• bullet
  • Rejestracja
  • bullet
Artykuły: Zmiany w...

Nawigacja

Zmiany w znaczeniach wyrazw "czelny" i "ciekawy" na przestrzeni wiekw



Zmiany w znaczeniach wyrazw "czelny" i "ciekawy" na przestrzeni wiekw


W ciągu wiekw wszystko się zmienia. W miarę rozwoju cywilizacyjnego pojawiają się nowe wynalazki, ktrym trzeba przydzielić odpowiednią nazwę. Mogą to być wynalazki przydatne ludziom, ktre ułatwiają nam życie, ale też takie, ktre przynoszą więcej szkody niż pożytku. Zmienia się język i dzięki odpowiednim słownikom możemy to zaobserwować. Wiele wyrazw, używanych kilka wiekw temu, dziś jest dla nas niezrozumiałych. Są jednak też takie, ktre tak, jak istniały dawniej, tak istnieją dziś. Niejednokrotnie jednak zmieniło się ich znaczenie. Każdy z nas może porwnać znaczenia jakiegoś wyrazu sięgając na przykład najpierw do Słownika etymologicznego języka polskiego, a potem do Słownika wspłczesnego języka polskiego. W tej pracy jednak skupię się na dwch przymiotnikach: czelny i ciekawy. Czy zmieniło się ich znaczenie w ciągu wiekw? Jeśli tak, to co oznaczały kiedyś, a co oznaczają dziś? Między innymi na te pytania postaram się odpowiedzieć w mojej pracy.

Rozglądając się za materiałami do pracy nie uniknęłam momentw zdziwienia, kiedy docierałam do znaczeń szukanych przeze mnie słw. Wyraz czelny kojarzył mi się ze słowem bezczelny. Byłam przekonana, że to jego przeciwieństwo. Zmylił mnie fakt, że często w języku polskim wyrazy przeciwstawne tworzy się przez dołożenie jakiegoś przedrostka np. anty- w wyrazie antyteza, nie- w niedobry, a- w aspołeczny i wreszcie bez- w bezowocny.

Już Aleksander Brckner uświadomił mi, że przymiotnik czelny należy kojarzyć ze słowem czoło. Mało tego, okazało się, że wyraz bezczelny nie jest jego antonimem, a synonimem.

Więcej na ten temat dowiedziałam się ze słownika Andrzeja Bańkowskiego. Okazało się, że przymiotnik czelny miał dwa głwne znaczenia. Pierwszym z nich posługiwano się między XV a XIX wiekiem. Wtedy to wyraz ten oznaczał tyle, co czołowy, przedni, frontowy, a nawet naczelny, czy głwny. Określenia te kojarzą się z militariami. Oprcz tego jednak istniało też całkiem odmienne znaczenie wyrazu czelny, gdyż w XVI wieku takim mianem nazywano ozdobę noszoną na czole. Po XVII wieku przymiotnik czelny zaczął być zastępowany przez określenie czołowy. Pewnie dlatego dziś uznawany jest za wyraz przestarzały i bardzo rzadko używany.

Linde, w swoim słowniku, rwnież zaznaczył obecność wyrazu czelny. W słowniku znajdziemy nie tylko definicję szukanego przymiotnika, ale też jego przykładowe użycie w zdaniu. Linde potwierdza moje wcześniejsze skojarzenie wyrazu czelny z militariami. Przypisuje pochodzenie wyrazu do czoła. Tłumaczy też, że przymiotnik ten można zastąpić słowem frontowe. Pokazuje to na przykładzie zdania: Litwa mężnie pierwsze najazdy i potkanie czelne Polakom wytrzymała, gdzie potkanie czelne oznacza spotkanie frontowe, twarzą w twarz.

Oprcz tego znaczenia, Linde wspomina o tym, że wyraz czelny można było zastępować przymiotnikiem naczelny, przodkujący, czy po prostu będący na czele. Najlepiej zobrazuje to jeden z przykładw przytoczonych przez samego autora: Zgromadzili się książęta i wojewodowie i czelni panowie, ktrzy byli nad innemi postawieni. Zdanie można zrozumieć w ten sposb, że zebrały się wszystkie osoby, ktre w danym kraju, mieście, czy po prostu na danym terenie były najważniejsze, piastowały najwyższe tytuły, przodowały pozostałym.

Mieczysław Szymczak, w swoim słowniku, ujmuje wyraz czelny, jednak od razu zastrzega, iż jest to wyraz przestarzały. Jego zdaniem określeniem takim mianuje się kogoś nadmiernie śmiałego, ale też aroganckiego, bezczelnego i zuchwałego. Jako przykład, podaje wyrażenie czelny młokos, oznaczające aroganckiego młodego człowieka.

