płn., Kanada, Republika Federalna Niemiec. Luźniejszym związkiem państw suwerennych jest konfederacja, np. konfederacja Polski i Litwy w oparciu o osobę wsplnego monarchy, ktra przekształciła się na mocy Unii Lubelskiej w federację.



Oryginalny jest związek państw Europy zachodniej, jaki stopniowo kształtuje się po II wojnie światowej w oparciu o umowy międzynarodowe, przyjmując ostatecznie formę Unii Europejskiej. Państwa wstępujące do Unii Europejskiej dobrowolnie zrzekają się w pewnym zakresie swej suwerenności na rzeź wsplnych organw unijnych (Komisja Europejska, Parlament Europejski, trybunały europejskie).





3. Najważniejszy jest: podział państw ze względu na reżim polityczny.



Przez reżim polityczny należy rozumieć ogł zasad, na jakich aparat państwowy opiera swj stosunek do społeczeństwa; oraz metod, jakimi, posługuje się w kierowaniu społeczeństwem. Jako kryteria podziału reżimw politycznych bierze się pod uwagę szereg czynnikw, a przede wszystkim dwa: 1) ustawowo zagwarantowany i faktycznie respektowany zakres praw i wolności jednostki ludzkiej, pojmowanych jako prawa człowieka i obywatela; 2) stopień udziału obywateli w sprawowaniu władzy publicznej.



Powszechnie dzieli się reżimy polityczne na: autokratyczne i demokratyczne.



Reżimy autokratyczne istniały w rżnych epokach historycznych. Najnowszą formą reżimu autokratycznego jest totalitaryzm, ukształtowany w Europie w pierwszej połowie XX w. (faszyzm włoski, nazizm hitlerowski, komunizm sowiecki). Zdaniem prof. Zbigniewa Brzezińskiego, wybitnego politologa, sześć istotnych cech reżimu totalitarnego:

- jedna oficjalna ideologia (monizm ideologiczny),

- jedna partia, masowa sprawująca dyktaturę (monizm polityczny),

- monopol partyjny nad armią,

- monopol państwa nad środkami masowego przekazu, terrorystyczny system policyjny,

- centralne kierowanie gospodarką.



Ten ostatni element jest charakterystyczny dla totalitaryzmu komunistycznego w wersji sowieckiej. Nie występował w reżimie nazistowskim. Obecnie w Chinach komunistycznych wprowadzana jest gospodarka rynkowa z zachowaniem pozostałych elementw totalitaryzmu.



W polityce państw totalitarnych występują takie cechy wsplne, jak zniesienie instytucji demokratycznych, charakterystycznych dla demokracji liberalnej, ograniczenie praw i wolności obywatelskich oraz polityka nacechowana wrogością do religii, a zwłaszcza do Kościoła. Dążenie do zastąpienia religii przez oficjalną ideologię.





Reżim demokratyczny



Nazwa demokracja pochodzi od greckich słw demos - lud i krateo - rządzić. Są to rządy ludu nad ludem. Jest to jednakże pewne uproszczenie, gdyż w sprawowaniu władzy zawsze należy odrżnić tytularnie posiadających władzę od faktycznie sprawujących władzę.



Reżim demokratyczny istniał już w starożytnej Grecji w formie demokracji bezpośredniej, w ktrej wszyscy obywatele mieli udział w sprawowaniu władzy (w małych państewkach greckich było to możliwe). W epoce wspłczesnej ukształtował się reżim demokracji liberalnej w formie demokracji pośredniej, w ktrej, obywatele biorą udział w sprawowaniu władzy przez swoich przedstawicieli. Pozostałością demokracji bezpośredniej może być referendum. W okresie PRL utożsamiano totalitaryzm komunistyczny z tzw. demokracją ludowa, w celu wprowadzenia w błąd opinii publicznej.



Do istotnych elementw wspłczesnej demokracji należy:

- poszanowanie przez państwo praw i wolności każdego człowieka, należnych wszystkim obywatelom na zasadzie rwności,

- organy władzy państwowej wyłaniane są przez obywateli w drodze wyborw powszechnych, tajnych i okresowych (demokracja polityczna), w ktrych mogą wziąć udział wszyscy pełnoletni,

- pluralizm polityczny, wyrażający się w istnieniu wielu partii politycznych, konkurujących między sobą o poparcie ze strony społeczeństwa dla swych programw. Ale. nie jest dobrze, gdy tych partii jest za dużo; wtedy jest chaos polityczny,

- partie polityczne i organy państwowe odnoszą się do społeczeństwa z zachowaniem określonych zasad i procedur.



Demokracja zakłada istnienie dwukierunkowego procesu wpływania na władze. Władza idzie najpierw z dołu ku grze, a następnie spływa w dł.



Wspłczesna demokracja polityczna jest zinstytucjonalizowana, gdy rżne zasady jej funkcjonowania są habitualnie znane, praktykowane i zaakceptowane przez większość społeczeństwa, chociaż nie przez wszystkich aktorw życia publicznego. Decyduje większość, ale gwarantuje ochronę praw mniejszości.

Demokracji liberalnej nie należy utożsamiać z zasadami gospodarki rynkowej. Demokracja niekoniecznie niesie ze sobą wzrost ekonomiczny, pokj społeczny, efektywność ekonomiczną. Ale reżim demokratyczny niesie ze sobą większą elastyczność aniżeli reżim autorytarny i większą możliwość modyfikacji zasad życia politycznego i gospodarczego.



Demokracja liberalna niesie ze sobą niebezpieczeństwo braku poszanowania podstawowych wartości etycznych, braku oparcia w poprawnej koncepcji człowieka. Wwczas demokracja może przekształcić się w totalitaryzm. Autentyczna demokracja jest możliwa tylko w państwie prawnym, opartym o właściwą koncepcję człowieka (Jan Paweł II, Centesimus annus n. 46). Demokracja nie jest systemem ustabilizowanym, wymaga ciągłego poprawiania.





System polityczny



Najpierw trzeba zauważyć, ze wyraz polityka nie jest jednoznaczny. W starożytnej Grecji wyrazem politykę oznaczano sztukę rządzenia, czyli pewien sposb urzeczywistniania celw wsplnych dla społeczeństwa.



Wspłcześnie wyrżnia się dwa rżne znaczenia polityki. W pierwszym, klasycznym znaczeniu, polityka jest to rozumna troska o dobro wsplne. Takie rozumienie polityki zakłada poszanowanie zasad etycznych. W drugim znaczeniu polityka jest pojmowana jako sztuka walki o zdobycie władzy państwowej i sprawowanie jej, bez względu na zasady etyczne. W takim ujęciu zwraca się uwagę tylko na efektywność rządzenia.



Wyraz system zakłada istnienie pewnej wielości działań i podmiotw, należycie uporządkowanych. W naukach politycznych wyrżnia się trzy koncepcje systemu politycznego:

1) koncepcja instytucjonalna. System polityczny w tym ujęciu oznacza całokształt instytucji politycznych oraz istniejących między nimi stosunkw, a także zasad normatywnych, na podstawie ktrych działają. W takim ujęciu zwraca się uwagę na to, jakie są instytucje polityczne, jak są zbudowane i jak działają;

2) koncepcja behawiorystyczna, czyli funkcjonalna - traktuje system polityczny jako dynamiczny proces społeczny, ktrego istotą jest przekształcanie impulsw społecznych w decyzje i działania polityczne (np. strajki, masowe demonstracje, wybory parlamentarne).

3) koncepcja mieszana zakłada, że system polityczny jest. to całokształt układw instytucji, norm, ktre dotyczą interesw wielkich grup społecznych, oraz działań związanych z dążeniem do zdobycia i sprawowania władzy państwowej.



Władza państwowa jest jednocześnie środkiem jak i celem. aktywności politycznej. Granicą działalności politycznej jest możność sprawowania władzy lub wywierania wpływu na ośrodki tej władzy.



W obrębie systemw politycznych można wyrżnić cztery względnie autonomiczne obszary: ekonomiczny, społeczny i kulturowy (ideologiczny), obronny lub agresywny. Ze względu na stopień rozwoju ekonomicznego wyrżnia się system kapitalistyczny państw rozwiniętych gospodarczo, system państw zacofanych, system państw znaj dujących się na drodze rozwoju.