Z tego względu, że wyraz czelny jest wyrazem przestarzałym, wiele słownikw w ogle o nim nie wspomina. Zamiast tego można wtedy znaleźć rzeczownik czelność, wiązany z zuchwałością, bezczelnością i arogancją.

Łatwo można zauważyć, że znaczenie słowa czelny zmieniało się przez wieki. Najpierw było kojarzone z militariami, potem takim określeniem nazywano ozdobę noszoną na czole, aż w końcu używało się słowa czelny jako synonimu do słw arogancki czy zuchwały. Jak wspominałam, słowo te w dzisiejszych czasach należy do przestarzałych, a już od wieku XVII zastępowane było przez przymiotnik czołowy. Wspłcześnie używa się właśnie tego określenia.

Transformacje znaczeniowe nie ominęły też drugiego wyrazu, ktrym się zajmę, mianowicie przymiotnika ciekawy. Podejrzewałam, że z szukaniem znaczeń tego wyrazu będzie łatwiej. Nigdy się też nie zastanawiałam, czy przymiotnik ciekawy mgł znaczyć kiedyś coś innego, niż dziś. Rzeczywiście okazało się, że wyraz ten nie zawsze oznaczał jakąś rzecz dla nas interesującą, wzbudzającą naszą ciekawość, czy też człowieka zainteresowanego pewnym zjawiskiem i chcącego się na jego temat dowiedzieć więcej.

Trudno uwierzyć dziś, że mianem człowieka ciekawego określano kogoś, kto był skłonny do szybkiego i częstego biegania. Potem zaczęto tak nazywać osobę bardzo ruchliwą, niespokojną, a co za tym idzie, rwnież osobę niestateczną i nierozważną. Takie znaczenie przymiotnika ciekawy utrzymywało się między XVI a XVIII wiekiem. Dziś można je usłyszeć w rozmowach między myśliwymi, ktrzy tak określają tropiącego psa, też przecież cechującego się szybkim biegiem. O podobnym znaczeniu słowa ciekawy wspomina, w swoim słowniku Linde. Tyle, że on odnosi się do zająca: Zająca prędkiego myśliwy zwie ciekawym. Pźniej nawiązuje rwnież do szybko płynącego czasu: Czas ciekawy, prędko uciekający(...). Ciekawy w pewnym momencie oznaczał nawet kogoś popędliwego i porywczego: W postępkach swoich zawsze był ciekawy. Przymiotnikiem ciekawy można było też nazwać kogoś domyślnego lub coś przenikającego np. ciekawy umysł.

W wieku XVIII przymiotnik ciekawy zaczął pojawiać się w tzw. mowie salonowej i oznaczał kogoś starannego, troskliwego, ale rwnież żądnego nowości, nowych wrażeń, no i wreszcie osobę interesującą się wszystkim wokł. Okazuje się jednak, że jeszcze w wieku XVIII mianem człowieka ciekawego określano też taką osobę, ktra swoją niezwykłością budziła w innych zainteresowanie. Takie znaczenie przetrwało rwnież po dziś dzień.

W najbardziej wspłczesnej wersji przymiotnika ciekawy używamy do określenia czegoś lub kogoś, wzbudzającego nasze zainteresowanie, interesującego, skupiającego naszą uwagę np. ciekawe czasopismo, ciekawa wypowiedź, ciekawy mężczyzna. Ciekawy oznacza też człowieka interesującego się kimś lub czymś, a nawet dociekliwego. Takim przykładem jest: dziecko ciekawe świata. Wyrazu ciekawy możemy rwnież użyć w formie rzeczownika i wtedy będzie on oznaczał ludzi interesujących się czymś w danej chwili, chcących się czegoś dowiedzieć, nawet żądnych wrażeń. Nazywamy ich ciekawskimi lub gapiami.

Jest mnstwo innych określeń, ktrymi można zastąpić wyraz ciekawy. Coś lub ktoś może być przecież intrygujące, czy też zajmujące lub atrakcyjne. Dla każdego ciekawy może oznaczać coś innego. Dla jednych ciekawym jest coś widowiskowego i spektakularnego, a dla innych coś skromnego i tajemniczego. Trzeba jednak się w jednym zgodzić- wyraz ten przez wieki uległ ogromnym transformacjom.