Ze względu na zasięg wyrżnia się system: globalny (np. ONZ), regionalny (np. Pakt Płnocno-Atlantycki, UE), - bilateralny (np. układ Polska-Niemcy), krajowy (np. system polityczny III Rzeczypospolitej), lokalny (np. system władzy wojewdztwa mazowieckiego).





System partyjny



System partyjny jest podukładem systemu politycznego. Obejmuje on partie polityczne rywalizujące o zdobycie władzy państwowej lub wspłdziałające w jej sprawowaniu.



Pojęcie systemu mieści w sobie dwa głwne elementy:

1) partie polityczne ukierunkowane na opanowanie aparatu państwowego,

2) normy, czyli zasady rywalizacji lub wspłdziałania między partiami o opanowanie aparatu państwowego i kierowania nim w razie zdobycia go.



Na kształt systemu politycznego i jego funkcjonowanie mają wpływ także czynniki zewnętrzne, jak: grupy nacisku, organizacje społeczne, kościoły i inne związki zawodowe, tradycje narodowe.

Podziały systemw partyjnych



Najoglniej dzieli się systemy partyjne na: jednopartyjne, dwupartyjne i wielopartyjne.



System jednopartyjny występuje zazwyczaj w państwach totalitarnych, w ktrych tylko jedna partia może istnieć i sprawować władzę (Niemcy - w okresie dyktatury partii nazistowskiej, Włochy - w okresie dyktatury faszystowskiej, Związek Radziecki). Inne partie są zdelegalizowane.



System dwupartyjny polega na tym, iż mimo że formalnie dozwolone jest istnienie wielu partii, to faktycznie tylko dwie partie mają rwne szansę sprawowania władzy państwowej w wyniku wyborw parlamentarnych. Obydwie partie mają stosunkowo wielki wpływ na społeczeństwo i poparcie społeczeństwa. Dwupartyjność może być sztywna lub luźna. Dwupartyjność sztywna jest sformalizowana i zcentralizowana np. w Wielkiej Brytanii, gdzie do niedawna istniały dwie silne partie - partia konserwatywna i partia pracy, ktre na zmianą sprawowały władzę. Dwupartyjność luźna charakteryzuje się decentralizacją i luźną dyscypliną partyjną. Np. partia demokratyczna i partia republikańska w USA, gdzie o przynależności partyjnej obywatele uświadamiają sobie zazwyczaj dopiero w okresie kampanii wyborczej.



System wielopartyjny istnieje w społeczeństwach, w ktrych jest wielkie zrżnicowanie społeczeństwa pod względem struktury etnicznej, ideologicznej, religijnej itp. Taki system istnieje w państwach europejskich (Francja, Włochy, Polska), w ktrych jest wiele partii, lecz żadna z nich nie jest w stanie samodzielnie uzyskać wymaganej większości w wyborach parlamentarnych i samodzielnie utworzyć rząd.



Taktyka tych partii polega na poszukiwaniu politycznego kompromisu z innymi partiami. Gabinet oparty na kompromisie wielu partii zazwyczaj oznacza się tymczasowością.



Wielopartyjność zorganizowana polega na tworzeniu sojuszy między partiami zarwno rządzącymi, jak i będącymi w opozycji. Partie wchodzące w skład bloku rządzącego należą do partii pierwszego szeregu, inne tworzą drugi (partie opozycyjne) lub trzeci szereg.



W systemie wielopartyjnym zdarza się system partii dominującej. Ma on miejsce wwczas, gdy jedna z partii uzyskuje więcej głosw od pozostałych: mniej niż 1/2, a więcej niż 1/3; wwczas w celu stworzenia rządu tworzy koalicję z ktrąś z mniejszych partii (np. w RFN partia Socjaldemokratyczna tworzy koalicję z partią Zielonych).



W państwach komunistycznych występował system jednopartyjny czysty (np. KP w ZSRR) lub system jednopartyjny z zachowaniem hegemonii partii komunistycznej, gdzie istniały partie satelickie (np. w PRL – PZPR oraz PSL i SD)





Pojecie partii politycznej



Nazwa partia pochodzi oj łacińskiego wyrazu pars - część. W tym wypadku chodzi o część społeczeństwa. W języku polskim na oznaczenie partii używa się także innych nazw, jak: stronnictwo, liga, ruch, unia, konfederacja, kongres. Partia polityczna jest to dobrowolna organizacja skupiająca ludzi mających wsplny cel dotyczący podstawowych spraw życia społecznego i wsplny program kierowania społeczeństwem wiodący do tego celu.



Cechą istotną partii politycznej, odrżniającą ją od innych organizacji, np. stowarzyszeń, jest to, że dąży do realizacji swego programu poprzez opanowanie aparatu państwowego. Partie dążą więc do opanowania aparatu państwowego lub wywierania wpływu na aparat, państwowy w kierunku dla siebie pożądanym, bądź samodzielnie, bądź w koalicji z innymi partiami. W partiach politycznych gromadzą się ludzie najbardziej aktywni pod względem politycznym.



Historia partii. Partie polityczne pojawiły się dopiero w czasach wspłczesnych (XIX wiek), gdy udział rządzeniu państwem stał się możliwy dla szerszego ogłu społeczeństwa. Wcześniej istniały inne formy organizacji, jak koterie dworskie w okresie monarchii absolutnej, organizacje wolnomularskie, loże masońskie. Istnieje jednak istotna rżnica między loża masońską a partią polityczną, iż loża odznacza się wysokim stopniem utajnienia przynależności wtajemniczenia, zaś przynależność do partii politycznej jest jawna.





W literaturze politycznej istnieją spory co cc tece, jak zdefiniować partię polityczną. Jedni definiują partię jako instytucję, inni jako grupę społeczną. W określaniu partii jako instytucji kładzie się akcent; głownia na jej strukturę organizacyjną (marksiści).



Natomiast w określeniu partii jako grupy społecznej kładzie się nacisk na więź społeczną, jaka istnieje między należącymi do niej osobami, poprzez akceptację tych samych wartości. Maurice Duercer, wspłczesny politolog francuski, definiuje partię jako grupę ludzi, opartą na więzi ideologiczne, mająca określona strukturę.



Najczęściej definiuje się partię przez wskazanie jej stosunku do aparatu państwowego, akcentując, iż celem partii jest zdobycie lub utrzymanie władzy państwowej. Zdobycie przez partię władzy państwowej nie jest jednak celem samym w sobie, ale środkiem do realiazacji określonego programu życia społecznego, realizacje określonych interesw. Kontrowersje dotyczą określenia interesw, czy są to interesy własne danej partii, czy interesy określonej klasy społecznej (wg marksistw), czy interesy ogłu społeczeństwa? Odpowiedź zależy od typu partii.



Ważnym elementem jest sposb, w jaki partia chce zdobyć władzę lub utrzymać się przy niej. Są takie partie, ktre stosują przemoc, terror (tak czyniły partie komunistyczne typu marksistowsko-leninowskiego). W państwach demokratycznych partie dążą do zdobycia władzy w drodze mechanizmu wyborw parlamentarnych, dzięki pozyskaniu poparcia większości społeczeństwa.



Wielka rolę spełnia program partii, ktry może spełniać rżne funkcje. Najpierw program ten powinien być taki, aby zapewnił partii sukces wyborczy. Są takie partie, ktre układają swj program pod publiczność, aby zjednać sobie jak najwięcej nie tylko członkw, ale także wyborcw (obietnice nie możliwe do zrealizowania, tzw. kiełbasa wyborcza). Ale nie zawsze partia jest zdolna do zrealizowania tego, co obiecuje, np. partie marksistowskie obiecywały wprowadzenie sprawiedliwości społecznej (raj na ziemi), zniesienia podziałw społecznych, a okazało się, że gdy zdobyły władzę, tworzyły nowy system niesprawiedliwości, oparty na nowych podziałach.