Już te dwa podane przeze mnie przykłady- wyrazy czelny i ciekawy- dowodzą temu, że słowa, ktre są dziś częściej lub rzadziej przez nas używane, musiały przejść w ciągu wiekw przez wiele etapw, aby mogły oznaczać to, co znaczą wspłcześnie. Wiele z nich kiedyś miało takie zadziwiające znaczenie, że mało kto wymyśliłby je bez zajrzenia do Słownika etymologicznego. Jesteśmy w o tyle komfortowej sytuacji i żyjemy w tak wygodnych czasach, że dostęp do tego typu słownikw mamy praktycznie nieograniczony. Trudniejszy w dostępie są tylko słowniki starsze. Nie ulega, więc wątpliwości, że zagłębianie się w pracy badawczej nad znaczeniem czy pisownią danego wyrazu, porwnywanie tych wynikw wymaga olbrzymiego nakładu sił i wytrwałości. Czasem warto się tego podjąć, gdyż można dowiedzieć się naprawdę bardzo ciekawych rzeczy, z ktrych przeciętny człowiek zwyczajnie nie zdaje sobie sprawy.



Przykadowe prace

Mein Tagesablauf - Mj dzień-opis

Mein Tagesablauf - Mj dzień-opis Mein Tag beginnt um sieben Uhr. Ich stehe auf, wasche mich, putze meine Z(a:)hne und k(a:)mme mein Haar. Danach fr(u:)st(u:)cke ich und gehe in die Schule. Die Schule beginnt um acht Uhr. Aus der Schule komme ich um zwei Uhr mittags nach Hause . Ich esse zu Mittag und ruhe mich...

Zasady funkcjonowania Gełdy Papierw Wartościowych

Zasady funkcjonowania Gełdy Papierw Wartościowych Jedną z najważniejszych instytucji gospodarki rynkowej jest giełda. Jest to miejsce zawierania transakcji, ktrych cena zależy bezpośrednio od podaży i popytu. Istnieje wiele rodzajw giełd – towarowa, walutowa, zbożowa. Gie&#...

Tragedia

Tragedia Tragedia powstała w starożytnej Grecji z religijnych obrzędw na cześć Dionizosa, boga wina, urodzaju, winnej latorośli. W czasie tego święta wieśniacy przebierali się w skry zwierzęce, bo tak wyobrażali sobie towarzystwo Dionizosa. Na czele chru stał ko...

Louis Pasteur i choroby zakaźne

Louis Pasteur i choroby zakaźne Louis Pasteur żył w latach 1822-1895. Był on biochemikiem francuskim, profesorem fizyki uniwersytetu w Dijon i profesorem chemii uniwersytetw w Strasburgu (1849) Lille (1854) i Paryżu (1867). Był członkiem francuskiej Akademii Medycznej, francuskiej AN, ...

Zwracając uwagę na typowe dla awangardy środki wyrazu napisz interpretację wiersza Juliana Przybosia pt. "Notre-Dame"

Zwracając uwagę na typowe dla awangardy środki wyrazu napisz interpretację wiersza Juliana Przybosia pt. "Notre-Dame" Julian Przyboś w swoim wierszu ?Notre-Dame? wykorzystuję całą gamę środkw poetyckiego wyrazu wczesnej awangardy polskiej. Począwszy od elips na dynamizacji...

Wstęp do prawoznastwa

Wstęp do prawoznastwa Wprowadzenie: Wartość logiczna przysługuje tylko zdaniom oznajmującym, wyrażających sąd - myśl odnosząca się w sposb sprawozdawczy do jakiegoś stanu rzeczy. Dyrektywy - wypowiedzi, takie jak norma, przepis, zasada, reguła, wskaz...

Recenzja z koncertu jankiella

Recenzja z koncertu jankiella RCENZJA Z KONCERTU JANKIELA Zaręczyny Zosi i Tadeusza zostały uświetnione koncertem wybitnego mistrza cymbałw- Jankiela. Koncert ten był muzyczną lekcją historii Polski. Wspaniałe muzyka wzruszała wszystkich w koło, wywoływa&...

Charakterystyka Cześnika Raptusiewicza i Rejenta Milczka - Zemsta

Charakterystyka Cześnika Raptusiewicza i Rejenta Milczka - Zemsta Cześnik Raptusiewicz i Rejent Milczek są bohaterami komedii Aleksandra Fredry pt: Zemsta. Obaj są szlachcicami, lecz Cześnik jest biedny. Zamieszkują dwie połowy zamku. Rejent ma jednego syna Wacława, Cześnik nie...

Zobacz wszystkie

Nawigacja

Tagi

studia szkoa streszczenie notatka ciga referat wypracowanie biografia opis praca dyplomowa opracowania test liceum matura ksika

Prawa

Do g?ry