Funkcje partii politycznych



Zazwyczaj partie polityczne spełniają następujące funkcje:

1) pośredniczenie między aparatem państwowym, a społeczeństwem; zazwyczaj partia jest kanałem, za ktrego pośrednictwem społeczeństwo przekazuje swoje opinie i żądania pod adresem aparatu państwowego, z ktrych aparat powinien korzystać w podejmowaniu decyzji dotyczących rządzenia państwem;

2) reprezentowanie interesw rżnych grup społecznych. Reprezentowanie jest procesem złożonym, obejmuje najpierw utworzenie więzi między członkami danej grupy społecznej, następnie zebranie postulatw odpowiadających interesom społeczeństwa, uoglnienie tych postulatw w formie programu partii; realizacja tego programu przy jak najszerszym poparciu społecznym. Nie każda partia takie poparcie uzyskuje;

3) sprawowanie władzy prze partie polityczne służy realizacji swego programu, przejawia się to w dwch kierunkach: a) w obsadzaniu stanowisk państwowych (zajęcie stołkw), b) uczestniczenia w podejmowaniu decyzji państwowych przez partie opozycyjne.



Od partii politycznych należy odrżnić grupy nacisku i stowarzyszenia.



Grupy nacisku, zwane inaczej grupami interesu, od partii politycznych rżnią się tym, że nie dążą do zdobycia i sprawowania władzy państwowej, ale do wywierania nacisku na osoby sprawujące władzę, aby podejmowały decyzje odpowiadające interesom danej grupy, czyli dążą do tego, aby władza była sprawowana w ich interesie. W świecie wspłczesnym istnieje wiele rżnorodnych grup nacisku o zasięgu krajowym (np. związki zawodowe), jak też międzynarodowym (np. związki bankw, kartele, związki producentw ropy naftowej itp.) w każdym państwie demokratycznym, opartym na gospodarce rynkowej, grupy nacisku tworzą tzw. lobby w parlamencie, niekiedy blokują uchwalenie takich ustaw, ktre byłyby dla nich niekorzystne.



Stowarzyszenia są to ciała pośrednie między jednostką a społeczeństwem. Służą one integracji ludzi wokł wsplnych celw, wsplnych wartości; ale nie mają na celu kierowania społeczeństwem przez opanowanie aparatu państwowego.







Typologia partii politycznych



W rzeczywistości istnieje wiele rżnorodnych partii zarwno w skali światowej, jak i w poszczeglnych państwach. Istnieją też rżne klasyfikacje partii, dokonywane odpowiednio do przyjętych kryteriw.



Max Weber dzielił partie ze względu na cel na:

1) partie interesu, o nastawieniu pragmatycznym, mające na celu realizację określonych interesw grupowych (np. partie chłopskie) ;

2) partie światopoglądowe, stawiające sobie ze cel zwycięstwo określonej wizji ładu społecznego (np. partie chrześcijańsko-demokratyczne).



Do tej koncepcji nawiązuje podział partii na: partie dla wszystkich (populistyczne) i partie ideologiczne.



M. Duverger dzieli partie na: 1) partie masowe (o dużej ilości członkw), 2) i partie kadrowe (skupiające elitę poniżej 10% elektoratu).



Biorąc pod uwagę strukturę społeczną partii w literaturze politycznej wyrżnia się następujące typy partii:

- partie oglnonarodowe,

- partie robotnicze,

- partie chłopskie,

- partie drobnomieszczańskie,

- partie inteligenckie,

- partie ziemiańskie,

- partie klasowe amorficzne, reprezentujące interesy nie jednej klasy.



Biorąc pod uwagę założenia ideologiczne, wyrżnia się:

- partie komunistyczne,

- partie socjalistyczne,

- partie socjaldemokratyczne,

- partie chrześcijańsko-demokratyczne,

- partie liberalne,

- partie konserwatywne,

- partie faszystowskie itp.



Z punktu widzenia strategii działania, czyli ze względu na środki, jakie stosują do realizacji celw, wyrżnia się:

- partie rewolucyjne, dążące do zmiany panujących stosunkw społeczno-politycznych w drodze rewolucji (zmasowanego terroru);

- partie reformistyczne, dążące do zmiany istniejących stosunkw stopniowo w drodze zmian jakościowych;

- partie zachowawcze, dążące do zachowania istniejącego porządku;



Biorąc pod uwagą strukturę organizacyjną i rolę partii w systemie politycznym, wyrżnia się stosunkowo najwięcej typologii.

a) Biorąc pod uwagę stopień centralizacji wewnątrzpartyjnej, wyrżnia się:

- partie zcentralizowane, zorganizowane hierarchicznie o silnym ośrodku kierowniczym i silnej dyscyplinie formalnej (partie faszystowskie, partie komunistyczne),

- partie zcentralizowane, w ktrych są silne ośrodki lokalne i z zachowaniem demokracji wewnątrzpartyjnej (partie w USA).



Ze względu na instytucje przywdztwa partyjnego (formalnego i faktycznego) wyrżnia się:

- partie o przywdztwie jednoosobowym - wodzowskim, ktre jest formalnie usankcjonowane (Hitler, Mussolini, Stalin);

- partie o przywdztwie kolektywnym;

- partie o przywdztwie konsensualnym (partia jest kanałem ujawniania i reprezentowania rżnorodnych interesw rżnych grup społecznych (np. partia liberalno-demokratyczna w Japonii).



Ze względu na stosunek do panującego reżimu politycznego wyrżnia się:

- partie legalne, a wśrd nich: partie rządzące i partie opozycyjne;

- partie nielegalne ktre dążą do zmiany panującego reżimu mimo formalnego zakazu;

- partie wspomagające istniejący reżim polityczny, mimo że nie są w stanie uczestniczyć w walce o władzę.

Natomiast mało czytelny jest podział

Przykadowe prace

Post

Post Post jest pewną niezwykłą formą modlitwy. Jest to modlitwa ciała i duszy. Post polega przede wszystkim na wstrzemięźliwości od pewnego rodzaju pokarmw, lub też czynności, ktre zazwyczaj nie są potrzebne, ale sprawiają nam przyjemność (np. Oglądani...

Porwnanie postaci Matki Boskiej przedstawionej w Bogurodzicy z jej postacią obecną w Lamencie Świętokrzyskim

Porwnanie postaci Matki Boskiej przedstawionej w Bogurodzicy z jej postacią obecną w Lamencie Świętokrzyskim Średniowieczny teocentryzm sprawiał, że sztuka(w tym literatura) zazwyczaj podejmowała tematy religijne.Poeci owej epoki czynili bohaterami swoich utworw świętych oraz r...

Definicje agrobiznesu

Definicje agrobiznesu Def. agrobiznesu wg J. H. Devisa: Agrobiznes-jako dział gospodarki narodowej (gosp. żywnościowej) skł. się z trzech gł. agregatw (zespołw) ekonomicznych: I- zaopatrzenia, II-rolnictwa, III- przetwrstwa i obrotu. Agregat I obejmuje zaopatrzenie rolnictwa w środki do pr...

W puszczy Białowieskiej.

W puszczy Białowieskiej. Położenie, powierzchnia, historia Białowieski Park Narodowy leży we wschodniej części Polski w wojewdztwie podlaskim, przy granicy z Białorusią. Park znajduje się w centralnej części Puszczy Białowieskiej, najbardziej naturalnego ...

W obronie głuchoniemego. Rozważania terminologiczne

W obronie głuchoniemego. Rozważania terminologiczne Tytuł artykułu nie pochodzi od autora. Został zaczerpnięty z innej pracy - W obronie głuchoniemego - jego nazwy i jego mowy migowej, napisanej przed ponad 30 laty przez Kazimierza Głogowskiego. Została ona opublikowana jako rozdzia...

More technology means less communication

More technology means less communication Lately I and my friends have been discussing about the new technology problem. I’ve been thinking about the statement: more technology means less communication. I don’t agree with this opinion but I have to consider the question from all angles. Today more and more peo...

Socjometria

Socjometria Socjometria nie jest nową techniką, gdyż powstała w latach dwudziestych XX wieku i stosowana była już przez Janusza Korczaka, zaś swoją nazwę zawdzięcza J.L.Moreno. Obecnie funkcjonuje w wielu postaciach i jest chętnie stosowana przez psychologw, pedagogw i s...

Dziedziczenie cech

Dziedziczenie cech Każda komrka (każdy organizm) ma cechy, ktre dziedziczy po komrce macierzystej (organizmie macierzystym). Jeśli organizm powstał w wyniku rozmnażania bezpłciowego, to dziedziczy te same cechy, jakie miał osobnik rodzicielski. Jeśli zaś powstał w wyniku rozmn...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry